Ұлттық сана мен діннің байланысы: Діни ұлтшылдық, саяси әсер, ұлттық біртүтастық, діннің идеологиялық ролі. Қазақстандағы дін мен ұлттық мәдениет туралы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұлттық сана мен діннің байланысы
Relationship between national identity and religion
Діни ұлтшылдықты түрліше түсінуге болады, мысалы, ұлтшылдықтың өзі дін ретінде, Карлтон Хейз өз кітабы «Ұлтшылдық: Дін» атты еңбегінде айтқандай, немесе ұлтшылдықтың нақты бір діни сеніммен, догмамен, идеологиямен немесе байланыспен қарым-қатынасы ретінде. Бұл қарым-қатынасты екі жаққа бөлуге болады: діннің саясаттануы және діннің саясатқа ықпалы. Бірінші жағынан, ортақ дін ұлттық бірлік сезімін қалыптастыруға, ұлт азаматтарының арасындағы ортақ байланысты нығайтуға көмектеседі. Діннің саяси тұрғыдан тағы бір аспектісі – ұлттық ерекшелікті қолдау, ол ортақ этностық тектілікке, тілге немесе мәдениетке ұқсас. Діннің саясатқа ықпалы көбінесе идеологиялық сипатта болады, онда діни идеялардың қазіргі түсіндірмелері саяси белсенділік пен әрекеттерге түрткіс береді; мысалы, діни ұстанымдарды күшейту үшін заңдар қабылданады. Идеологиялық тұрғыдан ынталандырылған діни ұлтшылдық міндетті түрде басқа діндерге қарсы бағытталмайды, бірақ ол заманауилыққа және әсіресе секулярлық ұлтшылдыққа жауап ретінде туындауы мүмкін. Шындығында, діни ұлтшылдық өзін секулярлық ұлтшылдықтың қарама-қарсы түрі ретінде көрсете алады. Шекаралары салыстырмалы түрде жақында құрылған немесе отаршылдық тәжірибесін бастан өткерген ұлттық мемлекеттер діни ұлтшылдыққа бейім болуы мүмкін, бұл олардың ерекшелігінің шынайы немесе «дәстүрлі» көрінісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Осылайша, суық соғыстың аяқталуынан кейін діни ұлтшылдық әлемдік деңгейде өркендеді, сонымен қатар постколониалдық саясат (қолданудағы көптеген даму проблемаларымен және колониялық түрде анықталған, демек, біршама жасанды шекаралардың шындығымен күресіп) сынға ұшырады. Мұндай жағдайда, Пәкістан мысалындағыдай, ұлттық ислами ерекшелік сезімін ояту (екі ұлт теориясын қараңыз) аймақтық шиеленістерді басуға көмектеседі. Қауіпті жағдай – мемлекеттің діни доктриналарды ұстану арқылы саяси заңдылық алуы, бұл діни элементтерге, институттарға және көшбасшыларға есік ашады, соның салдарынан дінге жүгінуді теологиялық түсіндірмелерді саяси өмірге тікелей енгізу арқылы «нақтырақ» етеді. Осылайша, этникалық белгі ретінде дінге жүгіну діни ұлтшылдықтың қатаң және идеологиялық түсіндірмелеріне жол ашады. Көптеген этникалық және мәдени ұлтшылдықтар діни аспектілерді қамтиды, бірақ олар ұлттық талаптардың ішкі қозғаушы күші емес, топтық сәйкестіктің белгісі ретінде қарастырылады.
Religious nationalism can be understood in a number of ways, such as nationalism as a religion itself, a position articulated by Carlton Hayes in his text Nationalism: A Religion, or as the relationship of nationalism to a particular religious belief, dogma, ideology, or affiliation. This relationship can be broken down into two aspects: the politicisation of religion and the influence of religion on politics. In the former aspect, a shared religion can be seen to contribute to a sense of national unity, a common bond among the citizens of the nation. Another political aspect of religion is the support of a national identity, similar to a shared ethnicity, language, or culture. The influence of religion on politics is more ideological, where current interpretations of religious ideas inspire political activism and action; for example, laws are passed to foster stricter religious adherence. Ideologically driven religious nationalism may not necessarily be targeted against other religions per se, but can be articulated in response to modernity and, in particular, secular nationalism. Indeed, religious nationalism may articulate itself as the binary of secular nationalism. Nation states whose borders are relatively recent or that have experienced colonialism may be more prone to religious nationalism, which may stand as a more authentic or "traditional" rendering of identity. Thus, there was a global rise of religious nationalism in the wake of the end of the Cold War, but also as postcolonial politics (facing considerable developmental challenges, but also dealing with the reality of colonially defined, and therefore somewhat artificial, borders) became challenged. In such a scenario, appealing to a national sense of Islamic identity, as in the case of Pakistan (see two nation theory), may serve to override regional tensions. The danger is that when the state derives political legitimacy from adherence to religious doctrines, this may leave an opening to overtly religious elements, institutions, and leaders, making the appeals to religion more 'authentic' by bringing more explicitly theological interpretations to political life. Thus, appeals to religion as a marker of ethnicity create an opening for more strident and ideological interpretations of religious nationalism. Many ethnic and cultural nationalisms include religious aspects, but as a marker of group identity, rather than the intrinsic motivation for nationalist claims.
Буддистік ұлтшылдық
Буддистік ұлтшылдық негізінен Шри-Ланка мен Мьянмада кең таралған және ықпалды, сонымен қатар Камбоджа мен Таиландта да кездеседі. Сингаль буддалық ұлтшылдығы – сингаль мәдениеті мен этникалық ерекшеліктеріне назар аударатын, Шри-Ланкадағы сингаль халқының басым сенімі – теравада буддизмін бағалайтын саяси идеология. Мьянманың патриоттық қауымдастығы мен 969 қозғалысының мақсаты – Мьянмадағы буддистік ұлтшылдықтың ықпалымен бірман халқын және олардың будда дінін "ұйымдастырып, қорғау".
Buddhist Nationalism is mainly prevalent and influential in Sri Lanka and Myanmar, and is also present in Cambodia and Thailand. Sinhalese Buddhist nationalism is a political ideology that combines a focus on Sinhalese culture and ethnicity with an emphasis on Theravada Buddhism, which is the majority belief system of the Sinhalese in Sri Lanka. The Patriotic Association of Myanmar and 969 movement have the goal to "organise and protect" the Burman people and their Buddhist religion, which is influenced by Buddhist nationalism in Myanmar.
Христиандық ұлтшылдық
Христиан ұлтшылдары көбінесе ішкі саясатқа, атап айтқанда, олардың христиандыққа деген көзқарасын бейнелейтін заңдарды қабылдауға баса назар аударады. Мемлекеттік шіркеуі бар елдерде христиан ұлтшылдары, христиан мемлекетінің мәртебесін сақтап қалу ниетімен, анти-құрылтайшылық позицияны ұстанады. Олар қоғамдық өмірдің түрлі салаларында – саясат пен тарихтан мәдениет пен ғылымға дейін діни (христиандық) дискурстарды белсенді түрде насихаттайды; мысалы, заңнама саласында христиан ұлтшылдары сенбі күнгі тыйымдарды жақтаушылар. Діни ұлтшылдықтың немесе діни басшылардың ұлтшылдығының (clero nationalism немесе clerico nationalism) ерекше радикалданған түрлері XX ғасырдың бірінші жартысындағы соғыстар аралық кезеңде әртүрлі еуропалық елдерде, әсіресе саяси спектрдің оң жағында пайда болды. Орта ғасырларда христиан әлеміндегі елдерді біріктіру арқылы жалпы христиан мемлекетін құруға күш-жігер жұмсалды. Христиандық ұлтшылдық осы дәуірде маңызды рөл атқарды, себебі христиандар христиандық гүлденген жерлерді қайтарып алуға ұмтылыс жасады. Исламның күшеюінен кейін Солтүстік Африканың, Шығыс Азияның, Оңтүстік Еуропаның, Орталық Азияның және Таяу Шығыстың кейбір аймақтары христиандық бақылаудан шықты. Польшада ұлтшылдық әрқашан католик шіркеуіне адалдықпен сипатталды. Польшаның ұлттық жаңаруы сияқты ұйымдар «Ұлы католик Польшасы» (Wielka Polska Katolicka) сияқты ұрандарды қолданады және гомосексуалдық некелерді және абортты заңдастыруға қарсы белсенді түрде наразылық білдіреді. Радио Мариямен байланысты консервативті діни топтар ұлтшылдық және антисемиттік көзқарастарды ұстануда айыпталады. Шығыс православиесіне және ұлттық православие шіркеулеріне қоғамдық адалдықпен сипатталатын діни ұлтшылдық Шығыс Еуропаның көптеген мемлекеттерінде, сондай-ақ Ресей Федерациясында және Сербияда кездеседі.
Christian nationalists focus more on internal politics, such as passing laws that reflect their view of Christianity. In countries with a state Church, Christian nationalists, in seeking to preserve the status of a Christian state, uphold an antidisestablishmentarian position. They actively promote religious (Christian) discourses in various fields of social life, from politics and history to culture and science; with respect to legislation for example, Christian nationalists advocate Sunday blue laws. Distinctive radicalized forms of religious nationalism or clerical nationalism (clero nationalism or clerico nationalism) were emerging on the far right of the political spectrum in various European countries especially during the interwar period in the first half of the 20th century. In the Middle Ages, efforts were made to establish a Pan Christian state by uniting the countries within Christendom. Christian nationalism played a role in this era in which Christians felt the impulse to recover lands in which Christianity flourished. After the rise of Islam, certain parts of North Africa, East Asia, Southern Europe, Central Asia, and the Middle East lost Christian control. In Poland, nationalism was always characterized by loyalty to the Catholic Church. Groups like the National Revival of Poland use slogans like Wielka Polska Katolicka (Great Catholic Poland) and protest vigorously against legalization of gay marriage and abortion. Conservative religious groups connected with Radio Maryja are often accused of harboring nationalist and antisemitic attitudes. Religious nationalism which is characterized by communal adherence to Eastern Orthodoxy and national Orthodox Churches is found in many states of Eastern Europe as well as in the Russian Federation and Serbia.
Индуизмдік ұлтшылдық
Үнді халқының тілдік, діни және этникалық әртүрлілігін ескере отырып, Үндістандағы ұлтшылдық, әдетте, жалғыз ғана ұлтшылдық түріне жатпайды. Үндістер өз ұлтын азаматтық, мәдени немесе үшінші әлемдік ұлтшылдық негізінде тануы мүмкін. Зейін комментаторлар қазіргі Үндістанда индуистік ұлтшылдықтың заманауи түрі, яғни Хиндутва, Бхаратия Джаната Партиясы мен Раштрия Сваямсевак Сангх тарапынан қолдауға ие болғанын атап өтті. Хиндутва ("индустық еңбек"), бұл терминді 1923 жылы индуист ұлтшылы Винаяк Дамодар Саваркар танымал еткен, Үндістанда индуистік ұлтшылдықтың басым түрі болып табылады. Хиндутваны Раштрия Сваямсевак Сангх (РСС) – оңшыл индуист ұлтшыл ерікті ұйымы, сондай-ақ үкіметтегі Бхаратия Джаната Партиясының негізгі ұйымы саналатын және Вишва Хинду Паришад сияқты еншілес ұйымдары қолдайды.
Given the extensive linguistic, religious, and ethnic diversity of the Indian population, nationalism in India in general does not fall within the purview of a solitary variant of nationalism. Indians may identify with their nation on account of civic, cultural, or third world nationalism. Commentators have noted that in modern India, a contemporary form of Hindu nationalism, or Hindutva, has been endorsed by the Bharatiya Janata Party and Rashtriya Swayamsevak Sangh. Hindutva (meaning "Hinduness"), a term popularised by Hindu nationalist Vinayak Damodar Savarkar in 1923, is the predominant form of Hindu nationalism in India. Hindutva is championed by right wing Hindu nationalist volunteer organisation Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS), widely regarded as the ruling Bharatiya Janata Party's parent organisation, along with its affiliate organisations, notably the Vishva Hindu Parishad.
Исламдық ұлтшылдық
Басқа елдердегі секулярлық ұлтшылдықтан өзгеше, Пәкістан ұлтшылдығы діни сипатқа ие, ол исламдық ұлтшылдықтан тұрады. Дін – Пәкістан ұлтшылдығының негізгі түсіндірмесі болды. (Пәкістандағы секуляризмді қараңыз) Пәкістан ұлтшылдығы мұсылман мұрасымен, ислам дінімен тығыз байланысты, сондай-ақ Екі ұлт теориясында сипатталған пан-исламизммен де байланысты. Бұл ұлттық сананы қалыптастыруға көмектесетін діни және этникалық әсерлердің санасы мен білдірілуімен де байланысты. Пәкістан "саяси исламның жаһандық орталығы" деп аталады. Хамас – палестиналық ұлтшылдықты исламизммен біріктіретін партия. Түрік ислам ұлтшылдығы және күрд ислам ұлтшылдығы – діни ұлтшылдықтың тағы бір мысалдары. "Джейш-ул-Адл" исламды балуч ұлтшылдығымен біріктіреді. Талибан идеологиясы исламизмді паштунвалимен үйлестіреді. Сомали ислами қозғалысы "Әл-Шабааб" өзінің салафи джихадистік идеологиясына сомали діни ұлтшылдығы мен империализмге қарсылығын қосады.
Unlike the secular form of nationalism which is espoused in most other countries, Pakistani nationalism is religious in nature, consisting of Islamic nationalism. Religion was the basis of the Pakistani nationalist narrative. (see Secularism in Pakistan) Pakistani nationalism is closely associated with Muslim heritage, the religion of Islam, and it is also associated with Pan Islamism, as it is described in the Two nation theory. It also refers to the consciousness and the expression of religious and ethnic influences that help mould the national consciousness. Pakistan has been called a "global center for political Islam". Hamas is a party which mixes Palestinian nationalism with Islamism. Turkish Islamic nationalism and Kurdish Islamic nationalism are more examples of religious nationalism. Jaish ul Adl mixes Baloch nationalism with Islam. The Taliban's ideology combines Islamism with Pashtunwali. Somali Islamist movement Al Shabaab incorporates Somali religious nationalism and anti imperialism into its Salafi Jihadist ideology.
Қазіргі паганизмдегі ұлтшылдық
18-19 ғасырлардағы романтизмде, әсіресе тарихи кельт, славян және герман политеистерін «асыл жабайылар» ретінде бейнелеген әдеби викингтердің қайта жаңғыруы кезінде, жазықсырлыққа (пaganism) деген қызығушылық қайта оянды. Романтизмнің классикалық емес ежелгілікке (antiquity) деген ықыласы, 1848 жылғы төңкерістер аясында романтизмдік ұлтшылдықтың және ұлттық мемлекеттің күшеуімен бірге келді, нәтижесінде жаңадан құрылған мемлекеттер үшін ұлттық эпостар мен ұлттық мифтер жасалды. Бұл кезеңде музыкалық ұлтшылдықта да жазықсырлық немесе халықтық наным-сенімдерге қатысты тақырыптар жиі кездесті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін неоязықтық эзотеризм мен Ариософияның маңызды дамуын көрсететін Арманен ордені сияқты ұйымдар бар, бірақ олардың барлығы нацистік эзотеризмнің түрлерін құрамайды. Теодтар, Асатруарфелиг және Видартруар сияқты кейбір солтүстік Еуропалық неопагандық топтары өз мүшелері арасында неонацизмнің кең таралмағанын ашық түрде мәлімдеді.
Paganism resurfaces as a topic of fascination in 18th to 19th century Romanticism, in particular in the context of the literary Viking revivals, which portrayed historical Celtic, Slavic and Germanic polytheists as noble savages. Romanticist interest in non classical antiquity coincided with the rise of Romantic nationalism and the rise of the nation state in the context of the 1848 revolutions, leading to the creation of national epics and national myths for the various newly formed states. Pagan or folkloric topics were also common in the musical nationalism of the period. Organisations such as the Armanen Orden represent significant developments in neo pagan esotericism and Ariosophy after World War II, but they do not all constitute forms of Nazi esotericism. Some northern European neopagan groups, such as Theods, Ásatrúarfélagið, and Viðartrúar, have explicitly stated that neo Nazism is not common among their members.
Яһудилік ұлтшылдық
Діни сионизм – сионизм мен ортодоксал еврей дінін біріктіретін идеология. Израиль мемлекеті құрылғанға дейін, діни сионистердің көпшілігі Израиль жерінде еврей мемлекетін қайта құруға бағытталған сионистік күш-жігерді қолдаған сақтайтын яһудилер болды. Алты күндік соғыс және Батыс жағалауды басып алудан кейін, діни сионистік қозғалыстың оңшыл жақтастары ізраилдық ұлтшылдыққа еніп, нәтижесінде неосионизмге дамыған жаңа қозғалысты құрды. Неосионизм идеологиясы үш негізгі қағидаға негізделген: Израиль жері, Израиль халқы және Израиль Торасы.
Religious Zionism is an ideology that combines Zionism and Orthodox Judaism. Before the establishment of the State of Israel, most Religious Zionists were observant Jews who supported Zionist efforts to rebuild a Jewish state in the Land of Israel. After the Six Day War, and the capture of the West Bank, right wing supporters of the Religious Zionist movement integrated themselves into Israeli nationalism and they eventually founded a new movement which evolved into Neo Zionism, the ideology of Neo Zionism revolves around three pillars: the Land of Israel, the People of Israel, and the Torah of Israel.
Синтоизм
"Мемлекеттік синтоизм" термині Жапонияның ұлтшылдық идеологиясын қолдау үшін синтоизмге сүйенген императорлық Жапонияның практикаларын жіктеу және насихаттау мақсатымен пайдаланылды. Синтоизмді толығымен тыйым салудан бас тартқандықтан, Жапонияның соғыстан кейінгі конституциясы дін бостандығын толық сақтауға мүмкіндік берді. Ұсынылып отырған мемлекеттің құрамына қазіргі Үндістанның және Пәкістанның Пәнджабтары кіреді.
The "State Shinto" term was used to categorize, and promote, Imperial Japanese practices that relied on Shinto to support Japan's nationalistic ideology. By refusing to ban Shinto practices outright, Japan's post war constitution was thus able to preserve full freedom of religion. The proposed state would consist of land that currently forms Punjab, India, and Punjab, Pakistan.
Басқа діни ағымдар мен ұлтшылдық
Корея түбегінде Донгхак қозғалысы мен оның жетекшісі Чхое Ю католик миссионерлерінің ықпалында болды. Бірақ олар миссионерлер уағыздаған "батыс білімін" сынап, оны жергілікті "шығыс білімінен" ажыратты. 1894 жылы оңтүстік-батыс Кореядағы Жола провинциясында олар көтеріліс ұйымдастырды. Донгхак қозғалысы кейінірек Даежонггё және Кюэнсангё қозғалыстарының, сондай-ақ басқа да діни ұлтшыл қозғалыстардың үлгісі болды. Буддизм әсерімен пайда болған Даежонггё қозғалысы Корея мен Маньчжурияның жапон отаршылдығы тұсында Маньчжуриядағы партизандарды қаржыландырды. Солтүстік Кореяның мемлекеттік идеологиясы – Джуче, кейде АҚШ Мемлекеттік департаментінің адам құқықтары жөніндегі баяндамаларында дін ретінде қарастырылады.
In the Korean peninsula, the Donghak movement and its leader, Choe Je u, were inspired by Korean Catholic missionaries. However, they condemned the 'Western learning' preached by missionaries and contrasted it with the indigenous 'Eastern learning'. They started a rebellion in 1894 in Jeolla province in southwestern Korea. The Donghak movement served as a template for the later Daejonggyo and Jeungsan gyo movements, as well as for other religious nationalist movements. The Buddhist influenced Daejonggyo movement financed guerillas in Manchuria during Japanese colonial rule of both Korea and Manchuria. The North Korean state ideology, Juche, is sometimes classified as a religion in the United States Department of State's human rights reports.