Кіріспе
Мөрсе кодты мәтіндік хабарламаларды жіберу үшін қолданылатын электрлік коммутатор. Телеграф кілті немесе Морзе кілті – телеграф жүйесінде мөрсе кодты мәтіндік хабарламаларды жіберу үшін дайындалған оператор қолданатын арнайы электрлік коммутатор. Кілттер электрлік телеграф жүйелерінің барлық түрлерінде қолданылады, оның ішінде сымды (немесе желілік) телеграфия және радио (немесе сымсыз) телеграфияда. Оператор телеграф кілтін екі түрлі ұзындықтағы электр импульстарын (немесе қазіргі заманғы үздіксіз толқынды (CW) жағдайында модульденбеген радио толқындарын) жіберу үшін пайдаланады: нүктелер немесе диттер деп аталатын қысқа импульстар және сызықтар немесе дахтар деп аталатын ұзын импульстар. Бұл импульстар хабарламаны құрайтын әріптер мен басқа да символдарды кодтайды.
A telegraph key or Morse key is a specialized electrical switch used by a trained operator to transmit text messages in Morse code in a telegraphy system. Keys are used in all forms of electrical telegraph systems, including landline (also called wire) telegraphy and radio (also called wireless) telegraphy. An operator uses the telegraph key to send electrical pulses (or in the case of modern CW, unmodulated radio waves) of two different lengths: short pulses, called dots or dits, and longer pulses, called dashes or dahs. These pulses encode the letters and other characters that spell out the message.
Түрлері
Телеграф кілтінің бастапқы ойлап табуынан бері оның құрылымы дамып, қазірде әртүрлі кілт түрлері пайда болды.
Тікелей кілттер
Тура кілт – әртүрлі фильмдерде көрініс тапқан, кең таралған телеграф кілті. Бұл – жоғарыда тұтқасы бар, ал астыңғы жағында электрлік контактісі бар қарапайым таяқша. Таяқшаны серіппеге қарсы бассаңыз, жабық электр тізбегі пайда болады. Дәстүрлі түрде, американдық телеграф кілттерінде жалпақ пішіндес тұтқалары және тар (көбінесе иісті) таяқшалары болған, ал британдық телеграф кілттерінде шар тәрізді тұтқалары мен жуан таяқшалары болған. Бұл мәдениет пен оқыту мәселесі сияқты көрінеді, бірақ әр түрдің қолданушылары өте жақтас. Тура кілттер 150 жылдан астам уақыт бойы көптеген елдерде түрлі нұсқаларда жасалған. Олар кілттерді жинаушылардың ынталы қауымдастығының қызығушылығын тудырады. Сымдық телеграфта қолданылатын тура кілттерде оператор хабарлама жібермейтін кезде электр тізбегін жабатын қысқа тұйықтама таяқшасы да болған. Бұл келесі станцияға дейінгі электр жолын толықтап, оның дабыл құрылғысы жұмыс істеуі үшін жасалған, мысалы, келесі қаладан хабар алған оператор сияқты. Бұл тұйықтама таяқшасы кейде дәстүрлі себептермен кейінірек кілттерге қосылғанмен, радио телеграфы үшін қажет емес, тек хабар таратушыны реттеу кезінде ғана ыңғайлы. Тура кілт қарапайым және сенімді, бірақ нүктелер тізбегін (немесе көптеген операторлар айтқандай, "диттерді") жіберу үшін қажетті жылдам итеріс әрекеті кейбір кемшіліктерге әкелуі мүмкін. Жіберу жылдамдығы жаңадан бастаған операторлар үшін минут сайын 5 сөз (25 таңбадан), ал тәжірибелі операторлар үшін шамамен 30 сөз (150 таңбадан) арасында өзгереді. Телеграфтың алғашқы күндерінде көптеген кәсіби телеграфшылар "шыны қол" немесе телеграф параличі деп аталатын қайталамалы стресс жарақатына шалдыққан. "Шыны қолды" немесе "телеграф параличін" реттелетін тіреу бұрандаларын босату арқылы тура кілттің бүйірлік ойнауын арттыру арқылы азайтуға немесе жоюға болады. Мұндай мәселелерді дұрыс техниканы қолдану арқылы болдырмауға болады.
Баламалы үлгілер
Телеграфтың қарапайым жоғары-төмен кілтінен өзге, телеграфшылар телеграфтың пайда болғаннан бері баламалы кілттердің түрлерін сынап келді. Олардың көптеген түрлері жоғары-төмен емес, жаққа-жаққа қозғалады. Кейбір конструкциялар, мысалы, бүйірге итеру кілттері (немесе "бұталықтар") және жартылай автоматты кілттер механикалық принципте жұмыс істейді. 20-шы ғасырдың ортасынан бастап "keyer" деп аталатын электрондық құрылғылар жасалды, олар түрлі конструкциядағы арнайы кілттермен басқарылады, олар көбінесе бір педальды кілттер (оларды да бүйірге итеру кілттері дейді) және екі педальды кілттер (немесе "иамбтық" немесе "құсып басу" кілттері) болып бөлінеді. Keyer – бұл телеграф кілтінің орнына беріліс құрылғысына қосылатын жеке құрылғы немесе заманауи радио әуесқойларының радиостанцияларына енгізілген схема болуы мүмкін.
Бүйірдегі сыпырушылар
Алғашқы кеңінен қабылданған баламалы кілт – кейде кути кілті немесе бушвакер деп аталатын сайдвайпер немесе сайдвиндер болды. Бұл кілт сол және оң жақ контактілері бар бүйірге қарай қозғалысты пайдаланады, ал иінтірек ортаға қайту үшін серіппемен жабдықталған; оператор рычагты екі бағытта да қозғалтып, дит немесе дах жасауға болады. Диттердің тізбегін иінтіректі алға-артқа шайқап жіберу арқылы жіберуге болады. Бұл кілттің алғашқы жаңа стилі жіберу жылдамдығын арттыру мақсатымен, бірақ одан да маңыздысы, телеграфшыларға әсер ететін қайталамалы жарақаттарды азайту үшін енгізілді, бұл кезде оны "шыны қол" немесе клиникалық тұрғыдан "телеграфтық сал" деп атады. Бүйірге қарай қозғалыс жүктемені азайтады және жоғары-төмен қозғалысқа қарағанда (ол "мыс соғу" деп аталады) басқа бұлшықеттерді қолданады. Дерлік барлық жетілген кілттер қандай да бір жолмен бүйірге қарай қозғалысты пайдаланады. Кезектесетін қозғалыс ерекше ырғақ немесе серпіліс тудырады, бұл оператордың тарату ырғағына айқын әсер етеді (оның "жау" деп аталады). Түпнұсқа сайдвайпер қазір сирек кездеседі немесе қолданылмайды, бірақ сол және оң контактілер электрлік түрде бөлінген кезде ол заманауи бір қайырмалы кілтке айналады (төменде қараңыз); сондай-ақ, заманауи бір рычагты кілт екі контактісі сыммен қосылған кезде ескі стильдегі сайдвайперге айналады.
Жартылай автоматты кілт
Танымал жақтан-жаққа кілт – жартылай автоматты кілт немесе бағ, кейде оны алғаш өндірген Vibroplex компаниясының атымен Vibroplex кілті деп атайды. Алғашқы бағтар толығымен механикалық болды, қарапайым сағат механизміне негізделген және электронды кілтті қажет етпеді. Шебер оператор бағ арқылы минутына 40 сөзден астам жылдамдыққа жете алады. Сағат механизмінің артықшылығы – телеграфшының қолынан қажетті қозғалысты азайту, бұл жіберу жылдамдығын арттырады, сондай-ақ біркелкі уақытталған диттерді (нүктелер немесе қысқа импульстар) шығарып, тұрақты ырғақты сақтайды; телеграф желісінің екінші жағындағы сигналды түсіндіру үшін тұрақты уақыт пен ырғақ маңызды. Бір қалақты оң қолдың саусағы мен ортақ бунасы арасында ұстайды. Қалақты оңға (бармақпен) басқанда, ол көлденең маятникті итеріп, одан кейін контактілік нүктеге соқтығысады, маятниктің ұзындығымен бақыланатын жылдамдықпен қысқа импульстарды (нүктелер) жібереді. Қалақты солға (бунамен) басқанда, даштарды (сызықтарды) жіберуге қолайлы үздіксіз контакті жасалады; телеграфшы даштардың уақытын белгілеуге жауапты.
Электрондық кілт және қайырма кілттер
Жартылай автоматты кілттер сияқты, телеграфшы электронды кілтті қайырма кілттің (паделдің) бармағымен соғу арқылы қолданады, оның тұтқасын (рычагтарын) оңға-солға қозғалтады. Тұтқаны бір жаққа (әдетте сол жаққа) басқанда, кілт электроникасы бірнеше "дах" дыбыстарын жасайды; екінші жаққа (әдетте оң жаққа) басқанда, бірнеше "дит" дыбыстарын жасайды. Кілттер екі түрлі кілтпен жұмыс істейді: бір қайырмалы және екі қайырмалы кілттер. Жартылай автоматты кілттер сияқты, қайырманы бір жағынан басу "дит" дыбысын, екінші жағынан басу "дах" дыбысын шығарады. Бір қайырмалы кілттерді бір тұтқалы кілттер немесе бүйірлік кілттер деп те атайды, олар ескі жақтағы кілттердің дизайнына өте ұқсас. Екі қайырмалы кілттерді "иамбикалық" кілттер немесе "сығу" кілттері деп те атайды. Ескі жартылай автоматты кілттер сияқты, қайырма бағыттарының дәстүрлі тағайындалуы – қайырманы бас бармақпен басу (оң қолды телеграфшы үшін, бір қайырманы оңға басу, немесе екі қайырмалы кілт үшін, сол қайырманы ортаға қарай басу) бірнеше "дит" дыбыстарын жасайды: ескі жартылай автоматты кілттердегі сағаттық маятникке күшті бас бармақпен соққы берудің қажеті болатын. Қайырманы түймемен басып (осылайша бір қайырманы солға қарай немесе екі қайырмалы кілтте оң қайырманы солға қарай ортаға қарай соғу) бірнеше "дах" дыбыстарын жасайды. Сол қолды телеграфшылар кейде электрлік контактілерді кері айналдырады, сондықтан олардың сол қолмен кілттеуі стандартты оң қолмен кілттеудің кері бейнесі болады. Бір қайырмалы кілттер түпнұсқалық бүйірлік кілттермен бірдей, сол және оң электрлік контактілер бөлек сымдармен қосылған. "Иамбикалық" кілтпен сымдалған екі қайырмалы кілттер үшін екі қайырманы бірге қысу екі контактіні бірдей қосады, бұл кілттің ауыспалы "дит" және "дах" дыбыстарын (немесе "дах" және "дит" дыбыстарын, қай тұтқа бірінші қосылса, соған байланысты) жіберуіне себеп болады. Көптеген электрондық кілттерде нүкте және сызық жады функциялары бар, сондықтан операторға "дит" және "дах" дыбыстары арасында немесе керісінше толық үзіліс жасаудың қажеті жоқ. "Дит" немесе "дах" жадысымен оператордың кілттеу әрекеті нақты берілістен бір "дит" алға жете алады. Кілттегі электроника уақытты реттейді, соның салдарынан әр әріптің шығуы өте дәл болады. Электрондық кілттер кодты өте жоғары жылдамдықпен беруге мүмкіндік береді. Кілтті "иамбикалық" режимде пайдалану үшін екі қайырмалы кілт қажет: бір қайырма "дит" дыбысын, екіншісі "дах" дыбысын жасайды. Екеуін бір уақытта басу ("сығу") кезекпен "дит-дах-дит-дах" тізбегін жасайды, егер "дит" жағы бірінші қосылса, тізбек "дит" дыбысынан басталады, ал егер "дах" жағы бірінші қосылса, "дах" дыбысынан басталады. Электрондық кілттердің жартылай автоматты кілттерге қарағанда қосымша артықшылығы – код жылдамдығын электрондық кілттермен, тек тұтқаны бұратын арқылы оңай өзгертуге болады. Жартылай автоматты кілтте маятниктің салмағының орналасуы, маятник серігінің кернеуі және контактіні қайта орналастырып, теңгеріп, "дит" жылдамдығын өзгерту қажет.
or "squeeze" keys. Also like the old semi automatic keys, the conventional assignment of the paddle directions is that pressing a paddle with the thumb (for a right handed telegrapher, pressing the single paddle rightward, or for a double paddle key, pressing the left paddle rightwards to the center) creates a series of dits: The clockwork pendulum on old semi automatic keys needed the extra kick that the stronger thumb press provided. Pressing a paddle with the knuckle (hence swinging a single paddle leftward, or the right paddle on a double paddle key leftward to the center) creates a series of dahs. Left handed telegraphers sometimes elect to reverse the electrical contacts, so their left handed keying is a mirror image of standard right handed keying. Single paddle keys are essentially the same as the original sideswiper keys, with the left and right electrical contacts wired separately. Double paddle keys have one arm for each of the two contacts, each arm held away from the common center by a spring; pressing either of the paddles towards the center makes contact, the same as pressing a single lever key to one side. For double paddle keys wired to an "iambic" keyer, squeezing both paddles together makes a double contact, which causes the keyer to send alternating dits and dahs (or dahs and dits, depending on which lever makes first contact). Most electronic keyers include dot and dash memory functions, so the operator does not need to use perfect spacing between dits and dahs or vice versa. With dit or dah memory, the operator's keying action can be about one dit ahead of the actual transmission. The electronics in the keyer adjusts the timing so that the output of each letter is machine perfect. Electronic keyers allow very high speed transmission of code. Using a keyer in what's called "iambic" mode requires a key with two paddles: One paddle produces dits and the other produces dahs. Pressing both at the same time (a "squeeze") produces an alternating dit dah dit dah sequence, which starts with a dit if the dit side makes contact first, or a dah if the dah side connects first. An additional advantage of electronic keyers over semiautomatic keys is that code speed is easily changed with electronic keyers, just by turning a knob. With a semiautomatic key, the location of the pendulum weight and the pendulum spring tension and contact must all be repositioned and rebalanced to change the dit speed.
Екі иықпен жұмыс істейтін қайырмалар
Екі бөлек рычагты, біреуі диттерге, екіншісі дахтарға арналған кілттерді қос немесе қос рычагты қайырмалар деп атайды. Қос қайырмамен екі контактіні бір мезгілде жабуға болады, бұл электронды кілттің "иамбикалық" функцияларын қолдауға мүмкіндік береді: екі қайырманы бірдей басу арқылы (рычагтарды бірге сығу арқылы) оператор поэзиядағы иамбтар тізбегіне ұқсас, диттер мен дахтардың кезектесетін тізбегін жасай алады. Сондықтан қос қайырмаларды кейде сығу кілттері немесе иамбикалық кілттер деп атайды. Типикалық қос қайырма кілттерінің рычагтары көлденең қозғалады, бұл ертедегі бір қайырма кілттері сияқты, ал бастапқы "тікелей кілттердің" қолдары жоғары және төмен қозғалғаннан өзгеше. Тізбе дитпен басталады ма, әлде дахпен басталады ма, бұл қай рычаг бірінші байланысқа түсетінімен анықталады: егер дах рычагы бірінші жабылатын болса, онда бірінші элемент дах болады, сондықтан элементтер тізбегі поэзиядағы трохейлер тізбегіне ұқсас болады, ал әдісті логикалық түрде "трохаикалық кілттеу" деп атауға болады ( ). Егер дит рычагы бірінші байланыс жасаса, онда тізбек дитпен басталады ( ). Иамбикалық кілттеу электронды кілттің функциясы болғандықтан, қос рычагты кілттің өзін "иамбикалық" деп атау техникалық тұрғыдан дұрыс емес, бірақ бұл маркетингте жиі қолданылады. Иамбикалық жіберу үшін қос қайырма кілт қажет, сонымен қатар иамбикалық кілтті де қажет етеді. Бірақ кез келген бір немесе қос қайырма кілтті сықпастан, иамбикалық емес режимде қолдануға болады, сондай-ақ иамбикалық функциялары жоқ электронды кілттер де жасалды. Иамбикалық немесе сығу арқылы кілттеу кейбір таңбаларды жасау үшін қажетті басуларды немесе қол қозғалыстарын азайтады, мысалы, C әрпін, оны екі рычагты бірге сығу арқылы жіберуге болады. Бір қайырма немесе иамбикалық емес кілтпен қол қозғалысы төрт рет кезектесіп (дах дит дах дит) жасалуы керек. Жақында иамбикалық кілттеудің тиімділігі жоғары жылдамдықтағы CW үшін әр таңбаға жұмсалатын қозғалыстар мен уақыттар тұрғысынан талқыланды, автор жоғары жылдамдықта иамбикалық кілтті дұрыс пайдаланудың уақыт қиындықтары кез келген шағын пайдадан асып түседі деген қорытындыға келді. Иамбикалық кілттер кем дегенде екі негізгі режимде жұмыс істейді: режим және режим. Үшінші, сирек қол жетімді режим де бар.
Режим
Режим – бастапқы иамбтық режим, онда екі педаль да басылғанда кезектесіп нүктелер мен сызықтар шығарылады. Режим негізінен «не көрсең, соны аласың» принципімен жұмыс істейді: педальдер жіберілген кезде, педальдер ұсталғанда жіберілген соңғы нүкте немесе сызықпен сигнал беру тоқтатылады.
Режим
Режим – бұл екінші режим, ол ертедегі ямбикалық кілттегі логикалық қатеден туындаған. Жылдар бойы ямбикалық режим белгілі бір стандартқа айналды және көптеген кілттерде әдепкі параметр ретінде орнатылған. Бұл режимде, егер екі педаль да басылып тұрса, нүктелер мен сызықтар жасалады. Педальдар босатылған кезде, кілт беру бұрын естілгеннен бір элементті артық жіберу арқылы жалғасады. Яғни, егер педальдар "да" дыбысы кезінде босатылса, соңғы жіберілген элемент келесі "ди" болады; егер педальдар "ди" дыбысы кезінде босатылса, тізбек келесі "да" дыбысымен аяқталады. Бір режимге үйренген пайдаланушыларға екінші режимге көну қиын болуы мүмкін, сондықтан көптеген заманауи кілттер қажетті режимді таңдауға мүмкіндік береді.
Режим
Қос педальмен қолдануға болатын үшінші электрондық кілттік режим – "Ultimatic" режимі (режим), осы атауды оны алғаш енгізген электрондық кілттің брендінен алған. Ultimatic кілттік режимінде, егер екінші рычаг біріншісі босатылғанға дейін (яғни, қысылған күйінде) басылса, кілт қарсы элементке ауысады.
Бір рычагты қорап кілттері
Бір рычагты қайырма кілті dits және dahs үшін бөлек контактілерге ие, бірақ iambic режимі үшін қайырмаларды бірге қысып екі контактіні бір мезгілде жасау мүмкіндігі жоқ. Электрондық кілтпен бір ғана қайырма кілт қолданылғанда, dit жақ қайырмасын ұстап тұру арқылы үздіксіз диттер жасалады ( ); сондай-ақ, dah қайырмасын ұстап тұру арқылы үздіксіз дахтар жасалады ( ). Бір ғана қайырма кілт кез келген электрондық кілтті iambic емес түрде басқара алады, тіпті ол iambic функцияларын ұсынса да, ал кілт iambic режимінде , , немесе режимдерінде жұмыс істесе де, жұмыс істемесе де.
Телеграфтық емес кілттер
Электр тізбектерін зертханалық сынақтарда электр тогының ағынын басқару үшін телеграфқа ұқсас қарапайым кілттер ұзақ уақыт қолданылды. Көбінесе бұл кілттер "қайысты" кілттер болатын, онда кілт сабының иілуі кілттің серпімді қызметін қамтамасыз ететін. Телеграфқа ұқсас кілттер бір кезде көгершіндердегі оперативті шарттауды зерттеуде қолданылған. 1940 жылдардан бастап, Гарвард университетінде Б. Ф. Скиннер бастаған зерттеулерде, кілттер оперативті шарттау камерасының алдыңғы қабырғасындағы көгершіннің мұнығының биіктігіндегі кішкентай дөңгелек тесіктің артына тік орнатылды. Электромеханикалық жазу құралдары көгершін кілтті шаққанда тікелей жабылуын анықтады. Зерттелетін психологиялық мәселелерге байланысты, кілтті шабу нәтижесінде тамақ немесе басқа да стимулдар ұсынылуы мүмкін. Қазіргі көгершінге жауап беретін кілттер арнайы жасалған ажыратқыштар болып табылады, бірақ олардың телеграф кілттерінен бастау алғандықтан, әлі де "кілттер" деп аталады.
Оператордың "жалақысы"
Тік пернелер, бүйірлік пернелер және белгілі бір деңгейде, қателер арқылы әр телеграфшы хабар жібергенде өзіне тән стиль мен ырғаққа ие. Оператордың стилі "қолтаңба" деп аталады. Әр қолтаңба бірегей болғандықтан, басқа телеграфшылар әдетте нақты хабарды жіберген жеке телеграфшыны анықтай алады. Бұл бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде маңызды рөл атқарды, өйткені кемедегі телеграфшының "қолтаңбасы" жеке кемелер мен суасты қайықтарын іздеуге және трафик талдауына пайдаланылуы мүмкін. Дегенмен, электрондық пернелерде (бір немесе екі педальді) бұл қағида енді қолданылмайды: Пернелер белгіленген жылдамдықпен біркелкі, "мүкемел" кодты шығарады, ол әдетте жіберуші емес, қабылдаушының сұрауы бойынша өзгертіледі. Операторға тән болып қалатын жалғыз нәрсе – әріптер мен сөздер арасындағы аралықтар, олар "қолтаңбаның" әлсіз көрінісін ғана тудыруы мүмкін.