Кіріспе

Васалар немесе Васалар (Vasaätten, Wazowie) – 1523 жылы Швецияда құрылған корольдік үй. Оның мүшелері 1523 жылдан 1654 жылға дейін Швеция Корольдігін, ал 1587 жылдан 1668 жылға дейін Польша-Литва одағын басқарды; әулеттің аталық желісі 1672 жылы Польша королі Ян II Казимирдің қайтысымен тоқтатылды. Васа әулеті 14 ғасыр швед ақсүйек отбасынан тараған, олардың туыстығы Нильс Кеттильссон (Васа) (1378 жылы қайтыс болған), Стокгольмдегі Тре Кронр қамалының воеводасына дейін жетеді. Оның бірнеше мүшелері 15 ғасырда жоғары лауазымдарды иеленді. 1523 жылы Стокгольмдегі қанды оқиғадан және Кальмар одағының таратылуынан кейін Густав Эриксон (Васа) Швеция королі Густав I атанды және корольдік үй құрылды. Оның билеуі кейде қазіргі швед мемлекетінің бастауы деп есептеледі, оған корольдің протестанттық реформация кезінде Рим-католик шіркеуімен арадағы байланысты үзуі және Швеция шіркеуінің құрылуы кірді. Алайда, оның үлкен ұлы және мұрагері Эрик XIV Швецияның Густавтың кіші ұлы Ян III Швеция королінің қолынан құлатылды. Ян III католик поляк ханшайымы Екатерина Ягеллонға үйленді, нәтижесінде Васа әулеті Польшаны билеуге ие болды. Олардың католик ұлы Ян III Васа, содан кейін Польша мен Швеция арасындағы қысқа мерзімді одақтың билеушісі, 1599 жылы Янның протестант бауыры Карл IX Швеция королі тарапынан Янға қарсы соғыста тақтан алынды. Осыдан кейін әулет протестант швед және католик поляк тармақтарына бөлінді, олар келесі соғыстарда тәждер үшін күресті. Атақты протестант әскербасы және Швеция королі Густав Адольфтың Отыз жылдық соғысқа қатысуы оның «Солтүстік арыстаны» (Der Löwe von Mitternacht) екенін көрсететін сөздерге әкелді. Дегенмен, оның қызы және мұрагері Швеция королевасі Кристина (1632–1654) 1654 жылы католицизмге ауысқаннан кейін тақтан бас тарды және Римге эмиграциялады, онда оны Папалық қабылдады. Польшада Ян II Казимир 1668 жылы тақтан бас тарды. Оның қайтысымен 1672 жылы Васа әулетінің корольдік желісі тоқтатылды, бірақ қазіргі Швеция королі Карл XVI Густав Густав I-нің әкесінің әжесі Виктория Баден арқылы, Густав I-нің шөбересі Адольф Фредерик II, Мекленбург-Стрелиц герцогінің ұрпағы болып табылады.

Швецияның Густав I

Гюстав Эриксон, Сесилия Мунсдоттер Эка мен Эрик Йоханссон Вазаның ұлы, шамамен 1496 жылы туған. Оның дүниеге келуі, әдетте, Стокгольмнің солтүстік-шығысындағы Ридбохолм сарайында болған, ол әкесі Эриктің еңселі үйі еді. Жаңа туған бала Густав есімін Эриктің әкесі Густав Анундссоннан алған. 14-шы ғасырдың соңынан бастап Швеция Дания және Норвегиямен бірге Кальмар одағының құрамында болды. Бұл одақтағы Данияның басымдығы кейде Швецияда көтерілістерге алып келді. Густавтың балалық шағында швед ақсүйектерінің бір бөлігі Швецияны одақтан тәуелсіз етуге тырысты. Густав пен оның әкесі Эрик 1512 жылдан бері Швецияның регенті болған Стэн Стюре кішінің партиясын және Дания королі Кристиан II-ге қарсы күресін қолдады. 1518 жылғы Брэннкюрка шайқасынан кейін, Стэн Стюренің әскері Дания әскерін жеңгеннен соң, Стэн Стюре мен король Кристиан келіссөздер үшін Остерханинге кездесуге келісті. Корольдің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін шведтер келіссөздер аяқталғанша сақтау үшін алты кепілдік берушіні Даниялықтарға жіберді. Бірақ Кристиан келіссөздерге келмеді, швед тарапымен жасалған келісімді бұзып, кепілдік берушілерді Копенгагенге алып кетті. Ол алты адам – Хеминг Гад, Ларс Сиггессон (Спарре), Йоран Сиггессон (Спарре), Олоф Райнинг, Бенгт Нильсон (Фарла) және Густав Эриксон еді.

Патша болып сайлануы

Густав Эриксонның регент болып сайлануы көптеген швед дворяндарының, осы уақытқа дейін король Кристианға адал болғандарын, тарап ауыстыруына себеп болды. Корольге адалдығын сақтаған кейбір ақсүйектер Швециядан кетуге бел буса, ал басқалары өлтірілді. Нәтижесінде, швед құпия кеңесі бұрынғы мүшелерін жоғалтып, олардың орнына Густав Эриксонның жақтастары келді. Густавтың көтерілісшілері көптеген қалалар мен қамалдарды басып алды, бірақ Стокгольм сияқты ең жақсы қорғанысқа ие бекіністер Данияның бақылауында қалды. 1522 жылы Густав Эриксонның фракциясы мен Любек арасындағы келіссөздерден кейін, Ганзалық қала Данияға қарсы соғысқа қосылды. 1523 жылдың қысында олардың біріккен күштері Дания мен Норвегияның Сканния, Халланд, Блекинге және Бохуслен аймақтарына шабуыл жасады. Осы қыста Кристиан II тақтан құлатылып, оның орнына Фридрих I келді. Жаңа король швед тағына таласқан және Любек швед көтерілісшілерін тастап кетеді деп үміттенді. Данияның күшеюімен қатар күшейген Кальмар одағына қарағанда тәуелсіз Швецияны артық көретін неміс қаласы жағдайды пайдаланып, көтерілісшілерге қысым көрсетті. Қала болашақтағы саудаға жеңілдіктер беруді және көтерілісшілерге берген қарыздарына кепілдік беруді талап етті. Бұл ретте, олар өз мүдделерін де білдірді. Осыған жауап ретінде кеңес Густав Эриксонды король етіп тағайындауға шешім қабылдады. 1523 жылдың маусым айында Швецияның жетекші тұлғалары Стрэнгнесте бас қосып, Густавты Швецияның королі етіп сайлады. Швеция кеңесшілері Густавты король деп таңдағаннан кейін, ол Любекке келген екі кеңесшімен кездесті. Германиялық өкілдер бұл тағайындауды кез келген тергеусіз қолдап, оны Құдайдың ісі деп жариялады. Густав Құдайдың еркіне бағынуға тиіс екенін айтты. Құпия кеңеспен болған кездесуде Густав Эриксон қабылдауға дайын екенін мәлімдеді. Стрэнгнес диаконы Лорантиус Андреае басшылығымен өткен келесі рәсімде Густав патшалық ант берді. Келесі күні епископтар мен дін қызметкерлері Густавқа Роггеборгенде қосылды, онда Андреае киелі құрметті тізе бүгіп отырған Густав Эриксонның үстінен көтерді. Любек кеңесшілерінің қасында Густав Эриксонды Стренгнес соборында алып келді, онда король швед құпия кеңесшілерімен бір жағында, ал Любек өкілдері екінші жағында хорға отырды. "Te Deum" әнінен кейін Андреа Густав Эриксонды Швецияның королі деп жариялады. Дегенмен, ол әлі таж кигізілмеген еді. 1983 жылы 6 маусымда Густавтың швед королі болып сайлануын еске алу үшін бұл күн Швецияның Ұлттық күні деп жарияланды.

Швецияның Эрик XIV

Эрик XIV 1533 жылғы 13 желтоқсанда Тре-Кронорда дүниеге келді. Екі жасқа толғанға дейін анасынан айырылды. 1536 жылы оның әкесі Густав Ваза швед ақсүйегі Маргарет Лейжонхуфвудқа (1516–51) үйленді. Ол Эрик XIV ретінде тәж кигізілді, бірақ Швецияның 14-ші Эрик аталған патшасы болған жоқ. Ол және оның інісі Карл IX (1604–11) Иоганн Магнустың Швеция тарихы бойынша жартылай қияли жазбаларына сәйкес патшалық нөмірлерін қабылдады. Дегенмен, Эрик есімді кем дегенде алты швед патшасы болған, сондай-ақ олар туралы көп мәлімет белгісіз. Ішкі саясатта Эриктің амбицияларына швед ақсүйектері, оның ішінде оның жартылай інісі, кейін Швецияның Иоанн III (1537–92) қарсылық көрсетті. Иоанн Финляндия герцогы болды және поляк ханшайымына үйленгендіктен, Польшамен жақын қарым-қатынаста болды. Иоанн Ливонияда (қазіргі Эстония, Латвия және Литва) кеңейтім саясатын жүргізді, бұл бауырлар арасында шиеленіс тудырды. 1563 жылы Иоанн Эриктің бұйрығымен тұтқындалып, мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталды. 1568 жылдың күзінде герцогтар мен ақсүйектер көтеріліс ұйымдастырып, Эрикті тақтан түсірді. Ол билікті басып алған герцог Иоаннның тұтқынына айналды. Эрик XIV билік құрған кезеңде ақсүйектерге қарсы шаралар үшін оның ең сенімді кеңесшісі Жоран Перссон (1530–68) жауапкершілікке тартылып, Иоанн III тәж кигеннен кейін көп ұзамай өлім жазасына кесілді.

Швецияның Иоан III

Иоанн Дания және Любекпен Скандинавиядағы жеті жылдық соғысты аяқтау үшін бейбіт келіссөздер бастады, бірақ оның елшілері Данияның кең ауқымды талаптарын қабылдаған Роскильде шарттарын (1568) қабылдамады. Екі жылдық соғыстан кейін, бұл соғыс шведтердің көптеген ұступтарысыз Штеттин шартымен (1570) аяқталды. Келесі жылдары ол Ливон соғысында Ресейді жеңіп, 1583 жылы Плюсса шарты бойынша Нарваны қайтарып алды. Оның сыртқы саясатына Польшамен байланысы әсер етті; оның ұлы III Зигмунд Ваза 1587 жылы Польша королі болды. 1569 жылдың қаңтарында Иоанн сол рейхстагпен король ретінде мойындалды, ол Эрик XIV-ті тақтан түсірген болатын. Бірақ бұл мойындау Иоаннның ықпалынан тыс болған жоқ; Герцог Карл Арбога баптарындағы оның билігінің шектеулерісіз герцогтығын растады. Ақсүйектердің билігі мен құқықтары кеңейтіліп, жауапкершіліктері азайтылды. Иоанн Эрик тірі болғанда корольдік орнына қатысты алаңдауын тоқтатпады. 1571 жылы ол Эриктің күзетшілеріне қашуға тырысқан күдік туса, оны өлтіруге бұйрық берді. Мүмкін, Эрик 1577 жылы осылай қайтыс болған шығар.

Польша-Литва одақтастығы

Зигмунд III Васа оның ата-анасы Иоанн III және Екатерина Ягеллон Иоаннның ағасы, король Эрик XIV тұтқындаған кезде дүниеге келді, бірақ Иоанн 1568 жылы Эриктің орнын басты. Швеция протестант болған, бірақ жас Зигмунд католик дінінде тәрбиеленді. Оның поляк байланысы анасы арқылы болды, ол Ескі Зигмунд I-нің қызы еді, ал Ягеллон әулеті 1386 жылдан бастап Польшаны және Польша-Литва одағын басқарды. 1587 жылдың 19 тамызында Зигмунд Польша-Литва одағының патшасы болып сайланды. Сол кезден бастап оның ресми аты мен лауазымы "Зигмунд III, Құдайдың рақымымен Польша патшасы, Литва, Рутения, Пруссия, Мазовия, Самогития, Ливонияның ұлы князі, сондай-ақ шведтердің, готтардың және вендтердің мұрагерлік патшасы" болды; 1592 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол "шведтердің, готтардың және вандалдардың мұрагерлік патшасы" деген атақты қосты. Латын тіліндегі патшалық атақтар: Sigismundus Tertius Dei gratia rex Poloniæ, magnus dux Lithuaniæ, Russiæ, Prussiæ, Masoviæ, Samogitiæ, Livoniæque, necnon Suecorum, Gothorum Vandalorumque hæreditarius rex.

Зигизмундке қарсылық

Алайда, поляк сайлау монархиясында жиі болғандай, нәтиже "жеңілгендер" тарапынан қатты дауланды және поляк дворяндарының бір тобы Австрияның эрцгерцогы Максимилиан III-ді қолдады. Патша Зигмунд өзінің сайланғанын естігеннен кейін Швециядағы протестанттардың қолынан құтылып, 7 қазанда Польшаға келді. Ол бірден бірнеше патшалық құқықтардан Сеймге (парламентке) бас тартып, дұшпандарын бағындырып, даулы сайлауды реттеуді үміттенеді. Кіші Пруссия қазынашысы Ян Дульски оны корольдік маршалы Анджей Опалинский атынан патша деп жариялады. 27 желтоқсанда ол Краковтағы Вавель соборында таж кигізілді. Максимилиан III әскерімен басып кірген кезде Польша патшасы кім болатыны мәселесі шешілгендей болды. Бірақ, Гетман Ян Замойский Зигмунд патшаға адал поляк әскерімен Австрия әскерін Бичина шайқасында жеңіп, Максимилиан III-ді тұтқынға алды. Содан кейін, Папа Сикст V-нің тілегімен Зигмунд III патша Максимилианды босатып, ол 1589 жылы Польшаға талап етуден бас тартты. 1592 жылы Зигмунд патша Австрияның архигерцогинясы Аннаға үйленіп, қуатты көршісімен бейбіт қарым-қатынас орнатуға тырысты. Ол әрқашан католик Австриямен одақтасып, христиан әлемін бөліп жатқан протестант күштеріне қарсы тұруды көздеген.

Польша-Швед одағы

Швеция королі Иоанн III қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Сигизмунд Швеция тағына мұрагер болды. Сигизмунд сол кезде Польшаның сайланған патшасы еді (1587 жылдан бері). Сигизмунд швед тағын бағалағандықтан, әкесінің қайтысы және оның ағасы, Сёдерманланд герцогы Карлдің таққа талап етуі туралы естіген соң, Сеймнен (Польша парламенті) Польша-Литва одағынан кетіп, Швецияға баруға рұқсат сұрады, онда ол швед тәжін қамтамасыз ете алатын еді. Сейм оған рұқсат берді, және 1593 жылдың 3 тамызында Сигизмунд әйелі Анна Габсбург және басқа да ізбасарларымен бірге Швецияға аттанды. 19 ақпандағы келісім жағдайды реттегендей болды; Сигизмунд Уппсала соборында тәж кигізіліп, Швецияның патшасы аталды. Швеция Корольдігі енді Польша-Литвамен жеке одақта болды. Шілдеде Сигизмунд Швецияны регенттік кеңесінің қолына қалдырып, Польшаға оралды. Швециямен Швецияның құпия кеңесі және Сигизмундтың ағасы Карл герцогы бірлесіп билік ететін болды. Алайда, Сигизмунд бұрынғы уәделерінен бас тартып, католик мектептерін ашып, католиктерге маңызды лауазымдар берді. Карл өз кезегінде швед тағына қол жеткізуден бас тартпады және өзінің саяси мақсаттарын іске асырды. Ол 1597 жылы Арбогада шақырылған жаңа Риксдагта – патшаның бұйрығына қарамастан – аз қатысушылар болды, және құпия кеңестен тек бір өкіл ғана қатысты. Дегенмен, герцог Карл әскери әрекеттеріне қолдау таба алмады, бірақ оған қарамастан оны бастады. Оңтүстік Швецияның бір бөлігі сәтті басып алынды. Құпия кеңестің бірнеше мүшесі Польшаға қашып, Сигизмундты қарсы шаралар қабылдауға көндіруге тырысты. Сигизмунд келіссөздер арқылы дауды шешу үшін дипломатиялық миссия жіберді. Карл бастапқыда келіссөзге дайын болып көрінді, бірақ шындығында ол уақытты сатып алып, өзінің билігін тағы бір Риксдагта (Арбогада) бекітуге тырысты, әскері үшін шаруаларды жинады және Сигизмундтың ізбасарларын оқшаулады.

Зигизмундке қарсы соғыс

1598 жылы Сейм Зигизмундқа Швециядағы қарсыластарына қарсы әскери науқан жүргізуге рұқсат берді, бірақ оған елеулі қолдау көрсетуден бас тартты. Зигизмундтың әскері негізінен жалдамалы әскерлерден (немістер мен венгрлерден) құралған, оларға салыстырмалы түрде аз польша күштері көмектесті (бірақ артиллерия да болды). Зигизмундтың науқаны нашар жоспарланған. Ол әскерлерінің қозғалысын өзінің қолдаушыларымен, әсіресе Карлға Финляндиядан шабуылдауға тиіс болған Флемингпен үйлестіре алмады. Алғашқы табыстарға қарамастан (Кальмарды басып алу және Стегеборг шайқасында Карл әскерлерін жеңу), Зигизмундтың әскері 1598 жылдың 25 қыркүйегінде Стангебро шайқасында (сонымен қатар Линкепинг шайқасы деп те аталады) жеңіліске ұшырады. Зигизмунд тұтқындалды және Швецияның канцлері Эрик Ларссон Спарре (1550–1600) сияқты өзінің жақтастарының бірін беруге мәжбүр болды. 1599 жылдың мамыр айында Карлдың әскері Зигизмундтың соңғы бекінісі Кальмарды басып алды. 1599 жылдың 24 шілдесінде Стокгольмдегі Риксдаг Зигизмундты ресми түрде тақтан түсірді. Швецияның жаңа королі Швеция королі Карл IX болды, ал поляк-швед одағы бар болғаны жеті жылдан кейін таратылды. 1600 жылдың наурыз айында Зигизмундтың жақтастарының бірі, бес сенатор Линкепинг қантөгісі деп белгілі болған оқиғада өлімге кесілді.

Польша-Москва соғысы (16051618)

Польша-Мәскеу соғысы немесе Польша-Ресей соғысы (1605-1618), Польшада Димитриада деп белгілі, 17 ғасырдың басында Польша-Литва одағы немесе магнаттардың (Одақтың аристократиясы) жеке әскерлері мен жалдамалылары жүргізген әскери қақтығыстар мен шығысқа қарай басып кірулер ретінде өтті. Бұл Ресей патшалығы бірқатар азамат соғыстарының салдарынан қиын жағдайға түскен кезде болды, бұл Ресей тарихында «Апат заманы» деп аталатын кезеңді тудырды, ол Ресейдің династиялық дағдарысы мен жалпы ішкі хаостың нәтижесі болды. Осы қақтығыс барысында тараптар мен олардың мақсаттары бірнеше рет өзгерді: 1609 жылға дейін Польша-Литва одағы Ресеймен ресми түрде соғыспады, ал түрлі орыс топтары бір-бірімен соғысып, Одақпен және басқа елдермен одақтасып немесе оларға қарсы күресті. Швеция да 1610-1617 жылдардағы Ингрия соғысы кезінде қақтығысқа қатысып, кейде Ресеймен одақтасып, кейде оған қарсы соғысты. Әр түрлі топтардың мақсаттары да жиі өзгерді, ал тараптардың мақсаттарының масштабы шекаралық ұсақ түзетулерден бастап, Польша патшаларын немесе Польшаның қолдауымен келген жалған талапкерлердің Ресей тағына талап етуіне және тіпті Одақ пен Ресейдің бірігуінен жаңа мемлекет құруға дейін ауқымды болды.

1611 жылы Ресейдің құрмет көрсетуі

Соғысты төрт кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезеңде, кейбір одақтас шляхталар (әлеумет), кейбір орыс боярларының (орыс аристократиясының) ынталандыруымен, бірақ Польша королі III Сигизмунд Васаның ресми келісімінсіз, Ресейдің әлсіздігін пайдаланып, оның азаматтық соғысына араласуға тырысты, осы үшін таққа талапкерлер – Жалған Дмитрий I және кейін Жалған Дмитрий II-ге қолдау көрсетті, олар тақ мүліктері Борис Годунов пен Василий Шуйскийге қарсы күресті. Польшаның бірінші интервенциясы 1605 жылы басталды және 1606 жылы Жалған Дмитрий I-нің өлімімен аяқталды. Екінші толқын 1607 жылы басталды және 1609 жылға дейін созылды, осы жылы патша Василий Швециямен әскери одақ құрды. Осы одаққа жауап ретінде Польша королі III Зигизмунд Швецияның одақтасын әлсірету және аумақтық жеңістер алу мақсатында Ресейге ресми түрде араласып, соғыс жариялауға шешім қабылдады. Корольдік гетманы Станислав Жолкевский, Краків маңындағы Корольдік сарайға жеңіспен кірді, олмен бірге тұтқындарды алып келді: Ресей патшасы Василий IV Шуйский, оның бауырлары: Дмитрий Шуйский әйелі Ұлы князь Екатерина Григорьевнамен, Григорий Малюта Скуратовтың қызы және Иван Шуйский, Михаил Шейн, сондай-ақ Мәскеу және Бүкіл Ресейдің каноникалық емес патриархы Филарет. 1610 жылы Польша әскерінің Мәскеуге кіруіне әкеп соққан, одақтастық күштердің алғашқы жеңістерінен кейін (Клушино шайқасы), Польша князі Владислав қысқа мерзімге патша болып сайланды.

Владыслав IV Ваза Ресей патшасы

1609 жылы поляктардың Московияға араласуы күшейген кезде патша отбасы Ұлы Литва княздігінің астанасы Вильнюске көшті. Ол Вильнюстің өртенуіне куә болды, тіпті патша отбасын Вильнюс қамалындағы резиденциясын эвакуациялауға мәжбүр етті. Сол жылы 15 жастағы Владиславты Польша-Московия соғысы мен Московияның Ұлы қасіреті кезінде патша Василий Шуйскийді құлатқан жеті боярдан тұратын Московия аристократиялық кеңесі патша етіп сайлады. Оның сайлануын оның әкесі Сигизмунд бұзды, ол Московия халқын православие дінінен католицизмге ауыстыруды мақсат тұтқан. Сигизмунд боярдың ханзада Владиславты Мәскеуге жіберіп, православиеге өткізу туралы өтінішіне келіспеді. Оның орнына Сигизмунд өзінің Московияда регент ретінде билік етуін ұсынды. [9] Бұл шынайы емес ұсыныс жаңадан соғыстың басталуына әкелді. 1610 жылдан бастап Владислав қысқа мерзімге бүкіл Ресейдің титулды патшасы және Ұлы князі Владислав Зигимонтович атымен Мәскеу мен Новгородтағы монетаханаларда московиялық күміс және алтын монеталарды (копек) соқты. Владислав 1616 жылы патша тағын өзіне қайтарып алуға тырысты. Кейбір әскери жеңістерге қарамастан, ол Мәскеуді басып ала алмады. Деулино бітімінде Ұлттық Достастық даулы аумақтардың бір бөлігін алды, бірақ Владислав ешқашан Ресейде билік ете алмады; осы кезеңде тақ патша Михаил Романовқа тиесілі болды. Ол 1634 жылға дейін нақты билігі жоқ титулды сақтап тұрды. Бұл жорықтың сәтсіздігі Владиславқа Польшадағы патшалық биліктің шектерін көрсетті, себебі сәтсіздіктің басты себептері әскери қолбасшылардың айқын тәуелсіздігі (Владиславты өздерінен жоғары санамағандықтары) және Польша сеймінің соғысты қаржыландырудан бас тартуынан армияның қаражат тапшылығы болды.

Күміс дәуірі

1632 жылғы сайлау сеймі ақырында Владиславты сайлаумен аяқталды; оның басқа маңызды талапкерлері болған жоқ. Біріккен мемлекеттің келесі патшасы кім болатыны туралы шешім 8 қарашада қабылданды, бірақ пакта конвента әлі дайын болмағандықтан, ресми жариялау 13 қарашаға дейін кейінге шегерілді. Пакта конвентада Владислав әскери мектеп пен жабдықты қаржыландыруға, теңіз флотын қаржыландыру жолын табуға, қолданыстағы одақтарды сақтауға, әскер жинауға, шетелдіктерге лауазымдар мен әскери шендер беруге, Сенаттың келісімінсіз әйел алуға, бауырларын мемлекетке адал болуға ант беруге және Корольдік монетаханадан түскен табысты жеке қазынаға емес, Корольдік қазынаға аударуға міндеттенді. Сайлау нәтижесі Тақ бас маршалы Лукаш Опалинский жариялағаннан кейін, сайлауға қатысқан ақсүйектер (szlachta) жаңа патшаның құрметіне үш сағатқа созылған той-думандарды бастады. Владыслав келесі жылы, 6 ақпанда Краковтағы Вавель соборында таж кигізілді. Владыслав IV Алтын Жүн орденінің мүшесі ретінде Императорлық Габсбургтерге формалды түрде бағынышты болды. Габсбургтермен қарым-қатынасы жақсы болды; ол Франция сияқты олардың жауларымен келіссөздер жүргізуден тартынбаса да, Кардинал Ришельедің 1635 жылғы одақтастық және оларға қарсы толыққанды соғыс туралы ұсынысын, Силезиядағы аумақтық пайдаға деген мүмкін болатын үміттерге қарамастан қабылдамады. Мұндай қадамның тым католик мемлекетте үлкен наразылық тудыратынын, Сенат арқылы мұндай саясатты жүзеге асыруға қабілеті мен билігі жетпейтінін және соның салдарынан туындайтын қақтығыстың өте қиын болатынын ол түсінді. [42] 1636 жылдан бастап, келесі бірнеше жыл бойы Владыслав Габсбургтермен байланысын нығайтты. Осы уақыт аралығында Владыслав Еуропа саясатында жетекші рөл атқаруға және Отыз жылдық соғысты бейбітшілікпен аяқтауға тырысты, бұл оның швед тағына қайта оралуына көмектеседі деп үміттенді. Стумсдорф келісімінен кейін Владыслав швед тағына қайта оралу мүмкіндігінің азайғанын түсіне бастады. 1636-1638 жылдары ол өзінің және әулетінің билігін мемлекетте нығайту үшін бірнеше реформалар ұсынды. Оның алғашқы жоспары – болашақтағы патша сайлауынан кейін билік ауысуынан қауіп көрмейтін, ел ішінде мұрагерлік провинция құруға бағытталған әрекет болды; алайда, бұл Сеймде жеткілікті қолдау таппады. Владыслав Швеция патшасы атағын пайдаланды, бірақ Швецияны басқармады және ешқашан сол елге бармады.

Иоанн II Казимир Ваза

Иоанн Казимир өмірінің көп бөлігінде аға жартылай бауыры Владыслав IV Вазаның көлеңкесінде қалып қойды. Оның польша ақсүйектері арасында аз ғана достары болды. Жақтырмас, құпиялы, уақытын әсем кештер мен діни толғаныстарға бөліп, саясатты ұнатпайтын ол, Польша сарайында мықты билікке және ықпалға ие болмады, керісінше, Габсбургтердің тиімсіз саясатын қолдады. Дегенмен, ол әскери қолбасшы ретінде өте қабілетті еді және Смоленск соғысында (1633) Мәскеуге қарсы күрестегі шеберлігін көрсетті.

Топан су

1648 жылы Польша Парламенті Иоанн Казимирді туған ағасының орнына Польша тағына сайлады. Польша-Литва одақтастығындағы Вазалар әулетінің соңғы өкілінің билігі Рус-Польша соғысы (1654–67) және Швециямен соғыс ("Тұфан") арпалысымен өтті. "Тұфан" кезінде Польшаның көп бөлігі Польша және Литва губернаторлары мен ақсүйектерінің құпия келісімімен швед әскерімен аз қарсылықпен басып алынды. Бірнеше жылдың ішінде одақтастық шведтерді Польшадан ығыстыруға күш салды, осылайша қысқа мерзімді шабуылдар мен науқандарды аяқтады, бірақ бұл жоғары құнға түсті. Одақтастықтың көптеген қалалары мен кенттері қарақталды, тоналды, ал кейбіреулері, көбінесе шегінетін жау бөлімдерімен, толығымен өртенді. Иоанн Казимирдің билігі Польша және Польша-Литва одақтастығы тарихындағы ең апатты және сәтсіз кезеңдердің бірі ретінде есте қалғанымен, ол көбінесе өз елі мен халқын құтқару үшін батыл күрескен "жауынгер патша" деп аталады. 1660 жылы Иоанн II Казимир швед тағына талап етуден бас тартып, Ливония және қазіргі Латвиядағы Рига қаласының үстінен швед билігін мойындауға мәжбүр болды. Иоанн Казимир ағасының жесірі Мария Луиза Гонзагаға (полякша: Мария Людвика) үйленген, ол патшаға зор қолдау көрсетті. 1667 жылы Мария Луиза күрт қайтыс болды, бұл монархтың ерте саяси құлдырауына себеп болуы мүмкін.

Абдикация және өлім

1668 жылдың 16 қыркүйегінде, әйелінің өткен жылы қайтыс болуынан күйреген Иоанн II Казимир Польша-Литва одағының тағынан бас тарды және Францияға оралды, онда ол иезуиттер қатарына қосылып, Париждегі Сен-Жермен-де-Пру аббаттығының абасы болды. Ол тақтан бас тарғаннан кейін Миха́л Ко́рибут Вись́ньо́йе́цкий (Миха́л I) жаңа король болып сайланды және 1669 жылдың 29 қыркүйегінде тәж кигізілді. Өлімі алдында Иоанн Казимир Польшаға қайтуды жоспарлаған, алайда 1672 жылдың күзінде сапарға шығар алдында Осман империясы басып алған Каменец-Подольскийдің құлауы туралы хабарды естіп, қауіпті түрде ауыр сырқатқа шалдықты. Одан кейін ол Рим папасы X Климентке түріктерге қарсы қорғаныс соғысында Одаққа көмек сұрады. Аббаттықта болған кезінде онымен құпия байланыста болған француздар корольдің өз мемлекетін жоғалтқаны үшін осыншалықты қайғырғанына және жалғыз бір қаланың жоғалуына соншалықты алаңдағанына таң қалды. Дегенмен, қатты қиналған және ауыр сырқатқа шалдыққан Иоанн II Казимир 1672 жылдың 16 желтоқсанында Польшаға күтпеген түрік шабуылынан кейін көп ұзамай инсульттан қайтыс болды және Краковтағы Вавель соборында жерленді. Оның жүрегі Сен-Жермен-де-Пру аббаттығында жерленді.

Швецияның Карл IX

Линчепингте өткен Риксдаг 1604 жылғы 24 ақпанда Сигизмундтың Швеция тағынан бас тарғанын, ал герцог Карлдың егемен ретінде мойындалғанын жариялады. Ол Карл IX (ағылшын тілінде Charles IX) ретінде патша деп жарияланды. Карлдың қысқа билігі үздірілмей соғыспен өтті. Польшаның қарсылығы және Ресейдің ыдырауы оны Ливония мен Ингрия үшін шетелдегі күреске, поляк-швед соғысына (1600–1611) және Ингрия соғысына тартты, ал Лапландияға талап етуі оның билігінің соңғы жылы Даниямен соғысқа себеп болды. Осы күрес барысында ол көбінесе сәттілікке жете алмады, себебі ол және оның әскерлері басым генералдарға (мысалы, Ян Карол Ходкевич және Данияның Кристиан IV) қарсы тұруға мәжбүр болды, сондай-ақ, жақсылыққа қанағаттанбады. Сыртқы саясатымен салыстырғанда, Карл IX-ның ішкі саясаты салыстырмалы түрде маңызсыз болды. Оның мақсаты – оның регенттігі кезінде жасалғандарды бекіту және толықтыру болды. Ол 1604 жылғы 22 наурыздан бастап ресми түрде патша болған жоқ. Атағы алғаш рет 1604 жылғы 20 наурыздағы құжатта кездеседі, бірақ ол 1607 жылғы 15 наурызға дейін тәж кигізілген жоқ.

Густав II Адольф Ваза

Густав Адольф Ваза әулетінің герцогы Карл мен оның екінші әйелі Гольштейн-Готторптан Кристинаның үлкен ұлы ретінде Стокгольмде дүниеге келді. Сол кезде Швеция патшасы Густав Адольфтың туысы Зигизмунд болды. 1599 жылы католик Зигизмундты Швеция тағынан бас тартуға мәжбүрледі. Бұл 30 жылдық соғыстың алдындағы діни тартыстың бір бөлігі болды. 1604 жылы Карл IX Швеция патшасы болды, ал оған дейін регент ретінде билік жүргізді. Тақ мұрагері Густав Адольф 1610 жылдан бастап Далекарлиядағы Ганеф-Флода герцогтығын иеленді. 1611 жылдың қазанында әкесі қайтыс болғаннан кейін, он алты жасар Густав таққа мұрагерлік етті (16 желтоқсанда он жеті жасқа толғанда ересек деп жарияланып, өзі билік ете алатыны айтылды), сонымен қатар, кейде поляк туысымен туындаған династиялық даулар да жалғасты. Зигизмунд III Швеция тағына қайта оралғысы келді және Густав Адольфты титулдан бас тартуға мәжбүрлеуге тырысты. Осы династиялық даудың бір кезегінде Густав 31 жасында Ливонияға жорық жасады, осылайша Польша-Швед соғысы (1625–1629) басталды. Ол Германиядағы лютерандардың мүддесін қорғады, олар оған өз қалаларының қақпаларын ашты. Оның билігі бірнеше жылдан кейін, 1630 жылдың маусымында Германияға қонған кезде кеңінен танылды, бұл 30 жылдық соғысқа Швецияның араласуын белгіледі. Густав Киелі Рим империясы мен оның католик одақтастарына жеңіліп бара жатқан жақта араласты; швед әскерлері жағдайды тез өзгертіп жіберді. Густав Бранденбург сайлаушысы Иоанн Зигмундтың қызы Мария Элеонораға үйленді және Германиядағы әрекеттері үшін Пруссияның Эльбинг қаласын база ретінде таңдады. 1632 жылы Лютцен шайқасында қаза тапты. Оның ерте қайтысы лютерандық жақта үлкен шығынға әкелді. Нәтижесінде Германияның көп бөлігі және лютерандыққа бағындырылған басқа елдер Контрреформация арқылы католицизмге қайта бағындырылды. Оның 30 жылдық соғысқа қатысуы оның "Солтүстік арыстаны" екенін, немесе неміс тілінде "der Löwe von Mitternacht" деп аталатын образдың пайда болуына себеп болды.

Отыз жылдық соғыс

Густав II Адольфтің Швецияны Еуропаның ірі державаларының біріне айналдырудағы табысы, және Франция мен Испаниядан кейін Отыз жылдық соғыстағы ең маңызды держава болуы, оның әскери шеберлігімен ғана емес, сонымен қатар Швеция үкіметіндегі маңызды институционалдық реформаларға да байланысты болды. Бұл реформалардың ең бастысы – орталық үкіметтің халықтан салық жинау және әскери қызметке шақыру процесін тиімді ету үшін алғашқы приходтық тіркеу жүйесін құру болды. Густав Адольф өте қабілетті әскери қолбасшы болды. Оның жаяу әскер, ат әскері, логистиканы және әсіресе артиллерияны инновациялық түрде үйлестіруі оған «Қазіргі заманғы соғыстың әкесі» деген атақ алып келді. Густав II Адольфті зерттеген және оған құрмет көрсеткен болашақ қолбасшылардың қатарында Франция королі Наполеон I және Карл фон Клаузевиц болды. Оның әскери ғылымдағы жетістіктері Швецияны келесі жүз жыл бойы Балтық теңізінің үстем державасына айналдырды (Швед империясын қараңыз). Ол сондай-ақ «Ұлы» атағын алған жалғыз швед монархы. Бұл шешімді 1633 жылы Швеция патшалығының мәжілісі қабылдады. Осылайша, олардың шешімімен ол ресми түрде, бүгінгі күнге дейін, Ұлы Густав Адольф (Густав Адольф Магнус) деп аталады. Густав Адольф Отыз жылдық соғыс кезінде швед әскерінің жетістіктеріне жауапты болған басты тұлға және өз елін үлкен беделге жеткізді. Генерал ретінде Густав Адольф ұрыс алаңында жылдам қимылдайтын артиллерияны, сондай-ақ өте агрессивті тактиканы қолданумен танымал болды, онда қорғанысқа қарағанда шабуылға басымдық берілді, жылдамдық пен ат әскерінің бастамасы бағаланды.

Швеция патшайымы Кристина

Кристина Гюстав II Адольф пен оның әйелі Мария Элеонора Бранденбургтің жалғыз аман қалған заңды баласы болды. Алты жасында әкесі Лютцен шайқасында қаза болғаннан кейін ол таққа мұрагер болды және 18 жасқа толғанда билік жүргізе бастады. Кристина 17 ғасырдың ең білімді әйелдерінің бірі ретінде танылады. Ол суреттерге, кітаптарға, қолжазбаларға және мүсіндерге құмар болды. Дінге, философияға, математикаға және алхимияға деген қызығушылығы Стокгольмге көптеген ғалымдарды әкелді, ол қаланың "Солтүстік Афинасы" болуын қалады. Ол ақылды, тез өзгергіш және көңіл-күйі тұрақсыз болды; ол әйелге тән рөлді қабылдамады. Ол тұрмысқа шығудан бас тартқандықтан және 1654 жылы тақтан бас тарғандықтан үлкен сендесімсіздік тудырды. Ол өзінің есімін Кристина Аугуста Васа деп өзгертіп, Рим католицизміне көшті, Кристина Александра деген атты қабылдады. 28 жасында "Солтүстік Минервасы" Римге көшіп келді. Папа Кристинаны "патшалығы жоқ патшайым, сенімі жоқ христиан, ұялмаған әйел" деп сипаттады. Бәріне қарамастан, ол театр және музыка өмірінің жетекшісі болды және көптеген барокко суретшілерін, композиторларды және музыканттарды қолдады.

Швецияның регенттері

Кеттил Карлссон (шамамен 1433–1465), Линчепинг епископы, 1464–1465 жылдары Швецияның қорғаушысы және регенті болды.