Нацумэ Сосэки: Жапон жазушысының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Жапондық романист (1867–1912)

Нацуме Сосеки (夏目漱石), қаламдыры Сосеки, туған аты Нацуме Кинносуке (夏目金之助) – жапондық романист. Ол «Кокоро», «Ботчан», «Мен мысықпын», «Кусамакура» романдарымен және аяқталмаған «Жарық пен қараңғылық» туындысымен ең көп танымал. Ол сонымен қатар британ әдебиетінің ғалымы, хайку және канси поэзиясының, сондай-ақ ертегілердің авторы болды.

Алғашқы жылдар

Нацуме Кинносуке 1867 жылғы 9 ақпанда Эдо қаласының Ушигоме ауданындағы Бабашитада (қазіргі Кикуи, Шинжуку, Токио) ауыл басшысы (нануши) Нацуме Кохэ Наокацу мен оның әйелі Чиенің бесінші ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі, ықпалды және бай нануши, Эдодағы Ушигомеден Такаданобабаға дейінгі барлық жердің иесі болды және көптеген азаматтық дауларды өз үйінің алдында шешті. Ол – Сеңгоку дәуірінің самурайы, Токугава Иэясудың адал қызметшісі Нацуме Йосинобудың ұрпағы. Сосеки өмірін қаламаған бала ретінде бастады, анасының өмірінің соңында, қырық жасында, ал әкесі елу үш жасында дүниеге келді. Ол туған кезде оның бес туысы болған. Бес бала мен кішкентай сәбидің болуы отбасы үшін белгісіздік туғызды және Нацуме әулеті үшін қандай да бір ұятқа ұрындырды. Ол қытай әдебиетіне терең ғашық болды және бір күні жазушы боламын деп армандады. Жазушы болуға деген құштарлығы он бес жасында ағасына әдебиетке деген қызығушылығын айтқанда пайда болды. Бұл тілек, сол кездегі ағылшын әдебиетінің профессоры Джеймс Мейн Диксонның өтінішімен туды. Сосеки 1893 жылы бітіріп, біраз уақыт Токио Нормалдық мектебінде аспирант және жартылай штаттан жұмыс істеген оқытушы болып оқыды. 1895 жылы Сосеки Шикокудегі Мацуяма орта мектебінде сабақ берді, ол кейіннен оның "Ботчан" романының оқиға орынына айналды. Оқытушылық міндеттерін атқарумен қатар, Сосеки көптеген газеттер мен журналдарда хайку және қытай поэзиясын жариялады. 1896 жылы ол қызметінен кетіп, Кумамотодағы Бесінші орта мектепте (қазір Кумамото университетінің бөлігі) сабақ берді. Сол жылдың 10 маусымында ол Накане Кёкоға үйленді.

Ұлыбританияда 1900-1902 жылдары

1900 жылы Жапония үкіметі Сосекиді Ұлыбританияға «Жапонияның алғашқы ағылшын әдебиеті зерттеушісі» ретінде оқуға жіберді. Ол Кембриджге барып, бір түн өткізді, бірақ үкіметтік стипендиясымен төлей алмайтындықтан университетте оқу идеясынан бас тартты. Оның орнына Лондон университетінің колледжінде (UCL) оқыды. Лондонда ол қиын жағдайға тап болды, күндерінің көп бөлігін кітаптарға көміліп үйде өткізді, достары оның ақыл-есінен айырылып бара жатыр деп қорқады. Ол Шотландиядағы Питлокриге де барды, онда Джон Генри Диксонмен Дундрах қонақ үйінде тұрды. Ол төрт түрлі жалдама тұрғын үйлерде тұрды: Британ мұражайының жанындағы Гоуэр көшесіндегі 76-шы үй; Вест-Хэмпстедтегі 85-ші Прайори-роуд; Камбервеллдегі Флодден-роудтың 6-шы үйі; және Клэпхемдегі 81-ші Чейс үйі (суретке қараңыз). Тек соңғы мекенжайы қанағаттанарлық болды, ол Присцилла Лил мен оның әпкесі Элизабетпен бірге тұрған. Бес жылдан кейін, «Бунгакурон» (Әдебиет танымы) кітабының алғы сөзінде ол сол кезең туралы былай деп жазды: «Лондонда өткізген екі жылым өмірімдегі ең жағымсыз жылдар болды. Ағылшын джентльмендерінің арасында мен қасқырлардың арасында адасқан кедей иттің өмірін кештім». Ол Присцилламен жақсы қарым-қатынаста болды, ол Шекспир мен Мильтонға (UCL-дегі оның ұстазы Шекспир зерттеушісі В. Дж. Крейг болды) деген ортақ сүйіспеншілігін бөлісті, сондай-ақ француз тілін еркін білгендігіне қатты таң қалды. Лиалдар – Канал аралдарынан шыққан отбасы, ал Присцилла Францияда туған. Апалы-сіңлілілер Сосекидің басталып келе жатқан параноясынан уайымдап, оны көбірек шығуға және велосипед тебуге ынталандырды. Кедейлікке, жалғыздыққа және психикалық азапқа қарамастан, ол осы кезеңде ағылшын әдебиеті бойынша білімін жетілдіріп, 1902 жылдың желтоқсанында Ұлыбританиядан кетіп, 1903 жылдың қаңтарында Жапон империясына оралды. Сәуір айында Токиодағы Бірінші Ұлттық колледжге тағайындалды. Сонымен қатар, оған ағылшын әдебиетінен лекция оқу міндеті берілді, кейіннен Коидзуми Якумоның (Лафкадио Хирн) орнын басып, Токио императорлық университетінің ағылшын әдебиеті профессоры болды. Ол 1905 жылы «Рондон то» («Лондон мұнарасы») сияқты повестерімен және 1906 жылы «Ботчан» («Кішкентай мырза») және «Кусамакура» («Шөп төсегі») романдарымен осы жетістігін жалғастырды. Бұл оның беделін нығайтты және 1907 жылы университеттегі лауазымын тастап, «Асахи Шимбун» газетінде жұмыс істеуге, сондай-ақ толық уақытта жазуға мүмкіндік берді. Оның көптеген еңбектері жапон және батыс мәдениеті арасындағы қарым-қатынасқа арналған. Оның ерте туындылары Лондондағы оқуларының әсеріне түсті; «Каиро ко» романы – жапон тілінде Артур аңызын қарастырған алғашқы және жалғыз маңызды прозалық туынды. 1916 жылы асқазан жарасынан қайтыс болғанға дейін ол әдетте бір романды бір жылда жаза бастады. Өлгеннен кейін оның миы мен асқазаны Токио университетіне сыйға тартылды, ал оның миы сол жерде үлгі ретінде сақталды. Сосекидің туындыларындағы негізгі тақырыптар – экономикалық қиындықтарға қарсы күресетін қарапайым адамдар, борыш пен құштарлық арасындағы қайшылық (жапондық дәстүрлі тақырып; қараңыз giri), адалдық және топтық сана мен еркіндік және жекелік, жеке оқшаулану және шеттеу, Жапонияның қарқынды индустриялануы және оның әлеуметтік салдары, Жапонияның батыс мәдениетін мақтансыз көшіруіне деген наразылық және адам табиғатына деген пессимистік көзқарас. Сосеки «Ширакаба» (Ақ қайың) әдеби тобының жазушыларына қызығушылық танытты. Соңғы жылдары Акутагава Рюносуке және Куме Масао сияқты авторлар оның шәкірттері ретінде оның әдеби стиліне жақын болды.

In 1900, the Japanese government sent Sōseki to study in Great Britain as "Japan's first Japanese English literary scholar". He visited Cambridge and stayed a night there, but gave up the idea of studying at the university because he could not afford it on his government scholarship. He studied instead at University College London (UCL). He had a miserable time in London, spending most of his days indoors buried in books, and his friends feared that he might be losing his mind. He also visited Pitlochry in Scotland, where he lodged with John Henry Dixon at the Dundarach Hotel. He lived in four different lodgings: 76 Gower Street, near the British Museum; 85 Priory Road, West Hampstead; 6 Flodden Road, Camberwell; and 81 The Chase, Clapham (see the photograph). Only the last of these addresses, where he lodged with Priscilla Leale and her sister Elizabeth, proved satisfactory. Five years later, in his preface to Bungakuron (The Criticism of Literature), he wrote about the period:
The two years I spent in London were the most unpleasant years in my life. Among English gentlemen I lived in misery, like a poor dog that had strayed among a pack of wolves. He got along well with Priscilla, who shared his love of literature, notably Shakespeare and Milton (his tutor at UCL was the Shakespeare scholar W. J. Craig), and who also spoke fluent French, much to his admiration. The Leales were a Channel Island family, and Priscilla had been born in France. The sisters worried about Sōseki's incipient paranoia and successfully urged him to get out more and take up cycling. Despite his poverty, loneliness, and mental torment, he consolidated his knowledge of English literature during this period and left the United Kingdom in December 1902, returning to the Empire of Japan in January 1903. In April he was appointed to the First National College in Tokyo. Also, he was given the lectureship in English literature, subsequently replacing Koizumi Yakumo (Lafcadio Hearn) and ultimately becoming a professor of English literature at the Tokyo Imperial University,

He followed on this success with short stories, such as "Rondon tō" ("Tower of London") in 1905 and the novels Botchan ("Little Master"), and Kusamakura ("Grass Pillow") in 1906, which established his reputation, and which enabled him to leave his post at the university for a position with Asahi Shimbun in 1907, and to begin writing full time. Much of his work deals with the relation between Japanese culture and Western culture. His early works in particular are influenced by his studies in London; his novel Kairo kō was the earliest and only major prose treatment of the Arthurian legend in Japanese. He began writing one novel a year before his death from a stomach ulcer in 1916. After his death, his brain and stomach were donated to the University of Tokyo, and his brain has been preserved as a specimen there. Major themes in Sōseki's works include ordinary people fighting against economic hardship, the conflict between duty and desire (a traditional Japanese theme; see giri), loyalty and group mentality versus freedom and individuality, personal isolation and estrangement, the rapid industrialization of Japan and its social consequences, contempt of Japan's aping of Western culture, and a pessimistic view of human nature. Sōseki took a strong interest in the writers of the Shirakaba (White Birch) literary group. In his final years, authors such as Akutagawa Ryūnosuke and Kume Masao became close followers of his literary style as his disciples.

Мұра

XXI ғасырда Сосекиге деген қызығушылық әлемдік деңгейде артып, жаңа серпіліс алды. Сосекидің «Кокоро» шығармасы 2001 жылдан бері араб, словен және голланд тілдері сияқты 10 тілге аударылып жарық көрді. 1984 жылдан 2004 жылға дейін оның суреті Жапонияның 1000 иендік банкнотасының алдыңғы бетінде бейнеленді. Оңтүстік Кореяда Сосекидің барлық туындыларының толық жинағы 2013 жылы жариялана бастады. 2017 жылы Сосекидің дүниеге келгеніне 150 жыл толуына арналған шара аясында «Асахи Бир Оямазаки» вилласының өнер мұражайында вилланың атын ұсынған Сосекидің хаты қойылды. Сосеки үй иесі Шотаро Кагамен жақын қарым-қатынаста болған, ол одан үйге ат қоюын өтінген. Алайда, Сосеки 1917 жылы вилла толыққанша аяқталмай тұрып қайтыс болды. Көрме кезінде Сосекидің күнделігі де көрсетілді. 2019 жылдың маусым айында зейнеткер профессор Икуо Цунематсу Сосеки мұражайын қайта ашты. Бұл мұражай алғаш рет 1982 жылы Лондонда ашылған, бірақ жоғары техникалық қызмет көрсету шығындары мен келушілер азаюына байланысты 2016 жылы жабылды. Мұражай қорында 10 000-нан астам зат бар, оның ішінде аудармадағы шығармалар, Сосекидің Лондонда болған кезінде жиналған кітаптар мен журналдар, сондай-ақ халық санағының мәліметтері сақталған. Сосеки «Ұлы адвокат: Әңгімелер» ойынында кейіпкер ретінде пайда болады, онда ол Лондонда болған кезінде әйелді артынан пышақтап өлтірді деген айып тағылады және басты кейіпкер оны қорғайды. Ойын ішінде оның «Мен мысықпын» атты туындысынан алынған «Вагахай» есімді мысығы бар. Ол сондай-ақ «Ұлы адвокат 2: Шешім» атты жалғастыруда Лондонда адамды улаған және Жапонияда болған кісі өлтіруге куә болған ретінде де көрінеді. «Бунгоу Стрэй Догс» манга және анимесінде Сосекиге негізделген кейіпкер бар. Оның сол аттас романына құрмет ретінде, Сосеки кейіпкері «Мен мысықпын» қабілетін пайдаланады, бұл оған үш түсті мысыққа айналуға мүмкіндік береді.