Кіріспе
Француз генералы (1739–1823) Шарль Франсуа дю Перье Дюморье (ʃaʁl fʁɑ̃swa dy peʁje dymuʁje, 26 қаңтар 1739 – 14 наурыз 1823) – француз әскери шенеунігі, Сыртқы істер министрі, Жирондист кабинеттегі Соғыс министрі және Француз революциялық соғысы кезіндегі армия генералы. Дюморье Триумф аркасының 3-бағанындағы есімдердің бірі болып жазылған. Генерал Келлерманмен бірге ол Вальми шайқасындағы алғашқы француз жеңісін бөлісті, онда прус әскері кері шегінуге мәжбүр болды. Ол тез солтүстікке қарай ілгеріледі (Мурдийкке дейін); Голландияға кірмес бұрын, француз әскерлері Бельгияның шығысындағы аумақтарын жоғалтқанда және Маастрихт қамалға алынғанда (1793) Брюссельге қайтуға шешім қабылдады. Ол ізбасары Пашемен, радикалды Конвентпен және Робеспьер мен Марат сияқты якобин депутаттарымен бай Нидерландыны қоса аннексиялау және ассигнаттарды енгізу мәселелерінде келіспеді. Неервинден шайқасында (1793) жеңілгеннен кейін ол Революциялық армиядан дезертирлік жасады. Өлім жазасынан қорқып, ол жаңадан құрылған Революциялық трибуналға басылынудан бас тартып, австриялық армияға ауысты.
Charles François du Périer Dumouriez (ʃaʁl fʁɑ̃swa dy peʁje dymuʁje, 26 January 1739 – 14 March 1823) was a French military officer, minister of Foreign Affairs, minister of War in a Girondin cabinet and army general during the French Revolutionary War. Dumouriez is one of the names inscribed under the Arc de Triomphe, on Column 3. With General Kellermann he shared the first French victory at Valmy where the Prussian army was forced to draw back. He rapidly advanced north (till Moerdijk); before entering Holland he decided to return to Brussels when the French armies lost territory in the east of Belgium and the Siege of Maastricht (1793). He disagreed with his successor Pache, the radical Convention and Jacobin deputies, like Robespierre and Marat, on the annexation of the wealthy Netherlands and the introduction of assignats. After losing the Battle of Neerwinden (1793), he deserted the Revolutionary Army. Fearing execution, he refused to surrender himself to the recently installed Revolutionary Tribunal and instead defected to the Austrian army.
Ерте өмір
Дюморие Францияның солтүстігіндегі Шелда өзенінің жағасындағы Камбре қаласында, ақсүйек отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Антуан Франсуа дю Периер, патша әскерінің комиссары болған және ұлын ерекше мұқияттықпен және жан-жақты біліммен тәрбиеледі. Ол Париждегі Луи-ле-Гранд лицейінде оқуын жалғастырды, содан кейін бір жылға Версальдегі еңісіне жіберілді. 1757 жылы ерікті болып әскери қызметке қадам басып, Жеті жылдық соғыстың алты науқанында қатысты. Россбах шайқасында "Эскар" полкінде корнет болып қызмет етті. Ол Эмден, Мюнстер, Весель қалаларында орналасқан және өзімен бірге шағын кітапханасын алып жүрді. Ол жауынгерлік іс-қимылдарындағы үлгілі мінез-құлқы үшін, ерекше көзге түскені үшін (Корбах шайқасында 22 жарақат алған) офицерлік шен алды. 1761 жылы Ахендегі шипажайларда ем алып, денсаулығын қалпына келтірді. Хьюбертусбург бейбіт шартынан кейін капитан шенінде Абевильде зейнетке шықты, кішкентай зейнетақымен (бірақ ол ешқашан төленбеді), немере қызына ғашық болды және Сент-Луи орденімен марапатталды. Дюморие содан кейін Италия, Испания және Корсикаға сапарлады, ал Корсика республикасы кезінде Корсика мәселелері жөніндегі герцог де Шоизельге жазған меморандумы оны аралға жіберілген француз экспедициялық корпусының штабына қайта орналастырды, осы арқылы ол подполковник шенін алды. Ол он жылдан астам уақыт бойы оны табысты басқарды. 1779/1782 жылдары бекіністер мен бөгеттерді салу басталды, ал 1786 жылы олар кеңейтілді. Сыртқы портты құру үшін Вобанның жоспарын пайдаланды. Ол жауапсыз және адал емес күйеу болды, нәтижесінде жұбайлар ажырасып кетті. Мадам Дюморие монастырға синып кетті.
Саяси мансап
Революция басталғанда, жаңа мансап құруға мүмкіндік көріп, ол Парижге барып, Якобиндер клубына қосылды. 1790 жылы Дюморие жаңадан құрылған Біріккен Бельгия мемлекеттерінің француз әскери кеңесшісі болып тағайындалды және тәуелсіз Бельгия Республикасының ісіне берілді. 1791 жылы ол жағалауға жіберілді. Мирабоның өлімі, оның бағына байланысты болған, үлкен соққы болды. Дегенмен, генерал-лейтенант және Нант коменданты ретінде, патша отбасының Вареньеге жасаған сәтсіз қашқан әрекетінен кейін, ол Ұлттық құрылтайға көмек көрсетуді ұсынды. Ол Австрияға қарсы соғыс жариялауда (20 сәуір) маңызды рөл атқарды, Лиль қаласының қолбасшысы генерал Диллонға Турнайға шабуыл жасауға және Австриялық Нидерландыға басып кіруге бұйрық берді. Оның сыртқы саясатына Жан-Луи Фабиердің ықпалы зор болды. Фабиер Францияның Австриямен байланысын үзуге шақырған еді. Патша Роландты, Клавьерді және Серванды (13 маусым 1792 ж.) қызметтен босатқанда, ол Серванның соғыс министрі лауазымын алды, бірақ Луи XVI Ұлттық құрылтаймен келісуден бас тартқаны үшін бірнеше күннен кейін одан бас тартты. Бір аптадан соң ол маршал Лакнердің басқаруындағы Солтүстік армиясына қосылды. 1792 жылдың 10 тамызындағы бүлік пен Лафайеттің қашуынан кейін, ол "Орталық армиясының" басшылығына тағайындалды. Осы уақытта Францияның жаулары шабуылға көшті. Дюмориес Седаннан, Арденнен дереу әрекет етті. 1792 жылдың 24 тамызында Дюморие өзінің одақтасы генерал Франсуа Келлерманға Франциядағы әскери күштің әлсіздігі туралы хат жазды. Осы хатта Дюморие Лафайетті Франция шекарасынан Парижге әскерін корольдік отбасын революционерлерден қорғау үшін жұмылдырғаны үшін Францияға "сатқын" деп батыл түрде айтты. Осы хатта Дюмориездің Якобиндер клубына деген адалдығы айқын көрінеді, өйткені ол Келлерманға әскердің соңында "аристократтардан тазартылғанын" мәлімдеді. Дюмориездің Франция әскеріне деген адалдығы осы хатта айқын көрінді, бұл оның 1792 жылдың наурызынан 1792 жылдың маусымына дейін Франция Сыртқы істер министрі лауазымына тағайындалуына және Францияның табиғи шекараларын қалпына келтіруге септігін тигізді. Дюморие Аргонн орманында Брансвик герцогының басқыншы күштерін жеңді. Оның бағыныштысы Келлерманн Валмиде пруссиялықтарды жеңді (20 қыркүйек 1792 ж.). Осы әскери жеңістерден кейін Дюморие Фландрия науқанында революцияны тарату үшін Бельгияға шабуыл жасауға дайын болды.
Солтүстік әскері
Министр Лебрун Тондудың қолдауымен ол 12 қазанда Ұлттық конвенцияда бельгиялықтарды және Льеж халқын азат ететінін жариялады. 1792 жылдың 27 қазанында ол Австрияның Нидерландысына шабуыл жасады. Дюмориес өзі Жемаппес шайқасында (6 қараша 1792) австриялықтарды ауыр жеңіліске ұшыратты. 14 қарашада ол Брюссельге келді. Ол бірнеше рет голланд революциялық патриоттарының өкілдіктерін қабылдады, олармен принциптер бойынша келісімге келді; Де Кок, Даендельс және олардың достары Антверпенде орналасты. Кембон бос қазынаға және бай голландтарға назар салды. Дюмориес Конвентке өзінің армиясын қанағаттандыратын деңгейде жабдықтамағаны және 15 желтоқсан жарлығы үшін шағымдап хат жазды, бұл жарлық француз әскерлеріне басып алған аумақтарда тонауға, сондай-ақ инфляцияға бейім ассанаттарды енгізуге және шіркеу мүліктерін тартып алуға рұқсат берді. Бұл жарлық бельгиялықтардың қолдауы болмағандықтан Бельгияға қатысты кез келген жоспардың сәтсіздікке ұшырауына кепілдік берді. Дюмориес Австрияның бақылауынан азат, Францияның шығыс шекарасында буферлік аймақ ретінде қызмет ететін тәуелсіз Бельгия мемлекетін құруды қалаған, бірақ бұл британдықтарды мазаламауы тиіс еді. Осы мақсатқа жету үшін ол Бельгиядағы жергілікті билік органдарымен келіссөздер жүргізді, бірақ 15 желтоқсанда Конвент оккупацияланған аумақтардағы әскери қолбасшыларға барлық революциялық заңдарды орындауды бұйрық беретін жарлық қабылдады.
Нидерланд Республикасымен соғыс
1793 жылғы 1 қаңтарда Парижге оралған Дюморие халықтан зор құрмет көрді, бірақ революциялық үкіметтен азырақ қолдау тапты. 12 қаңтарда ол Лебрун Тондумен кездесті; 23 қаңтарда кері қайтарылды. Голландиялықтар төлеуге келісім білдірді және Нидерландыға шабуыл кейінге шегерілді. Париждегі радикалды топтар үшін Дюморие нағыз патриот емес, Людовик XVI-ның соты кезінде оны өлімнен құтқаруға тырысқан адам екені анық болды. 29 қаңтарда Дюморие келіссөздер жүргізу өкілеттігінен айырылды. Жирондистердің көмегімен Дюморие қаңтардың соңында, соғыс кезіндегі ең қиын сәтте, қызметтен босатылған Пашенің отставкаға кетуіне қол жеткізді. Дюморие үкіметке Бельгияның тәуелсіздігін мойындауды ұсынғанымен, якобиндер бірнеше агенттерді жіберді. 7 ақпанда Дюморие Ван де Шпигель мен барон Оклендтің құпия ұсыныстарын қабылдады: Франция француз Республикасын мойындау үшін басқа елдерге қарсы агрессиядан бас тартуға тиіс еді. 15 ақпанда Йохан Валькенер Конвент төрағасы Камбонға регенттерді орнынан түсіріп, басқаларын билікке қайтарудың барлық құқығын комитетке емес, Дюмориеге беруді тапсырды. Лазар Карно француз мүддесі үшін аннексияны жүзеге асыруды ұсынды, тіпті аннексияланатын халық оған қарсы болса да. 17 ақпанда француз әскерлері мен Батавия легионы Голландия шекарасын кесті. Миранда, Стэнгель, Дампиер, Валенс және Юстас солтүстік-шығысқа, ал Дюморие мен Дэнделс солтүстік-батысқа бағытталды. Бреда, Клундерт және Гертруйденбергке жабдығы жоқ Санс-Кюлот әскері кірді. Наурыздың басында француздар Венло, Ахен, Маастрихт және Льеждегі барлық жабдықты жоғалтқаннан кейін Дюмориеге Голландияға тереңірек енудің орнына Брюссельге оралуға бұйрық берілді. Жағдай алаңдатарлық болды. Миранда Дюмориеге жоспарын жалғастырып, Бельгияға қайтпауын жазды. 11 наурызда Дюморие Брюссель жиналысында француз комиссарларының әрекеттері мен сарбаздардың тонауы үшін кешірім сұрады. 12 наурызда Дюморие "Конвенцияға қарсы соғыс жариялау" деп есептелетін ашулы, наразылық хат жазды. Ол бұрынғы соғыс министрі Пашеге ғана емес, Марат пен Робеспьерге де шабуыл жасады. Осы уақытта Дантон революциялық трибунал құруды бастады, ол кейін генералдарды тексеруге тиіс еді. Дюморие Конвент саясатымен ұзақ уақыттан бері келісе алмады. Ол революцияның радикалданғанына және оның саясатына көңілі толмады, сонымен қатар аннексияға қатысты әрекеттерді тоқтатты. Ол Бельгия халқының құрметіне ие болды. Евстас пен Миранда келіспеген сияқты; 14 наурызда Евстас Дюмориеге хат жазды. 18 наурыз 1793 жылы Дюмориенің әскері Габсбург Нидерландысының губернаторына, сондай-ақ Австрия императорының інісі, Саксен-Кобург-Заальфельдтің әскеріне шабуыл жасады. Неервинден шайқасындағы ауыр жеңіліс француз шапқыншылығын тоқтатты. 20 наурызда Дантон мен Шарль Франсуа Делакруа Лувенге жіберілді. 22 наурызда Дюморие австриялық генерал Макпен келіссөздер бастады. Ол Дюмориеге Брюссельге шегінуге рұқсат берді; Дюмориенің әскерлері көптеп дезертирледі. Келесі күні Дюморие австриялықтарға Бельгиядан кететінін уәде берді (бірақ оған рұқсат жоқ және Конвент мақұлдамаған). 24 наурызда Франсиско де Миранда, француз қызметіндегі Латын Америкасынан келген жалғыз генерал, Дюмориені Неервинден шайқасындағы (1793) жеңіліске кінәлады. Робеспьердің айтуынша, Дюморие 15 және 27 желтоқсанның қаулыларын орындауға жол бермеді. Ол Нидерланд Республикасының француз билігіне қарауына, тіпті қосылуына да қарсы болды. Нидерландының оңтүстігін оның әскері азат еткен еді, және ол оның Конвент комиссарларының қолына түсуіне жол бермейді. Робеспьердің пікірінше, армияда қажеттіліктен артық сарбаздар бар еді. 25 наурызда Дюморие Карл Мактан Парижге шабуыл жасау үшін қолдау сұрады. Ол онда бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізіп, Конвентті таратып, 1791 жылғы француз конституциясын қалпына келтіріп, конституциялық монархияны қалпына келтіруді сұрап, Мари Антуанетта мен оның балаларын босататын еді. Ол, әлі жасөспірім болса да, Шартр герцогы Людовик Филипп I-ді жоспарына қосылуға шақырды. Якобиндік көшбасшылар Франция Дюморие ұйымдастырған және Петион мен Брисо қолдаған әскери төңкеріске жақын екеніне сенімді болды.
Дюморидің қоқан-лоқысы
25 наурызда Робеспьер соғыс күшін үйлестіру үшін Жалпы қорғаныс комитетінің мүшесі болды. Айдың соңында Робеспьер Бельгияның диктаторы болуға ұмтылған Дюмуриестің орнынан түсуін талап етті. Төрт комиссар оны тергеп, тұтқындауға жіберілді. Комиссарлар Камю, Банкаль де Иссарт, Квинет және Ламаркпен бірге әрекеттік соғыс министрі Пьер Риэль де Берннвилль де болды. Дюморие тұзақты сезініп, оларды Сент-Аманд-ле-Оодағы штаб-пәтеріне шақырды және Миачинскиге оларды Орхиесте тұтқындауға бұйрық берді. Бір сағаттай ойласып, ол конвенттен келген Лилль мен Парижге бару туралы жарлықты қабылдаудан бас тартты. Оның орнына Дюморие бес адамды тұтқындап, келесі күні генерал Клерфайтқа жіберді. Робеспьер Брисо мен Дюморидің Бірінші Француз Республикасын құлатуды қалағанына сенімді болды. 3 сәуірде Робеспьер конвент алдында бүкіл соғыс Дюморие мен Бриссоның Бірінші Француз Республикасын құлату үшін дайындалған ойын екенін мәлімдеді. Келесі күні Филипп Эгалите тұтқындалды. 4 сәуірде конвент Дюмориезді сатқын және заңнан тыс деп жариялады және оның басына сыйлық белгіледі. Давуттың ерікті батальоны Дюмориесті тұтқындауға тырысты. Дюморие Давутты өз жағына көндіруге тырысты, бірақ ол өзін радикалды жауларынан құтқару үшін әрекет жасады. Ол әскерлерін Парижге шабуылға шақырып, революциялық үкіметті құлатуға тырысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, өйткені оның көптеген сарбаздары адал республикашылдар болды және бірнеше офицерлері оған қарсы шықты. 1793 жылдың 5 сәуірінде ол өзінің штаб бастығы Пьер Тувенот, Шартр герцогы, Монпенсье герцогымен бірге Маулдедегі австриялық лагерьге келді. Бұл соққы Дюмориемен байланыстарынан кейін Брисотиндерді осалдыққа ұшырады. Дюмориездің сатқындауы Брисотиндер үшін оқиғалардың барысын өзгертті. 5 сәуірде конвент Революциялық трибуналдың өкілеттіктерін едәуір кеңейтті. Монтанарлар Париждегі Якобин клубынан Франциядағы барлық ағайынды Якобин клубтарына айналымды жіберіп, Конвенттен "тиранның" өмірін сақтап қалуға тырысқан кез келген депутаттарды кері шақыруды талап ететін петицияларды сұрады. 6 сәуірде Қоғамдық қауіпсіздік комитеті құрылды. Филипп Эгалитеге күдік туды, өйткені оның үлкен ұлы Дюмориемен бірге Австрия лагеріне қашып кеткен. Филипп Эгалите содан кейін үнемі бақылауға алынды. Брюссельде Дюморие Меттернихпен кездесіп, Германияға баратын паспорт алды. 10 сәуірде Робеспьер оны сөйлеген сөзінде: "Дюморие және оның жақтастары қоғамдық байлыққа өлім соқты, Белгияда ассинаттардың айналымына кедергі келтірді" деп айыптады. Француз әскерлері шекараның артына орналасты. Голландия армиясы Лилльдің жанында, Арден армиясы Маулдеде, Солтүстік армиясы Сент-Амандта және Бельгия армиясы Конде-сюр-ль-Эскаут пен Валенсиенде орналасты.
The French armies took positions behind the frontier. The Army of Holland deployed near Lille, the Army of the Ardennes at Maulde, the Army of the North at Saint Amand, and the Army of Belgium at Condé sur l'Escaut and Valenciennes.
Кейінгі өмір және өлім
1793 жылы 5 сәуірде елден шығып кеткеннен кейін Дюморие қысқа мерзімге Брюссельде болды, сосын Кёльнге сапар шегіп, сайлаушы сарайында жұмыс іздеді. Бірақ көп ұзамай ол өз отандастарының, патшалық үйлердің, аристократияның және Еуропаның дін қызметкерлерінің күдігіне іліккенін білді. Оған жауап ретінде Дюморие 1794 жылы Гамбургте өткен жылғы оқиғалар туралы өзінің көзқарасын баяндаған естеліктерінің бірінші томын жазып, жариялады. Наполеон билігінде ол роялистік интригаларға қатысып, сонымен қатар британ үкіметіне кеңесші болды. Дюморие Англия мен Ирландияның жағалау қорғанысын талдаған саяси жазбалар мен хаттар жазды. 1804 жылға дейін ол елден елге көшіп, үздірілмейтін роялистік интригалармен айналысып жүрді, содан кейін Англияға қоныс аударды, онда британ үкіметі оған зейнетақы тағайындады. Ол Ұлыбритания соғыс министрлігінің және Йорк пен Олбани герцогінің Наполеонның Ұлыбританияға басуына қарсы күресінде, сондай-ақ 1803-05 жылдарғы британдық шабуылға қарсы дайындықтарда бағалы кеңесші болды. 1808 жылы Кастлерегке Дюморие Англияның испандық Америкадағы колонияларына қатысты ең дұрыс саясат – Артур Уэлслидің әскери жаулау жоспарларын тоқтатып, олардың тәуелсіздігін қолдау екенін ескертті. Сонымен қатар, Дюморие тәуелсіздікке қол жеткеннен кейін, қуылған Орлеан герцогын король етіп, конституциялық монархия құру керек деп ұсынды. 1814 және 1815 жылдары ол Людовик XVIII-ден Франция маршалының таяғын алуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. 1823 жылы 14 наурызда Темза маңындағы Хенли қаласының жанындағы Турвилл паркінде қайтыс болды. 1823 жылы Парижде «Генерал Дюмориедің өмірі мен естеліктері» атты кеңейтілген басылымы жарық көрді.