Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карнол ғалымы Иоганн Вайхард Фрайхерр фон Вальвасор немесе Иоганн Вайхард Фрайхерр фон Вальвасор (, ) немесе жай ғана Вальвасор (28 мамыр 1641 жылы той баптырылған – қыркүйек немесе қазан 1693) – Карноладан, қазіргі Словениядан шыққан табиғатты зерттеуші және көп салалы ғалым, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі. Ол карст топографиясын зерттеудегі пионер ретінде танымал. Оның басқа жазбаларымен бірге, 19 ғасырдың соңына дейін оның ең белгілі еңбегі – 1689 жылы төрт томдық 15 кітаптан тұратын «Карниола герцогтігінің даңқы» – ежелгі словен тарихының басты дереккөзі болды, оны қазіргі словен тарихнамасының алға басушыларының бірі етті.
Carnolian scientist
Johann Weikhard Freiherr von Valvasor or Johann Weichard Freiherr von Valvasor (, ) or simply Valvasor (baptised on 28 May 1641 – September or October 1693) was a natural historian and polymath from Carniola, present day Slovenia, and a fellow of the Royal Society in London. He is known as a pioneer in the study of karst topography. Together with his other writings, until the late 19th century his best known work—the 1689 Glory of the Duchy of Carniola, published in 15 books in four volumes—was the main source for older Slovenian history, making him one of the precursors of modern Slovenian historiography.
Өмірбаян
Вальвасор Любляна (Лайбах) қаласында дүниеге келді, сол кезде Карниола герцогтігінің бас қаласы, қазіргі Словенияның астанасы, Италияның Бергамодан шыққан аристократтар отбасында. 16 ғасырда Иоганн Баптист Вальвасор Вальвасор отбасын Орталық Еуропадағы Карниола герцогтігіне көшірді, қазіргі Словенияның бөлігі болып табылатын және Габсбург монархиясының құрамына кіретін аймаққа. Орта ғасырлардағы латын тілінде Вальвасор немесе Вальвасоре сөзі «феодты алып жүруші» деген мағынаны білдірген. Вальвасордың нақты туған күні мен орны белгісіз, бірақ оның крещениесі Любляна соборында тіркелді, онда ол Иоаннес Вайхард Вальвасор деп крещение алды. Ол Бартоломей мен Анна Мария фон Раубердің он екінші баласы болды, олар Излакедегі Медья қамалында тұрды, сонымен қатар Люблянадағы Ескі алаңда қалалық резиденциясы да болды. Оның куәгерлері – Стрмол қамалынан Фрайхерр (барон) Конрад Русс фон Руссенштейн және Крумперк қамалынан Регина Доротея Расп болды. Вальвасор он жасқа толғанда әкесі қайтыс болды. Анасы оның 16 жасында қайтыс болды. Ол сол кезде Люблянадағы иезуит мектебінде оқыды. 17 жасында 1659 жылы бітірген соң, ол университетте оқуын жалғастырмай, Еуропа бойынша саяхаттап, білімді адамдармен танысып, көрініштерін кеңейтуге шешім қабылдады. Бұл саяхат он төрт жылға созылды және оны Солтүстік Африкаға дейін алып келді. Осы кезеңде ол Аустрия-Түрік соғысында әскерге қатысты, онда ол Хорватияның әскери шекарасындағы жағдаймен жақын танысты. 1672 жылы 13 жасар Анна Розина Графенвегерге үйленгеннен кейін Вальвасор Лития маңындағы Богеншперк қамалын сатып алды, онда ол жазу, сурет салу және баспа шеберханасын құрды. Вальвасор кітаптарын басып шығаруға көп ақша жұмсады, өмірінің соңында оның қарыздары Богеншперк қамалын, ауқымды кітапханасын және гравюралар жинағын сатуға мәжбүр етті. 1690 жылы Загреб епископы Александр Игнаций Микулич оның кітапханасын, 7300-ге жуық гравюрамен бірге сатып алып, Славонияға көшірді, онда жинақ Загреб архиепископтығының кітапханасының бөлігі болды, қазір Хорватия мемлекеттік архивінің құрамында. 1692 жылы ол саяхатқа, гравюраларға және кітаптарға инвестиция салғаннан кейін байлығының көп бөлігін жоғалтты, бұл тиімсіз болып шықты. Оның тоғыз баласы болды, олардың арасында қыздары Мария Сидония, Максимила Кордула, Йоханна Розина және Анна Терезия, ал ұлдары Вольфганг Вайхард, Иоганн Готлиб, Иоганн Людвиг, Иоганн Вольфганг Энгельберт және Франц Иосиф. Бес бала ерте қайтыс болды, содан кейін 1687 жылы соңғы баласын туған кезде Анна Мария Розина да қайтыс болды. Оның өлімінен үш ай өткен соң Вальвасор Врово баронессасы Анна Максимилла Цецкерге үйленді. Олардың төрт баласы болды. 1693 жылы, соңғы баласы Франц Энгельберт крещение алған жылы, Вальвасор 52 жасында Кршкода қайтыс болды. Ол Медья қамалындағы отбасылық склепке жерленген деп есептеледі, бірақ бұл нақты емес, оның болжамды қабірінен ешқандай із қалмаған. «Словения: Карниола герцогтігінің даңқы» (Slovene: Slava vojvodine Kranjske) 1689 жылы 15 кітаптан (төрт томдық) тұратын, барлығы 3532 беттен және 528 суреттен, 24 қосымшадан тұратын шығарма, сол кездегі Карниоланың жанды сипаттамасын береді. Ол сонымен қатар вампирлер туралы алғашқы жазбаша құжатты жазды, Истриядағы Юре Грандо есімді вампир туралы аңызды сипаттады. 2009 жылдан 2012 жылға дейін оны Дорис, Примож және Божидар Дебеняк словен тіліне аударды. Бұл монументалды баспа жобасының бастамашысы, жоба жетекшісі, редакторы және техникалық редакторы Томаж Чеч болды.
Valvasor was born in the town of Ljubljana (Laibach), at the time the principal city of Duchy of Carniola, today the capital of Slovenia, to an aristocratic family originally from Bergamo, Italy. In the 16th century, it was Johann Baptist Valvasor who moved the Valvasor family to the Duchy of Carniola in central Europe, to a part of the Habsburg monarchy that is now part of Slovenia. In medieval Latin Valvasor or Valvasore held the meaning 'carrier of a feud'. Neither the exact day nor the actual place of Valvasor's birth are known, but his baptism was registered at Ljubljana Cathedral, where he was baptized Joannes Waichard Valvasor. He was the twelfth child born to Bartholomäus and Anna Maria Freiin von Rauber, who only lived at Medija Castle in Izlake but also had a town residence in Ljubljana at Old Square. His godparents were Freiherr (Baron) Konrad Ruess von Ruessenstein from Strmol Castle and Regina Dorothea Rasp from Krumperk Castle. Valvasor's father died when the boy was ten years old. His mother died when he was 16. At the time he was attending the Jesuit school in Ljubljana. Graduating in 1659 at the age of seventeen, he did not choose to continue his studies at a university but decided to broaden his horizons by meeting learned men on a journey across Europe. This journey lasted fourteen years and it even took him to northern Africa. During this period, he joined the army in the Austro Turkish War, where he became closely acquainted with the conditions on the Croatian Military Frontier. Shortly after marrying 13 year old Anna Rosina Grafenweger in 1672, Valvasor acquired Bogenšperk Castle near Litija, where he arranged a writing, drawing and printing workshop. Valvasor spent a fortune on the publishing of his books; towards the end of his life, his debts forced him to sell Bogenšperk Castle, his vast library and his collection of prints. In 1690, Aleksandar Ignacije Mikulić, the Bishop of Zagreb, bought his library, along with some 7,300 graphics, and moved it to Slavonia, where the collection became part of the library of the Zagreb Archbishopric, now part of the Croatian State Archives. In 1692, he lost most of his wealth after he invested in travel, graphics and printbooks which proved unprofitable. He had nine children, among them daughters Maria Sidonia, Maximilla Kordula, Johanna Rosina, and Anna Theresia, and sons Wolfang Waikhard, Johann Gottlieb, Johann Ludwig, Johann Wolfgang Engelbert, and Franz Joseph. Five children died very early, and then, when delivering their last child in 1687, Anna Maria Rosina died as well. Just three months after her death, Valvasor married Baroness Anna Maximilla Zetschker of Vrhovo. They had four children. In 1693, the same year that their last child, Franz Engelbert, was baptized, Valvasor died at age 52 in Krško. He is believed to have been buried in the family crypt at Medija Castle, but this is uncertain. and no trace of his putative grave remains today. Slovene: Slava vojvodine Kranjske), published in 1689 in 15 books (four volumes), totalling 3532 pages and including 528 illustrations and 24 appendices, which provides a vivid description of Carniola at the time. He also recorded the first written document on vampires when he wrote on the legend of a vampire in Istria named Jure Grando. From 2009 until 2012, it was translated into Slovene by Doris, Primož and Božidar Debenjak. The initiator, project manager, editor and technical editor of this monumental publishing project was Tomaž Čeč.
Карст зерттеулері
Вальвасор карст құбылыстарын зерттеудегі алғашқылардың бірі болды. Эдмонд Галлейдің, астроном ғана емес, сонымен қатар геофизик болған ұсынысымен, 1687 жылы оның үзілісті Серкника көлінің гидрологиясы жөніндегі еңбектері оған Корольдік қоғамға мүшелік алып берді.
Valvasor was a pioneer of study of karst phenomena. Upon the proposal of Edmond Halley, who was not only an astronomer but also a geophysicist, and in 1687 his extensive treatise on the hydrology of intermittent Lake Cerknica won him a fellowship of the Royal Society.