Кіріспе

Карнол ғалымы Иоганн Вайхард Фрайхерр фон Вальвасор немесе Иоганн Вайхард Фрайхерр фон Вальвасор (, ) немесе жай ғана Вальвасор (28 мамыр 1641 жылы той баптырылған – қыркүйек немесе қазан 1693) – Карноладан, қазіргі Словениядан шыққан табиғатты зерттеуші және көп салалы ғалым, Лондон Корольдік қоғамының мүшесі. Ол карст топографиясын зерттеудегі пионер ретінде танымал. Оның басқа жазбаларымен бірге, 19 ғасырдың соңына дейін оның ең белгілі еңбегі – 1689 жылы төрт томдық 15 кітаптан тұратын «Карниола герцогтігінің даңқы» – ежелгі словен тарихының басты дереккөзі болды, оны қазіргі словен тарихнамасының алға басушыларының бірі етті.

Өмірбаян

Вальвасор Любляна (Лайбах) қаласында дүниеге келді, сол кезде Карниола герцогтігінің бас қаласы, қазіргі Словенияның астанасы, Италияның Бергамодан шыққан аристократтар отбасында. 16 ғасырда Иоганн Баптист Вальвасор Вальвасор отбасын Орталық Еуропадағы Карниола герцогтігіне көшірді, қазіргі Словенияның бөлігі болып табылатын және Габсбург монархиясының құрамына кіретін аймаққа. Орта ғасырлардағы латын тілінде Вальвасор немесе Вальвасоре сөзі «феодты алып жүруші» деген мағынаны білдірген. Вальвасордың нақты туған күні мен орны белгісіз, бірақ оның крещениесі Любляна соборында тіркелді, онда ол Иоаннес Вайхард Вальвасор деп крещение алды. Ол Бартоломей мен Анна Мария фон Раубердің он екінші баласы болды, олар Излакедегі Медья қамалында тұрды, сонымен қатар Люблянадағы Ескі алаңда қалалық резиденциясы да болды. Оның куәгерлері – Стрмол қамалынан Фрайхерр (барон) Конрад Русс фон Руссенштейн және Крумперк қамалынан Регина Доротея Расп болды. Вальвасор он жасқа толғанда әкесі қайтыс болды. Анасы оның 16 жасында қайтыс болды. Ол сол кезде Люблянадағы иезуит мектебінде оқыды. 17 жасында 1659 жылы бітірген соң, ол университетте оқуын жалғастырмай, Еуропа бойынша саяхаттап, білімді адамдармен танысып, көрініштерін кеңейтуге шешім қабылдады. Бұл саяхат он төрт жылға созылды және оны Солтүстік Африкаға дейін алып келді. Осы кезеңде ол Аустрия-Түрік соғысында әскерге қатысты, онда ол Хорватияның әскери шекарасындағы жағдаймен жақын танысты. 1672 жылы 13 жасар Анна Розина Графенвегерге үйленгеннен кейін Вальвасор Лития маңындағы Богеншперк қамалын сатып алды, онда ол жазу, сурет салу және баспа шеберханасын құрды. Вальвасор кітаптарын басып шығаруға көп ақша жұмсады, өмірінің соңында оның қарыздары Богеншперк қамалын, ауқымды кітапханасын және гравюралар жинағын сатуға мәжбүр етті. 1690 жылы Загреб епископы Александр Игнаций Микулич оның кітапханасын, 7300-ге жуық гравюрамен бірге сатып алып, Славонияға көшірді, онда жинақ Загреб архиепископтығының кітапханасының бөлігі болды, қазір Хорватия мемлекеттік архивінің құрамында. 1692 жылы ол саяхатқа, гравюраларға және кітаптарға инвестиция салғаннан кейін байлығының көп бөлігін жоғалтты, бұл тиімсіз болып шықты. Оның тоғыз баласы болды, олардың арасында қыздары Мария Сидония, Максимила Кордула, Йоханна Розина және Анна Терезия, ал ұлдары Вольфганг Вайхард, Иоганн Готлиб, Иоганн Людвиг, Иоганн Вольфганг Энгельберт және Франц Иосиф. Бес бала ерте қайтыс болды, содан кейін 1687 жылы соңғы баласын туған кезде Анна Мария Розина да қайтыс болды. Оның өлімінен үш ай өткен соң Вальвасор Врово баронессасы Анна Максимилла Цецкерге үйленді. Олардың төрт баласы болды. 1693 жылы, соңғы баласы Франц Энгельберт крещение алған жылы, Вальвасор 52 жасында Кршкода қайтыс болды. Ол Медья қамалындағы отбасылық склепке жерленген деп есептеледі, бірақ бұл нақты емес, оның болжамды қабірінен ешқандай із қалмаған. «Словения: Карниола герцогтігінің даңқы» (Slovene: Slava vojvodine Kranjske) 1689 жылы 15 кітаптан (төрт томдық) тұратын, барлығы 3532 беттен және 528 суреттен, 24 қосымшадан тұратын шығарма, сол кездегі Карниоланың жанды сипаттамасын береді. Ол сонымен қатар вампирлер туралы алғашқы жазбаша құжатты жазды, Истриядағы Юре Грандо есімді вампир туралы аңызды сипаттады. 2009 жылдан 2012 жылға дейін оны Дорис, Примож және Божидар Дебеняк словен тіліне аударды. Бұл монументалды баспа жобасының бастамашысы, жоба жетекшісі, редакторы және техникалық редакторы Томаж Чеч болды.

Карст зерттеулері

Вальвасор карст құбылыстарын зерттеудегі алғашқылардың бірі болды. Эдмонд Галлейдің, астроном ғана емес, сонымен қатар геофизик болған ұсынысымен, 1687 жылы оның үзілісті Серкника көлінің гидрологиясы жөніндегі еңбектері оған Корольдік қоғамға мүшелік алып берді.