Кіріспе

Ирландияда жасалған танымал спирт

Ирландия вискиі (Fuisce немесе uisce beatha) – Ирландия аралында жасалған виски. "Виски" сөзі ирланд тіліндегі "uisce beatha" – "өмір суы" деген мағынадан шыққан. Ирландия вискиі бір кезде әлемдегі ең танымал спирт болған, бірақ 19 ғасырдың соңынан бастап ұзаққа созылған құлдырау индустрияға зор зиян келтірді. 1890 жылдары Ирландияда кем дегенде 28 дистилляция болса, 1966 жылы олардың саны екіге дейін азайды. 1972 жылы қалған дистилляциялар – Бушмиллс және Олд Мидлтон (кейін Жаңа Мидлтонмен алмастырылды) – бір ғана компанияға, Irish Distillers компаниясына тиесілі болды. 1987 жылы ондаған жылдардан кейін алғашқы жаңа дистилляция, Кули дистилляциясы ашылуымен монополиялық жағдай тоқтатылды. 1990 жылдан бері Ирландия вискиінің танымалдылығы қайта жанданып, әлемдегі жыл сайынғы ең жылдам өсіп келе жатқан спирт болып табылады. Экспорт жыл сайын 15%-дан астам өсіп, қолданыстағы дистилляциялар кеңейтіліп, бірнеше жаңа дистилляциялар салынды. 2019 жылдың желтоқсанына қарай Ирландияда 32 дистилляция жұмыс істеп тұр, ал тағы да бірқатары жоспарланып немесе құрылыс үстінде.

Тарих

Ирландия вискиі 12 ғасырда Еуропадағы ең алғашқы дистилленген сусындардың бірі болды. Шамамен 1000 жылы Ирландиялық монахтар Оңтүстік Еуропаға саяхаттап қайтқанда парфюмерия жасау технологиясын Ирландияға әкелгеніне сенімді. Ирландиялықтар бұл технологияны өзгертіп, ішуге жарамды спирт алған. Дегенмен, 1556 жылға қарай виски кеңінен таралғаны мәлім, себебі Англия Парламенті вискиді "күнделікті ішуге және қолдануға пайдасы жоқ сусын, қазіргі таңда осы мемлекеттің барлық аймақтарында жасалып жатыр" деп жариялады. Бұл заң сондай-ақ, "ірі қалалардың пэрлері, джентльмендері және еркін азаматтарынан" басқа кез келген адамның Лорд-депутаттың лицензиясыз спирт дайындауын техникалық түрде заңсыз деп жариялады.

Лицензиялық дәмдеуішті бастау

1608 жылы король Джеймс I Антрим графтығының жер иесі сэр Томас Филипске лицензия берді. Бүгінде Уэстмит графтығының Килбегган қаласындағы Килбегган дистиллериясы Ирландиядағы ең көне дистиллерия атағына ие, өйткені Килбеггандағы алғашқы дистиллерия 1757 жылы құрылған (бірақ ол үнемі жұмыс істемеген, мысалы, Килбегган дистиллериясы 1917 жылы және 1954-2007 жылдар аралығында толығымен жабылды және 1983 жылы "құлап", "толық дерлік қиратылды"). Осыған қарамастан лицензия үнемі төленіп келді және қазіргі уақытта Килбеггенде 1757 жылғы түпнұсқа лицензияны пайдалана отырып виски дистилленуде. Килбеггенде әлемдегі ең көне жұмыс істеп тұрған мыс қазан бар деп саналады, ол "соңғы рет 19 ғасырда қолданылғаннан кейін" 2007 жылы алғаш рет пайдаланылды. Дегенмен, 1608 жылғы лицензия арқылы Олд Бушмиллс дистиллериясы әлемдегі ең көне сақталған дистилдеу лицензиясына иелік етеді. Алайда, қазіргі Бушмиллс дистиллериясы мен компаниясы 1784 жылға дейін саудаға тіркелмеген, және Филипс лицензиясы оның негізін қалау күні ретінде көрсетілгеніне қарамастан, Бушмиллс дистиллериясы меншік немесе орналасқан жері арқылы Филипс басқарған кез келген дистиллериядан тікелей туындамайды. 1661 жылы Ұлыбритания мен Ирландияда виски өндірісіне салық енгізілді. Соңғысының өсуі 1700 жылдардың соңында заңды спирттік ішімдіктерге төленген ирландтық салықтардың үлесінде жақсы көрінеді. 1770 жылы виски жалпы спирттік ішімдіктерге төленген салықтың 25% ғана құрады, ал импортталған ромға төленген салық 51% құрады, ал қалғаны бренди мен джин арасында тең бөлінді. Бірақ 1790 жылы вискинің үлесі 66% құрады. Осы заңның қатаңдығына байланысты, ол өндіріс көлемі туралы болжамдар жасады (мысалы, 500 галлондық қазан айына 33,075 галлон өндіреді деп есептелді) және қазанның жылына жұмыс істеуі тиіс күндердің ең аз саны (112) болды. Ал Энеас Коффи (сол кездегі акциз қызметкері, кейіннен Коффи дистиллериясын ойлап тапқан) Инишовенде, Донегал графтығында ғана 800-ден астам заңсыз қайнату қондырғылары жұмыс істеп жатқанын бағалады.

Реформа және кеңейту

[[Файл:Джеймсонның ескі суаруханасы, Мидлтон географы. org. 1825 жылы салынған ескі Мидлтон суару зауытында 31 618 галлондық дистиллятор (құмыра) орнатылған. Ол настолько үлкен болғандықтан, дистиллятор бөлмесі оның айналасына салынған. Қазір қолданылмай тұрса да, ол ескі суарухана ғимаратында сақталған. 1800 жылдардың ортасында ішкі сұраныс 1830 жылдардың тыйымшылық қозғалысына және 1840 жылдардың Ұлы ашаршылығына байланысты азайып, (осы кезеңде миллион ирланд қаза тапты және миллион ирланд елден шықты). Дегенмен, 1823-1900 жылдар аралығында Ирландияда виски өндірісі төрт есеге өсті. Ең гүлденген кезеңінде Дублиндегі дистилляторлар әлемдегі ең ірілеріне айналып, жылына шамамен 10 миллион галлон өнім шығарды, олардың ішіндегі ең ірісі – Роудың Томас-стрит дистиллятор зауыты жылына 2 миллион галлоннан астам өнім шығарды. Шындығында, тіпті 1880-ші жылдардың соңында Ирландиядағы 28 дистиллятордың тек екеуі ғана бір түрлі мальталы виски өндірді, ал қалғандары "таза құмыралық дистиллятқа" адалдығын сақтады. 1904 жылы, Coffey дистилляторы патенттелгеннен бері жетпіс жыл өткен соң, Ирландияның ең ірі ауылдық дистиллятор зауытының бас менеджері Allman's of Bandon, директордың қарсылығына қарамастан, өз зауытында Coffey дистилляторларын енгізуге толық тыйым салды. 1909 жылы корольдік комиссия дауды шешіп, вискинің Coffey немесе құмыралық дистилляторларда жасалған өнімдерін қамтуы мүмкін екенін мәлімдеді, ал Coffey дистилляторларын арманьяк өндірісінде пайдалануға рұқсат етілді.

Өнеркәсіптің құлдырауы

Аралас вискилерді енгізу және ирланд дистилляторларының өзгеретін талғамға оның тартымдылығын есепке алмауынан басқа, ирланд дистилляторларына қосымша қысым түсірген бірнеше мәселелер болды: Ирландияның тәуелсіздік соғысы, одан кейінгі азамат соғысы және Ұлыбританиямен сауда соғысы (Британияға және барлық Достастық елдеріне виски экспортын тоқтатты, бұл ирланд вискиінің ең ірі нарығы болған); АҚШ-тағы тыйым салу (1920-1933), бұл ирланд вискиінің екінші ірі нарығына экспортты күрт қысқартты (1800 жылдары ирланд вискиі АҚШ-тағы виски сатылымының 60% астамын құрады); Америка мен Ұлыбританияда ирланд вискиінің жалған өндірісі; Ирландия еркін мемлекеті үкіметінің протекционистік саясатын енгізуі, бұл виски экспортын шектеуге және ішкі тұтынуға салық салуға бағытталды; сондай-ақ, бірнеше ирланд дистилляторларында кеңейту және басқарудағы қателіктер. Бұл факторлар экспортты күрт төмендетіп, көптеген дистилляторларды экономикалық қиындыққа ұшыратып, жабылуға мәжбүр етті. ХХ ғасырдың басында Шотландия Ирландияны басып өтіп, әлемдегі ең ірі виски өндірушісіне айналды. 1887 жылы британдық тарихшы Альфред Барнард Ұлыбритания мен Ирландиядағы дистилляторлар туралы есебін жариялағанда, Ирландияда 28 дистиллятор жұмыс істеп тұрды. 1960 жылдары олардың тек бірнешеуі ғана қалды, ал 1966 жылы олардың үшеуі (John Jameson, Powers және Cork Distilleries Company) операцияларын «Irish Distillers» деген атпен біріктіруге және қолданыстағы нысандарын жауып, County Cork-тағы Old Midleton Distillery-нің жанында салынатын жаңа нысанда шоғырландыруға келісті. 1972 жылы оларға қалған жалғыз ирланд операциясы – Bushmills қосылды, сондықтан 1970 жылдардың ортасына қарай Ирландияда бар болғаны екі виски дистиллятор жұмыс істеді: New Midleton Distillery және Old Bushmills Distillery, екеуі де Irish Distillers компаниясына тиесілі болды, және олардың біреуі ғана ирланд вискиінің алтын ғасырында жұмыс істеді. Өндіріс консолидация кезеңінде шамамен 400 000–500 000 тікелей жәшікке дейін төмендеді, 1900 жыл шамасындағы 12 миллион тікелей жәшікке қарағанда. Бұдан өзге, бұл сала ауыл шаруашылығы және экономиканың басқа да салаларында 4200-ге жуық жұмыс орнын қамтамасыз етеді деп есептеледі. Шотландиядан тыс жерлерде малтеленген процесте торфты қолдану сирек. Екі елде де осы ережеден айтарлықтай ерекшеліктер бар. Мысалдарға Cooley Distillery (Co. Louth) шығарған Connemara торфты ирланд малты, Dublin-дегі Pearse Lyons Distillery шығарған Pearse вискиі және Echlinville Distillery шығарған Dunville's торфты вискиі жатады.

Бірлік ирланд вискисі

Тек қана бір дистилляция зауытында, құмыра тәрізді аппаратта дистилленген, тек қана қайнатылған арпадан жасалған вискилер "бір түрлі арпалы виски" деп аталады, бұл стиль шотланд вискисімен де тығыз байланысты. Олар екі немесе үш рет дистилленуі мүмкін.

Бір құтыдағы виски

Бір құмыралы виски бір ғана дистилляция зауытында бір құмырада тұщыланған және тұщыланбаған арпаның қоспасынан жасалады. Бұл, бір ғана шұбат вискисінен тұщыланбаған шикі дәннің қосылуымен ерекшеленеді. Бұл стиль тарихи түрде "таза құмыралы" виски және "ирланд құмыралы вискисі" деп аталды, ал ескі бөтелкелер мен естелік заттар көбінесе осы атауларды тасиды. 20-ғасырда қоспа вискилер пайда болғанға дейін бір құмыралы виски ирланд вискисінің ең көп таралған түрі болды.

Дәнді виски

Колонналық немесе Коффи дистилляциясы арқылы, қазан дистилляциясы емес, өндірілген виски дәнді виски деп аталады. Ол әртүрлі дәндерден жасалуы мүмкін. Дәмі жеңіл және бейтарап спирт, көбінесе таза күйінде кездеспейді, бірақ кейбір мысалдары бар. Дәнді вискинің көп бөлігі аралас виски жасау үшін қолданылады, ол колонналық дистилляциядан алынған өнімді қазан дистилляциясынан алынған, бай және күшті өніммен араластыру арқылы жасалады.

Аралас виски

Жоғарыда аталған стильдердің қоспасы. Аралас виски, дәнді вискиді бір ғана малта вискисімен немесе бір ғана құмырадағы вискисімен, немесе екеуінің қосылысынан жасалса да, бірдей терминологиямен белгіленеді. Аралас вискилер қазір ирланд және шотланд вискилерінің ең көп таралған түрі болып табылады.