Кіріспе
Тез арада және табиғи апаттарға дайындық жасайтын жеке адамдар немесе отбасылар қозғалысы – Тіршілік ету (survivalism) – саяси немесе экономикалық дағдарыстардан туындаған әлеуметтік тәртіпке (яғни азаматтық тәртіпсіздікке) кедергі келтіретін табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайларға белсенді түрде дайындалатын жеке адамдар немесе топтардың (тіршілікшілер, соңғы күнге дайындалушылар немесе дайындықшылар деп аталады) әлеуметтік қозғалысы. Дайындықтар қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді сценарийлерді қамтуы мүмкін, жеке қиындықтардан бастап, қызметтердің жергілікті бұзылуына дейін, халықаралық немесе жаһандық апаттарға дейін. Төтенше жағдайларға жалпы дайындық пен тіршілік ету түріндегі дайындық арасында нақты шекара жоқ (бұл ұғымдар бір спектрде жатыр), бірақ сапалық айырмашылық көбінесе танылады, себебі тіршілік етушілер/дайындықшылар апаттардың болу ықтималдығын жоғары бағалағандықтан, олар одан да кең ауқымды дайындық жүргізеді. Дегенмен, дайындық тек жеке төтенше жағдайға (мысалы, жұмыстан босату, дауылдан үйге келген зиян немесе орманды жерде жоғалған жағдай) ғана дайындықпен шектелуі мүмкін, немесе жеке немесе ұжымдық өзін-өзі тануға, арналған өмір салтына айналуы мүмкін. Тіршілік ету өз-өзіне сенімділікке, жабдықтарды жинақтауға, өмір сүруге қажетті білім мен дағдыларды алуға баса назар аударады. Жабдықтарды жинақтаудың өзі кең спектрлі: тіршілікке арналған жиынтықтардан (дайын қаптар, қашқындар қаптары) бастап, ең қиын жағдайларда толыққанды бомбешіктерге дейін. Тіршілік етушілер көбінесе алғашқы медициналық көмек, жедел медициналық/фельдшерлік/далалық медицина бойынша оқудан, өзін-өзі қорғау оқуынан (жауынгерлік өнер, импровизациялық қару-жарақ, қару қауіпсіздігі), сондай-ақ импровизация/өзін-өзі қамтамасыз ету оқуынан өтеді және олар көбінесе құрылыстар (тіршілік ету орталықтары, жер асты паналары және т.б.) салады немесе қолданыстағы құрылыстарды өзгертеді/бекітеді, бұл оларға қоғамның күйреуінен аман қалуға көмектеседі. "Survivalist" терминін қолдану 1980 жылдардың басында басталды.
Survivalism is a social movement of individuals or groups (called survivalists, doomsday preppers or preppers) who proactively prepare for emergencies, such as natural disasters, and other disasters causing disruption to social order (that is, civil disorder) caused by political or economic crises. Preparations may anticipate short term scenarios or long term, on scales ranging from personal adversity, to local disruption of services, to international or global catastrophe. There is no bright line dividing general emergency preparedness from prepping in the form of survivalism (these concepts are a spectrum), but a qualitative distinction is often recognized whereby preppers/survivalists prepare especially extensively because they have higher estimations of the risk of catastrophes happening. Nonetheless, prepping can be as limited as preparing for a personal emergency (such as a job loss, storm damage to one's home, or getting lost in wooded terrain), or it can be as extensive as a personal identity or collective identity with a devoted lifestyle. Survivalism emphasises self reliance, stockpiling supplies, and gaining survival knowledge and skills. The stockpiling of supplies is itself a wide spectrum, from survival kits (ready bags, bug out bags) to entire bunkers in extreme cases. Survivalists often acquire first aid and emergency medical/paramedic/field medicine training, self defense training (martial arts, ad hoc weaponry, firearm safety), and improvisation/self sufficiency training, and they often build structures (survival retreats, underground shelters, etc.) or modify/fortify existing structures etc. that may help them survive a catastrophic failure of society. Use of the term survivalist dates from the early 1980s.
1930-1950 жылдар
Қазіргі заманғы аман қалушылар қозғалысының Ұлыбритания мен АҚШ-тағы бастаулары мемлекеттік саясатты, ядролық соғыс қаупін, діни сенімдерді, сондай-ақ әлеуметтік немесе экономикалық құлдырау туралы құжаттық және апокалиптикалық, пост-апокалиптикалық көркем әдебиеттерде ескерткен жазушыларды қамтиды. Суық соғыс кезеңіндегі азаматтық қорғаныс бағдарламалары атом бомбасына қарсы қоғамдық бекеттерді, жеке бекеттерді және балаларға арналған оқуды, мысалы, "Жасырын және қорған" фильмдерін насихаттады. Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі (LDS Church) мүшелеріне осындай жағдайларға дайындық ретінде өздері мен отбасылары үшін бір жылдық азық-түлік қорын жинауды ұзақ жылдардан бері тапсырды, ал қазіргі оқу кем дегенде үш айлық қормен бастауды кеңес береді.
1960 жылдар
1960 жылдардағы инфляцияның күшеюі, АҚШ долларының құнсыздануы, АҚШ пен КСРО арасындағы ядролық соғыс қаупіне байланысты алаңдаушылық, сондай-ақ қалалық орталықтардың тауар тапшылығы мен жүйелік ақауларға ұшырауы мүмкіндігі, көбінесе консервативті және либертариандық ойшылдардың жеке дайындық шараларын қолдауына ықпал етті. Гарри Браун 1967 жылдан бастап ақша жүйесінің күйреуінен қалай аман қалуға болатыны туралы семинарлар ұйымдастырды, ал Дон Стивенс (архитектор) қашықтағы жерде өмір сүруге арналған баспана салу және жабдықтау туралы кеңес берді. Ол әр семинарға қатысушыға өзінің "Тіршілік ететіндердің кітаптар тізімі" кітабының түпнұсқасын табыстады. Бұл тақырыптағы мақалалар "The Innovator" және "Atlantis Quarterly" сияқты аз таралымды либертариандық басылымдарда жарияланды. Осы кезеңде Роберт Д. Кепарт "Инфляциядан аман қалу туралы хат" (кейіннен "Жеке қаржы" деп аталды) жариялай бастады. Бірнеше жыл бойы бұл хабарламада Стивенстің жазған жеке дайындыққа қатысты бөлім болды. Ол АҚШ бойынша осыған ұқсас ескертулерге арналған қымбат семинарларды өткізді. Стивенс Джеймс Маккивер және басқа да қорғаныс инвестицияларының, "нақты ақшаның" жақтастарымен бірге қатысты.
1970 жылдар
Келесі онжылдықта Говард Рафф өзінің 1974 жылғы «Америкадағы ашаршылық және тірі қалу» кітабында әлеуметтік-экономикалық құлдырау туралы ескертті. Раффтың кітабы 1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін инфляцияның өршіп кеткен кезеңінде жарық көрді. Онда тірі қалудың көптеген элементтерін, соның ішінде азық-түлік сақтау туралы кеңестерді табуға болады. Кітапта алтын мен күміс сияқты құнды металдардың ішкі құндылығы бар екендігі, оларды әлеуметтік-экономикалық құлдырау жағдайында фиат валютасына қарағанда пайдалырақ ететіні туралы айтылған. Кейін Рафф осы тақырыптардың жеңілдетілген нұсқаларын жариялады, мысалы, 1979 жылы бестселлер болған «Алдағы қиын жылдарда қалай өркендеуге болады» кітабы. Өрт сөндіруші және тірі қалу сағатындағы полковник Джефф Купер шағын қарудан туындаған оқтарға қарсы бекіністерді нығайту туралы жазды. P. S. Letter журналының 30-шы санында (1982 жылғы сәуірде) «Тактикалық тұрғын үй архитектурасы туралы ескертулер» атты мақаласында Купер «Ваубан қағидасын» қолдануды ұсынды, онда бастион бұрыштарын жобалау арқылы жаулардың бекіністің сыртқы қабырғаларына көзге көрінбей жақындауына мүмкіндік болмайды. Ваубан жұлдызының осы қарапайым нұсқасы бар бұрыштар енді Джеймс Уэсли Роулз Джефф Купердің құрметіне «Купер бұрыштары» деп атап кетті. Бекініске мұқтаж топтың мөлшеріне байланысты, дәстүрлі еуропалық сарай архитектурасының элементтері, қытайлық Фуцзянь Тулу және мексикалық қабырғалы аула үйлері тірі қалу бекіністері үшін ұсынылды. Брюс Д. Клейтон және Джоэл Скоузен екеуі де баспаналарға бомбобеуге қарсы қорғанысты енгізу туралы көп жазды, бірақ олар Купер мен Роулзға қарағанда баллистикалық қорғанысқа және сыртқы периметрдің қауіпсіздігіне аз мән берді. Раффтың алғашқы басылымынан кейін басқа да хабарламалар мен кітаптар пайда болды. 1975 жылы Курт Саксон «The Survivor» атты ай сайынғы таблоидты жариялай бастады, онда Саксонның редакциялық мақалалары 19-шы және 20-шы ғасырлардың басындағы түрлі пионерлік дағдылар мен ескі технологиялар туралы жазбалармен біріктірілді. Курт Саксон осы қозғалысты сипаттау үшін «тірі қалушы» терминін қолданды және ол осы терминді өзі ойлап тапқанын мәлімдеді. Алдыңғы онжылдықта дайындық бойынша кеңесші, тірі қалу кітаптарын сатушы және Калифорнияда тұратын автор Дон Стивенс қозғалыстағы адамдарды сипаттау үшін «бекініс іздеуші» терминін танымал етті, бұл қоғам құлап жатқан жағдайда қалалардан алысқа, қауіпсіз жайларға немесе тірі қалу бекіністеріне дайындық жасауды білдірді. 1976 жылы Солтүстік-Батысқа көшуге дейін ол әйелімен бірге «The Survivor's Primer & Updated Retreater's Bibliography» кітабын жазып, жариялады. 1970 жылдардың басында «тірі қалушы» және «бекініс іздеуші» терминдері бір-бірін алмастыра қолданылды. «Бекініс іздеуші» термині кейіннен қолданыстан шығып қалды, бірақ оған қосылғандардың көпшілігі бекініс іздеуді қақтығыстарды болдырмаудың және қашықтықта «көрінбеудің» тиімді тәсілі ретінде қарастырды. Ал «тірі қалушы» термині бұқаралық ақпарат құралдарында сенсациялық, жанжалшыл, «тонаушылармен атысу» имиджін қабылдауға бейім болды. 1980 жылы Таппан қайтыс болғаннан кейін Карл Хесс хабарламаларды жариялауды өз мойнына алды, ақырында оны Survival Tomorrow деп атады. 1980 жылы Джон Пэгсли «Альфа стратегиясы» кітабын жариялады. 1981 жылы ол тоғыз апта бойы «Нью-Йорк Таймс» бестселлер тізіміне енді. 28 жыл бойы қолданыста болғаннан кейін «Альфа стратегиясы» тірі қалушылардың арасында танымал болып қала береді және инфляция мен болашақ тапшылықтарға қарсы қорғаныс ретінде азық-түлік пен тұрмыстық заттарды жинаудың стандартты нұсқасы болып саналады. 1970 жылдары тірі қалушылар өздерінің алғашқы онлайн-қатысуын BBS және Usenet форумдары арқылы жасады, олар тірі қалу және бекініс іздеуге арналған.
1980 жылдар
Өмір сүруші қозғалысына деген қызығушылық 1980-ші жылдардың басында Говард Раффтың "Алдағы қиын жылдарда қалай гүлденуге болады" атты кітабымен және 1980 жылы Брюс Д. Клейтонның "Қияметтен кейінгі өмір" атты кітабымен күшейді. Клейтонның кітабы, АҚШ пен КСРО арасындағы қару қарулану жарысының жаңадан басталуымен бірге, 1970-ші жылдардағы экономикалық дағдарыс, ашаршылық және энергия тапшылығынан аман қалуға дайындықтан, ядролық соғысқа дайындыққа көшуді білдірді. 1980-ші жылдардың басында ғылыми фантастика жазушысы Джерри Пурнелл "Survive" журналының редакторы және жазба авторы болды және өмір сүруші қозғалысына үлкен әсер етті. Рагнар Бенсонның 1982 жылы жарық көрген "Қала мен ауылда жерден күнкөріс табу" кітабы ауылдық жерде аман қалу орындарының дайындық шарасы ретінде де, саналы өмір салтының өзгеруі ретінде де қарастырылғанын көрсетті.
1990 жылдар
Клинтон әкімшілігі кезінде қозғалысқа қызығушылық арта түсті, себебі 1994 жылы қабылданылған Федералдық шабуылдық қаруға тыйым салу туралы пікірталас осыған себеп болды. 1999 жылы Y2K компьютерлік қатесіне байланысты қорқыныш салдарынан қызығушылық тағы да жоғарылады. Компьютерлік бағдарламалау кодтарын қайта жазу бойынша кең ауқымды жұмыстар жүргізілмес бұрын, Гари Норт, Эд Юрдон, Джеймс Говард Кюнстлер және инвестициялық кеңесші Эд Ярдени сияқты бірқатар авторлар кең ауқымды тоқ кесілуін, азық-түлік пен жанармай тапшылығын және басқа да төтенше жағдайларды болжады. Норт және басқалар Y2K кодына түзетулер жеткілікті жылдам енгізілмейді деп алаңдады және дабыл қақты. Осы алаңдаушылық толқынына көптеген авторлар жауап берді, бірақ ең аман қалуға бағытталған екі еңбек – Кеннет У. Ройс авторы болған "Boston on Y2K" (1998) және Майк Олердің "The Hippy Survival Guide to Y2K" еді. Олер – жер астындағы өмірді жақтаушы, сонымен қатар ол "50 доллар және жер астындағы үй кітабының" авторы, ол аман қалушылар арасында ұзақ жылдар бойы танымал болды.
2010 жылдар
National Geographic каналының "Ақырзаманға дайындық" сияқты телешоулары Лос-Анджелес Таймс газетінің ойын-сауық саласы бойынша саршысы Мэри Макнамара "дүние өзгеріп жатқан оқиғаға деген бүгінгі заманғы қорқыныш рухы" деп атаған жағдайды пайдаланды. 2012 жылы Sandy Hook бастауыш мектебіндегі оқ атудан кейін, "prepper" қауымдастығы қылмыскердің анасының өмір сүруге дайындықпен айналысқан адам екені белгілі болғаннан кейін, қоғамдық сынға ұшыраймыз деп қорқып қалды. Осы жылдың басында өмір сүруші Питер Келлер екі адамды өлтірді, ол видео күнделігінде әйелі мен қызын өлтіргенін мойындады. Ол Вашингтон штатының Кинг округіндегі Құлқырауыш жылан қырқасындағы, өзі салған бункерде ұсталудан қашып, өзін-өзі өлтірді. Екеуі де The Christian Science Monitor басылымында өмір сүруге дайындық пен зорлық-зомбылықтың байланысын көрсететін мысал ретінде келтірілді. Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бері) салдарынан, бұл идеяға жаңа қызығушылық туды, тіпті дәстүрлі түрде "prepper" деп есептелмейтін адамдар да оған қызығушылық танытуда.
Жалпы қолданылатын препараттар
Жалпы дайындықтарға жасырын немесе қорғанылатын шегіну орны, баспана немесе қашқындарға арналған жер (BOL) құру, сондай-ақ ұзақ сақтауға жарамды азық-түлік, су (мысалы, су контейнерлерін пайдалану), су тазарту құралдары, киім-кешек, тұқым, отын, қорғаныс немесе аң аулау қарулары, оқ-дәрі, ауыл шаруашылығы құралдары және медициналық құралдарды жинау кіреді. Қажетті жабдықтар мен пайдалы заттардан тұратын жиынтық жасалуы мүмкін. Оның мөлшері кез келген болуы мүмкін, салмағы қолданушының көтере алатын деңгейде.
Қауіпсіздік пен дайындықтың өзгеруі
Өмір сүрушілердің алаңдаушылықтары мен дайындықтары жылдар бойы өзгеріп келді. 1970 жылдары экономикалық құлдырау, жоғары инфляция және ашаршылық қорқыныш тудырды. Дайындықтарға азық-түлік қорын жинау және егістікке жарамды елді жерде тіршілік етуге арналған жайлар құру кірді. Кейбір өмір сүрушілер бағалы металдар мен айырбастауға болатын тауарларды (мысалы, кең таралған калибрлі оқ-дәрілерді) жинады, себебі олар қағаз ақшаның құнсыз болып қалатынын болжады. 1980 жылдардың басында ядролық соғыс кең таралған қорқынышқа айналды, сондай-ақ кейбір өмір сүрушілер радиациядан қорғаныш жайларын салды. 1999 жылы көптеген адамдар Y2K компьютерлік қатесінен туындаған кең ауқымды тоқ кесілуін күтіп, электр генераторларын, су тазартқыштарды және бірнеше айға, тіпті жылдарға жететін азық-түлік сатып алды. 2013 және 2019 жылдар аралығында көптеген адамдар 2016 жылғы сайлаудан кейін және COVID-19 пандемиясына әкелген оқиғаларға байланысты болашақ хаосты күтіп, дәл сол заттарды сатып алды. Көшіп кетудің немесе үйде дайындық жасаудың орнына, көптеген адамдар жағдай нашарлағанға дейін қазіргі орнында қалуды жоспарлайды, содан кейін өмір сүрушілердің тілімен айтқанда, "қашуға" немесе "қауіпсіз жерге кетуге" дайын тұрады.
Діндік наным-сенімдер
Басқа да тірі қалуға дайындық жасаушылардың көбінесе апокалиптикалық діни сенімдерге байланысты ерекше алаңдаушылықтары бар. Кейбір евангелистік христиандар Киелі кітаптағы пайғамбарлықтарды азаптан кейінгі көтеріліс ретінде түсіндіреді, онда әлем жеті жылдық соғыс пен "Ұлы азап" деп аталатын жаһандық диктатура кезеңінен өтуі керек. Джим МакКивер 1978 жылы жариялаған "Христиандар азапты бастан өткереді және оған қалай дайындалуға болады" атты кітабы арқылы осы евангелистік христиандардың арасында тірі қалуға дайындық жасауды танымал етуге көмектесті. Сол сияқты, кейбір католиктер де аман қалуға дайындық жасаушылар болып табылады, олардың негізі – Марияның көріністері, онда Құдай адамзатқа үлкен жаза тағайындайды, әсіресе Фатималық Анамыз бен Акиталық Анамызбен байланысты (олар "көкіден от түсіп, адамзаттың көп бөлігін жояды" деп айтады).
Тіпті төтенше жағдайларға дайындық
Тіпті тіршілік етуші топтарға немесе саяси көзқарасы жоқ діни топтарға жатпайтын адамдар да төтенше жағдайларға дайындық жасайды. Бұл (мекенжайына байланысты) жер сілкінісіне, су тасқынына, электр қуатының үзілуіне, қарлы боранына, қар көшкініне, орман өрттеріне, террористік шабуылдарға, ядролық электр станцияларындағы апаттарға, қауіпті материалдардың таралуына, құйынға және дауылдарға дайындықты қамтиды. Бұл дайындықтар Қызыл Крест пен АҚШ Федералдық Төтенше Жағдайларды Басқару Агенттігінің (FEMA) ұсынымдарын орындау сияқты қарапайым болуы мүмкін: машинада бірінші көмек жинағы, қазыл, қосымша киімдер сақтау немесе төтенше жағдайға арналған азық-түлік, су, жылулық көрпе және басқа да қажетті заттардан тұратын шағын жинақ ұстау. Экономист және қаржы кеңесшісі Бартон Биггс дайындыққа жақтас. 2008 жылы жарық көрген «Байлық, соғыс және даналық» атты кітабында Биггс экономикалық болашаққа қарай көзқараспен қарап, инвесторларға тіршілік ету шараларын қабылдауды ұсынады. Кітапта Биггс оқырмандарына «цивилизациялық инфрақұрылымның күйреу мүмкіндігін ескеруді» ұсынады. Ол тіпті тіршілік етуге арналған бейкенттер құруды ұсынады: «Сіздің қауіпсіз бейкентіңіз өзін-өзі қамтамасыз ете алуы керек және қандай да бір азық өндіре алуы тиіс», - деп жазады Биггс мырза. «Онда тұқым, тыңайтқыш, консервілер, дәрі-дәрмек, киім-кешек және т.б. болуы керек. «Швейцариялық Робинзон» отбасы туралы ойлаңыз. Тіпті Америка мен Еуропада да заң мен тәртіп уақытша бұзылып, тәртіпсіздік пен бүлік туындауы мүмкін». Ал кейбір мұндай апаттарда күн сәулесінің көп бөлігі жоғалғандықтан (мысалы, ядролық қыс немесе супервулкан кезінде) дәстүрлі ауыл шаруашылығы жұмыс істемейді. Мұндай жағдайларда баламалы азық-түлік қажет, яғни табиғи газ бен ағаш талшығын адамға жеуге жарамды тамаққа айналдыру қажет.
БАҚ-тағы бейнелеу
Салқын соғыс аяқталғаннан кейін болған тоқырауға қарамастан, соңғы жылдары өмір сүрушілдікке қызығушылық артып, осы өмір салтының танымалдылығы мен күшті бақылауға түсуіне әкелді. «The New York Times» газетінде Нил Генцлингр бұл сериалды «көрсетіліп тұрған абсурдты артықшылық және дайындық көзқарасы қаншалықты оңай қысымға ұшырайтыны» деп сипаттады, сондай-ақ «бұл шоулардың адам өміріне қаншалықты немқұрайлы, адамзатты жек көретін екенін» атап өтті. Дегенмен, бұл шоу дайындықтар тақырыбындағы әңгімелерде маңызды орынға ие. Курт Саксон – қарулы өмір сүрушілдіктің осы тәсілін қолдайтын адамдардың бірі. Әлеуметтік құлдырау мүмкіндігі көбінесе жақсы қаруланған болуға ынталандырады. Осылайша, кейбір әскери емес өмір сүрушілердің бейкөңілдік түрде жартылай әскери бейнесі қалыптасты. АҚШ-тың Ішкі қауіпсіздік департаменті (DHS) «Егер бірдеңе көрсең, айт» кампаниясында «халықтың күдікті мінез-құлық пен жағдайларды ғана хабарлауы керек, ал сенімдерге, ойларға, идеяларға, ұранымдарға, байланыстарға немесе сөздерге емес» делінген. Алайда, құқық қорғау органдарының оқуларында қолданылатын әлеуетті отандық террористердің сипаттамаларының DHS тізіміне «Өмір сүрушіл әдебиеті («Патриоттар» және «Бір секундтан кейін» сияқты көркем кітаптар аталады)», «Өзін-өзі қамтамасыз ету (азық-түлік, оқ-дәрі, қол құралдары, медициналық жабдықтар)» және «Экономикалық құлдыраудан қорқу (алтын мен айырбас заттарын сатып алу)» кіреді деген мәлімдеме бар. Миссури ақпараттық талдау орталығы (MIAC) 2009 жылдың 20 ақпанында құқық қорғау органдарына арналған «Қазіргі отаршылдық қозғалысы» атты есеп жариялады, онда отаршылдық мүшелерімен және отандық террористермен байланысты жалпы белгілер мен БАҚ сипатталған. Бұл есеп 2009 жылдың 13 наурызында WikiLeaks сайтында жарияланды, бұл көптеген дауларға әкелді. Шабуылдаушылар есептің отаршылдық топтар туралы қолжетімді деректерге негізделгенін мәлімдеді. Алайда, есепте саяси ақпарат болғандықтан, 2009 жылдың 23 наурызында кешірім хаты жарияланды, онда есептің кейбір бөлімдерін өңдеу жоспарланғаны түсіндірілді.
Танымал мәдениетте
Тіршілікке дайындалу және тіршілікке дайындалу тақырыптары баспа, фильм және электрондық медиада көркемделіп суреттелген. 1983 жылғы Уолтер Маттау, Робин Уильямс және Джерри Рид қатысқан "The Survivors" фильмі сюжетінің бір бөлігі ретінде тіршілікке дайындалуды пайдаланды. Майкл Гросс пен Реба МакЭнтайр 1990 жылғы "Тремерлер" фильмінде және оның жалғасында тіршілікке дайындалған күйеу-әйел рөлін ойнады. Бұл екі фильм де комедия жанрындағы фильмдер болды. 1988 жылғы Джон Литгоу қатысқан "Distant Thunder" фильмі Вьетнам соғысының ардагерлерінің посттравматикалық стресс синдромымен күресіп, кейбір тіршілікке дайындалғандар сияқты, жабайы табиғатқа қашып кетуі туралы болды. "Doomsday Castle", "Doomsday Preppers", "Survivorman", "Man vs Wild Man", "Woman, Wild", "Alone" және "Naked and Afraid" сияқты бірнеше телешоулар тіршілікке дайындалу концепциясына негізделген.