Кіріспе
Патологияның жасушалық деңгейде ауруларды зерттейтін және диагностикалайтын саласы – цитопатология (грекше κύτος, kytos – "қуыс"; πάθος, pathos – "жаза, зиян"; және λογία, logia). Цитопатология – жасушалық деңгейде ауруларды зерттейтін және диагностикалайтын патологияның бір саласы. Бұл ғылымды 1928 жылы Джордж Николас Папаниколау қалыптастырды. Цитопатология көбінесе бос жасушалардың немесе тіндердің кіші бөліктерінен алынған үлгілерде қолданылады, ал гистопатология бүкіл тіндерді зерттейді. Цитопатологияны жиі, дәл емес, "цитология" деп атайды, ол "жасушалардың зерттелуі" дегенді білдіреді. Цитопатология дене мүшелерінің көптеген жерлерін қамтитын ауруларды зерттеу үшін кеңінен қолданылады, көбінесе қатерлі ісіктерді диагностикалауға, сондай-ақ кейбір жұқпалы аурулар мен қабыну процестерін анықтауға көмектеседі. Мысалы, цитопатологияның кең таралған қолданысы – Пап-маз, ол жатыр мойнының қатерлі ісігіне алып келуі мүмкін жатыр мойны зақымдануларын ерте анықтауға арналған скринингтік тест. Цитопатологиялық тесттер кейде "маздық тесттер" деп те аталады, себебі үлгілер бояу және микроскоппен қарау үшін әдетте шыны слайдқа жайылады. Дегенмен, цитологиялық үлгілерді цитоцентрифугация сияқты басқа да әдістермен дайындауға болады. Қатерлі ісіктерді диагностикалау үшін әртүрлі маздық тесттер қолданылуы мүмкін. Осыған байланысты, бұл цитологиялық маз деп аталады.
Cytopathology (from Greek κύτος, kytos, "a hollow"; πάθος, pathos, "fate, harm"; and λογία, logia) is a branch of pathology that studies and diagnoses diseases on the cellular level. The discipline was founded by George Nicolas Papanicolaou in 1928. Cytopathology is generally used on samples of free cells or tissue fragments, in contrast to histopathology, which studies whole tissues. Cytopathology is frequently, less precisely, called "cytology", which means "the study of cells". Cytopathology is commonly used to investigate diseases involving a wide range of body sites, often to aid in the diagnosis of cancer but also in the diagnosis of some infectious diseases and other inflammatory conditions. For example, a common application of cytopathology is the Pap smear, a screening tool used to detect precancerous cervical lesions that may lead to cervical cancer. Cytopathologic tests are sometimes called smear tests because the samples may be smeared across a glass microscope slide for subsequent staining and microscopic examination. However, cytology samples may be prepared in other ways, including cytocentrifugation. Different types of smear tests may also be used for cancer diagnosis. In this sense, it is termed a cytologic smear.
Ұяшықтарды жинау
Цитопатологиялық талдау үшін жасушаларды жинаудың екі тәсілі бар: эксфолиативтік цитология және интервенциялық цитология.
Экфолиативті цитология
Бұл әдісте жасушалар организмнен өздігінен түскеннен кейін ("өздігінен қабылу") немесе организм бетінен қолмен сыпырылып немесе қабысқаннан кейін ("механикалық қабылу") жиналады. Өздігінен қабылуға мысал – плевра қуысының немесе перитонеалдық қуыстың жасушалары плевралық немесе перитонеалдық сұйықтыққа түсуі. Бұл сұйықтықты зерттеу үшін әртүрлі әдістермен жинауға болады. Механикалық қабылудың мысалдарына Пап-тест жатады, онда жатын мойнынан жатын мойны шпателімен жасушалар алынады, немесе бронхтың қабысқан жасушалары, онда бронхоскоп трахеяға енгізіліп, көрінетін зақымдануды бағалау үшін оның бетінен жасушаларды қабысқанда және оларды цитопатологиялық талдауға жібергенде қолданылады.
Интервенциялық цитология
Интервенциялық цитологияда патолог үлгі алу үшін организмге араласады.
Ұсақ инемен сорғылау
Ұсақ инемен аспирация немесе ұсақ инемен аспирациялық цитология (FNAC) – әртүрлі дене мүшелеріндегі зақымдардан немесе ісіктерден жасушаларды жинау үшін шприцке бекітілген ине қолдануды қамтиды, көбінесе өнімділікті арттыру үшін теріс қысым (сору) қолданылады. FNAC-ті мойын, қалқанша безі немесе кеуде сияқты беткі аймақтардағы ісікке пальпациялық басшылықпен (яғни клиникалық дәрігер зақымды сезіне алады) жүргізуге болады; ал дене ішіндегі терең орналасқан зақымдардан үлгі алу үшін ультрадыбыс немесе КТ сканерлеу көмегімен FNAC жасауға болады, егер оларды пальпация арқылы анықтау мүмкін болмаса. FNAC көптеген елдерде кеңінен қолданылады, бірақ сәттілік деңгейі маманның шеберлігіне байланысты. Егер патолог оны жеке немесе патолог-цитотехнологпен бірге жасаса, дұрыс диагноз қою мүмкіндігі патолог емес маманмен салыстырғанда жоғары болады. Бұл патологтың алынған үлгіні микроскоп арқылы бірден бағалай алуымен және үлгі жеткіліксіз болса процедураны дереу қайталау мүмкіндігімен байланысты болуы мүмкін. Ұсақ инелердің өлшемі 23-тен 27-ге дейін. 27 өлшемді инелер көбінесе диагностикалық материалды алуға мүмкіндік береді, сондықтан FNAC зақымданудан диагностикалық тінді алудың ең аз зиянды тәсілі болып табылады. Кейде бір қолмен биопсия жасауды, екінші қолмен ісікті ұстап тұруды жеңілдету үшін шприц ұстағышы қолданылуы мүмкін. Биопсия жасалатын аймақты анықтау үшін КТ сканері немесе ультрадыбыс сияқты бейнелеу құралдарын пайдалануға болады. FNAC интервенциялық цитологиямен бірдей ұғымды білдіреді.
Седимент цитологиясы
Шөгінді цитологиясы үшін үлгі биопсия немесе аутопсия үлгісін өңдеуге қолданылған фиксатордан алынады. Фиксатор жақсы араластырылып, центрифуга құтысына салынып, центрифугаланады. Шөгінділер мазок дайындау үшін қолданылады. Бұл шөгінділер – өңдеу барысында аутопсия және биопсия үлгілерінен түсетін жасушалар.
Жазу цитологиясы
Импрессиялық цитология – зерттелетін тінді шыны слайдқа тигізу арқылы, слайдта жасушалар түрінде із қалдыратын дайындық әдісі. Бұл ізді кейіннен бояп, зерттеуге болады.