Ерлердің репродуктивтік мүшесінің қатертіңісі

Кіріспе

Ерлердің көбелек мүшесінің қатерлі ісігі

Простата қатерлі ісігі – ерлердің көбелек мүшесіндегі простата безіндегі жасушалардың бақыланбай көбейіп өсуі. Простата безі – несеп көпіршігінің астында орналасқан. Алғашқы сатыдағы простата қатерлі ісігі көрінетін белгілерді тудырмайды. Простата тінінің қалыптан тыс өсуі көбінесе скринингтік тексерулер арқылы анықталады, әдетте бұл простатаға тән антиген (PSA) деңгейін тексеру үшін жасалатын қан анализі. Қандағы PSA деңгейі жоғары адамдарда простата қатерлі ісігіне шалдығу қаупі артады. Диагнозды растау үшін простата биопсиясы қажет. Егер қатерлі ісік анықталса, патолог Глисон шкаласы бойынша баға береді, ал бағаның жоғары болуы ісіктің күштірек екенін көрсетеді. Ісік простатадан тысқары жерлерге тараған-таралмағанын анықтау үшін медициналық бейнелеу зерттеулері жүргізіледі. Глисон бағасы, PSA деңгейі және бейнелеу нәтижелеріне сүйене отырып, қатерлі ісік 1-ден 4-ке дейінгі сатыларға жіктеледі. Сатының жоғары болуы аурудың кеңірек тарағанын және қауіптірек екенін білдіреді. Көптеген простата ісіктері кішкентай болып қалады және денсаулыққа зиян келтірмейді. Мұндай ісіктерді белсенді бақылау арқылы қадағалауға болады, яғни ісіктің өспеуін қамтамасыз ету үшін жүйелі түрде тексеру жүргізіледі. Қауіптірек ісіктерді сәулелік терапиямен жоюға немесе радикальды простатектомия арқылы хирургиялық жолмен алып тастауға болады. Ісік простатадан тысқары жерлерге тараған жағдайда гормоналдық терапия тағайындалады, ол простата жасушаларының тіршілігіне қажетті андрогендердің (еркек жыныстық гормондарының) деңгейін төмендетеді. Бірақ, кейде қатерлі ісік жасушалары осы емге төзімді болып келеді. Бұл аурудың ең озық сатысы – кастрацияға төзімді простата қатерлі ісігі деп аталады, оны гормоналдық терапиямен және доцетаксел атты химиотерапиялық препаратпен бірге емдеу жалғастырылады. Кейбір ісіктер дененің басқа аймақтарына, әсіресе сүйектерге және лимфа түйіндеріне метастаздайды (таралады). Бұл жағдайда ісіктер қатты сүйек ауыруына, аяқтардың әлсіреуіне немесе сал болуына және соңында өлімге әкелуі мүмкін. Простата қатерлі ісігінің жағдайы диагноз қойылған кезде ісіктің қаншалықты тарағанына байланысты. Диагноз қойылған ерлердің көпшілігінде ісік простатада ғана болады, олардың 99%-ы диагноз қойылғаннан кейін 10 жылдан астам өмір сүреді. Алысқа тараған ісіктер ең қауіпті болып саналады, олардың бес жылдық өмір сүру көрсеткіші 30-40% құрайды. Простата қатерлі ісігіне шалдығу қаупі жасқа байланысты артады, орташа диагноз қойылатын жас – 67 жас. Отбасының тарихында кез келген қатерлі ісік болған адамдарда, әсіресе BRCA2 генінің қатерлі ісікке байланысты варианттарын мұра еткендерде простата қатерлі ісігіне шалдығу ықтималдығы жоғары. Жыл сайын 1,2 миллион адамға простата қатерлі ісігі диагнозы қойылады және 350 мың адам осы аурудан қайтыс болады, бұл ерлер арасында қатерлі ісіктің екінші басты себебі. Әр сегізінші еркек өмірінде простата қатерлі ісігіне шалдығады және әр қырықыншысы осы аурудан көз жұмады. Простата ісігі алғаш рет 19 ғасырдың ортасында, несеп жолдарындағы бұзылыстарға байланысты жасалған операциялар кезінде сипатталды. Бастапқыда простатектомия простата қатерлі ісігін емдеудің негізгі әдісі болды. 20 ғасырдың ортасында простата қатерлі ісігін емдеуді жақсарту үшін сәулелік терапия және гормоналдық терапия әзірленді. Простата қатерлі ісігіне гормоналдық терапияны енгізгені үшін 1966 жылы Чарльз Б. Хэггинс, ал 1977 жылы Анджей В. Шалли Нобель сыйлығымен марапатталды.

Prostate cancer is the uncontrolled growth of cells in the prostate, a gland in the male reproductive system below the bladder. Early prostate cancer causes no symptoms. Abnormal growth of prostate tissue is usually detected through screening tests, typically blood tests that check for prostate specific antigen (PSA) levels. Those with high levels of PSA in their blood are at increased risk for developing prostate cancer. Diagnosis requires a biopsy of the prostate. If cancer is present, the pathologist assigns a Gleason score, and a higher score represents a more dangerous tumor. Medical imaging is performed to look for cancer that has spread outside the prostate. Based on the Gleason score, PSA levels, and imaging results, a cancer case is assigned a stage 1 to 4. A higher stage signifies a more advanced, more dangerous disease. Most prostate tumors remain small and cause no health problems. These are managed with active surveillance, monitoring the tumor with regular tests to ensure it has not grown. Tumors more likely to be dangerous can be destroyed with radiation therapy or surgically removed by radical prostatectomy. Those whose cancer spreads beyond the prostate are treated with hormone therapy which reduces levels of the androgens (male sex hormones) that prostate cells need to survive. Eventually cancer cells can grow resistant to this treatment. This most advanced stage of the disease, called castration resistant prostate cancer, is treated with continued hormone therapy alongside the chemotherapy drug docetaxel. Some tumors metastasize (spread) to other areas of the body, particularly the bones and lymph nodes. There, tumors cause severe bone pain, leg weakness or paralysis, and eventually death. Prostate cancer prognosis depends on how far the cancer has spread at diagnosis. Most men diagnosed have tumors confined to the prostate; 99% of them survive more than 10 years from their diagnoses. Tumors that have metastasized to distant body sites are most dangerous, with five year survival rates of 30–40%. The risk of developing prostate cancer increases with age; the average age of diagnosis is 67. Those with a family history of any cancer are more likely to have prostate cancer, particularly those who inherit cancer associated variants of the BRCA2 gene. Each year 1.2 million cases of prostate cancer are diagnosed, and 350,000 die of the disease, making it the second leading cause of cancer and cancer death in men. One in eight men is diagnosed with prostate cancer in his lifetime and one in forty dies of the disease. Prostate tumors were first described in the mid 19th century, during surgeries on men with urinary obstructions. Initially, prostatectomy was the primary treatment for prostate cancer. By the mid 20th century, radiation treatments and hormone therapies were developed to improve prostate cancer treatment. The invention of hormone therapies for prostate cancer was recognized with the 1966 Nobel Prize to Charles B. Huggins and the 1977 Prize to Andrzej W. Schally.

Белгілері мен симптомдары

Простатаның ерте сатыдағы қатерлі ісігі көбінесе ешқандай белгі бермейді. Ісік простатадан тысқары өскенде, жақын орналасқан мүшелерге зиян келтіруі мүмкін, бұл эректильді дисфункцияға, несепте немесе спермада қан болуға, немесе зәр шығару қиындықтарына – көбінесе жиі зәр шығаруға және әлсіз немесе баяу зәр ағынына алып келеді. Метастаздар оларды қоршаған сүйектерге зақым келтіреді, және метастаздық простата қатерлі ісігі барлардың шамамен төрттен бірінде сүйек сынығы дамиды. Өсіп келе жатқан метастаздар жұлынды қысып, аяқтар мен таяқтарда әлсіздікке немесе мүшелердің қозғалмауына себеп болуы мүмкін.

Скрининг

Простата қатерлі ісігінің көпшілігі ісіктер симптомдарды тудырмайтынша кішкентай болған кезде скринингтік тексерулер арқылы анықталады. Бұл, простатаның ірілуіне байланысты, яғни простата қатерлі ісігі немесе еңкейген простата гиперплазиясы бар адамдарда, простатаға тән антиген (ПСА) деңгейін өлшеу үшін қан талдау арқылы жасалады. Денсаулы ер адамның қанында 1 миллилитрге (мл) шамамен 1 нанограмм (нг) ПСА болады. ПСА деңгейі орташадан төмен болған адамдарда келесі 8-10 жыл ішінде қауіпті простата қатерлі ісігі дамуының ықтималдығы өте төмен. ПСА деңгейі 4 нг/мл-ден жоғары еркектерде қатерлі ісік даму қаупі артады – шамамен 4-тен 1-і простата қатерлі ісігіне шалдығуы мүмкін – және олар көбінесе простата биопсиясына жіберіледі. ПСА деңгейі 10 нг/мл-ден жоғары болса, тәуекел жоғары екенін көрсетеді; осы топтағы еркектердің жартысынан астамы простата қатерлі ісігіне шалдығады. Ісіктер қатты, дұрыссыз пішіндес түйіршіктер сияқты сезіледі. Простатаның қатаюы еңкейген простата гиперплазиясынан да болуы мүмкін; ректальді тексеруде аномалиялар анықталғандардың шамамен 20-25%-ы простата қатерлі ісігіне шалдыққан. Бірнеше урологиялық қоғамдардың ұсынымдарында, жоғары ПСА деңгейі бар еркектерде простатадағы ықтимал ісіктерді бағалау үшін магниттік-резонанстық томография (МРТ) жасау ұсынылады. МРТ нәтижелері қауіпті ісіктер барларды және жоқтарды ажыратуға көмектеседі. Простата қатерлі ісігін нақты анықтау үшін простата биопсиясы қажет. Простата биопсиясы әдетте ректум немесе перинеум арқылы енгізілетін инемен, трансректальді ультрадыбыстық бейнелеу, МРТ немесе олардың комбинациясымен жүргізіледі. Простатаның әртүрлі аймақтарынан 10-12 үлгі алынады, бұл кез келген ісікті табу мүмкіндігін арттырады. Биопсияны патолог микроскоп астында қарап, қатерлі жасушалардың түрін және таралуын анықтайды. Қатерлі ісіктер алдымен микроскоп астындағы көрінісіне қарай жіктеледі. Простата қатерлі ісігінің 95%-дан астамы аденокарцинома (безді тіндерге ұқсас) болып жіктеледі, ал қалғаны көбінесе жазы клеткалық карцинома (эпителий клеткаларының бір түріне ұқсас) және аралық клеткалық карцинома (аралық клеткаларға ұқсас) болып табылады. Содан кейін ісік үлгілері ісік тінінің қалыпты простата тінінен қаншалықты ерекшеленетініне қарай бағаланады; ісік қаншалықты ерекшеленсе, соншалықты тез өсуі мүмкін. Глисондық жіктеу жүйесі жиі қолданылады, онда патолог биопсиядан алынған тіннің әртүрлі аймақтарына 3 (сау простата тініне ұқсас) пен 5 (ең аз ұқсас) арасындағы бағалау сандарын береді. Олар биопсия үлгісінің ең үлкен аудандарын көрсететін екі санды қосып, «Глисон балын» есептейді. Глисон балының ең төменгі мәні 6 – бұл биопсия сау простатаға ұқсас екенін көрсетеді; Глисон балының ең жоғары мәні 10 – ең ауыр қатерлі ісік. Глисон балы әдетте «Глисон сыныптарына» топтастырылады, олар аурудың бағытын болжайды: Глисон балы 6 – Глисон сыныптарының 1-тобы (ең жақсы бағыт). 7 балл (Глисон балы 4 + 3 немесе Глисон балы 3 + 4, ең жоғары бағасы бірінші болып көрсетілген) 2 немесе 3-топқа жатуы мүмкін; егер Глисон балының (3) үлесі аз болса, ол 2-топқа жатады; егер Глисон балының (4) үлесі көп болса, ол 3-топқа жатады. 8 балл – 4-сыныптық топ. 9 немесе 10 балл – 5-топ (ең нашар бағыт). Қатерлі ісіктің таралу деңгейі МРТ немесе ПСМА сканері арқылы бағаланады – позитрон-эмиссиялық томография (ПЭТ) бейнелеу әдісі, онда простатаға тән мембраналық антигенге байланысатын радиоактивті маркер простатадан алыс метастаздарды анықтау үшін қолданылады. Компьютерлік томография (КТ) сканерлері де қолданылуы мүмкін, бірақ олар МРТ-ға қарағанда простатадан тыс таралуды анықтауға нашар мүмкіндік береді. Сүйек сцинтиграфиясы қатерлі ісіктің сүйекке таралуын тексеру үшін қолданылады.

Most cases of prostate cancer are diagnosed through screening tests, when tumors are too small to cause any symptoms. This is done through blood tests to measure levels of the protein prostate specific antigen (PSA), which are elevated in those with enlarged prostates, whether due to prostate cancer or benign prostatic hyperplasia. The typical man's blood has around 1 nanogram (ng) of PSA per milliliter (mL) of blood tested. Those with PSA levels below average are very unlikely to develop dangerous prostate cancer over the next 8 to 10 years. Men with PSA levels above 4 ng/mL are at increased risk – around 1 in 4 will develop prostate cancer – and are often referred for a prostate biopsy. PSA levels over 10 ng/mL indicate higher risk still; over half of men in this group develop prostate cancer. Tumors feel like stiff, irregularly shaped lumps against the rest of the prostate. Hardening of the prostate can also be due to benign prostatic hyperplasia; around 20–25% of those with abnormal findings on their rectal exams have prostate cancer. Several urological societies' guidelines recommend magnetic resonance imaging (MRI) to evaluate the prostate for potential tumors in men with high PSA levels. MRI results can help distinguish those who have potentially dangerous tumors from those who do not. A definitive diagnosis of prostate cancer requires a biopsy of the prostate. Prostate biopsies are typically taken by a needle passing through the rectum or perineum, guided by transrectal ultrasound imaging, MRI, or a combination of the two. Ten to twelve samples are taken from several regions of the prostate to improve the chances of finding any tumors. Biopsies are examined under a microscope by a pathologist, who determines the type and extent of cancerous cells present. Cancers are first classified based on their appearance under a microscope. Over 95% of prostate cancers are classified as adenocarcinomas (resembling gland tissue), with the rest largely squamous cell carcinoma (resembling squamous cells, a type of epithelial cell) and transitional cell carcinoma (resembling transitional cells). Next tumor samples are graded based on how much the tumor tissue differs from normal prostate tissue; the more different the tumor appears, the faster the tumor is likely to grow. The Gleason grading system is commonly used, where the pathologist assigns numbers ranging from 3 (most similar to healthy prostate tissue) to 5 (least similar) to different regions of the biopsied tissue. They then calculate a "Gleason score" by adding the two numbers that represent the largest areas of the biopsy sample. The lowest possible Gleason score of 6 represents a biopsy most similar to healthy prostate; the highest Gleason score of 10 represents the most severely cancerous. Gleason scores are commonly grouped into "Gleason grade groups", which predict disease prognosis: a Gleason score of 6 is Gleason grade group 1 (best prognosis). A score of 7 (with Gleason scores 4 + 3, or Gleason scores 3 + 4, with the most prominent listed first) can be grade group 2 or 3; it is grade group 2 if the less severe Gleason score (3) covered more area; grade group 3 if the more severe Gleason score (4) covered more area. A score of 8 is grade group 4. A score of 9 or 10 is grade group 5 (worst prognosis). The extent of cancer spread is assessed by MRI or PSMA scan – a positron emission tomography (PET) imaging technique where a radioactive label that binds the prostate protein prostate specific membrane antigen is used to detect metastases distant from the prostate. CT scans may also be used, but are less able to detect spread outside the prostate than MRI. Bone scintigraphy is used to test for spread of cancer to bones.

Сайыс өткізу

Диагноз қойылғаннан кейін ісік оның өсуі мен таралуының деңгейін анықтау үшін сатыланады. Простата қатерлі ісігі әдетте Американдық қатерлі ісіктер жөніндегі бірлескен комитеттің (AJCC) үш компонентті TNM жүйесін қолдана отырып, ісіктің (T) көлеміне, кез-келген лимфа түйіндеріне (N) және метастаздардың (M) болуына арналған баллдармен бағаланады. T1 және T2 баллдары простата ішінде қалған ісіктерді көрсетеді: T1 – бейнелеу немесе цифрлық ректальді тексеру арқылы анықталмайтын ісіктер үшін; T2 – бейнелеу немесе ректальді тексеру арқылы анықталатын, бірақ әлі де простатада шектелген ісіктер үшін. T3 – простатадан тысқары өсетін ісіктер үшін; T3a – простатадан тысқары кеңейген ісіктер үшін; T3b – жақын орналасқан ұрық көпіршіктеріне енген ісіктер үшін. T4 – ұрық көпіршіктерінен тысқары мүшелерге өскен ісіктер үшін. N және M баллдары екілік (иә немесе жоқ) болып табылады. N1 – жақын маңдағы лимфа түйіндеріне таралуды көрсетеді. M1 – дененің басқа жерлеріне метастаздардың таралуын көрсетеді. AJCC кейін TNM баллдарын, Глисон сыныптық тобын және PSA қан сынағының нәтижелерін біріктіріп, қатерлі ісік жағдайларын төрт сатының біріне және олардың тармақтарына жіктемелейді. Локальды ісігі (T1 немесе T2), таралмаған (N0 және M0), Глисон сыныптық тобы 1 және PSA 10 нг/мл-ден төмен жағдайлар I сатыға жатқызылады. Локальды ісігі және PSA 10 мен 20 нг/мл аралығындағы жағдайлар II саты деп аталады – Глисон сыныптық тобы 1 үшін IIA, тобы 2 үшін IIB және тобы 3 немесе 4 үшін IIC болып бөлінеді. III саты – үш жоғары тәуекел факторының кез келгенінің болуын көрсетеді: IIIA – PSA деңгейі шамамен 20 нг/мл; IIIB – T3 немесе T4 ісіктер үшін; IIIC – 5 Глисон сыныптық тобы үшін. IV саты – лимфа түйіндеріне (N1, IVA сатысы) немесе басқа мүшелерге (M1, IVB сатысы) тараған қатерлі ісіктер үшін. CPG 1 AJCC I сатысымен бірдей. Локальды ісігі (T1 немесе T2) және Глисон сыныптық тобы 2 немесе одан жоғары, немесе PSA деңгейі (10-дан 20 нг/мл-ге дейін) бар жағдайлар CPG 2 деп аталады. CPG 3 – Глисон сыныптық тобы 3 немесе CPG 2 критерийлерінің жиынтығына сәйкес келеді. CPG 4 AJCC 3 сатысына ұқсас – Глисон сыныптық тобы 4-тің кез келгені, PSA деңгейі 20 нг/мл-ден жоғары немесе простатадан тысқары өскен ісік (T3). CPG 5 – ең жоғары тәуекелге ие жағдайлар үшін: T4 ісігі, Глисон сыныптық тобы 5 немесе CPG 4 критерийлерінің кез келген екеуі.

After diagnosis, the tumor is staged to determine the extent of its growth and spread. Prostate cancer is typically staged using the American Joint Committee on Cancer's (AJCC) three component TNM system, with scores assigned for the extent of the tumor (T), spread to any lymph nodes (N), and the presence of metastases (M). Scores of T1 and T2 represent tumors that remain within the prostate: T1 is for tumors not detectable by imaging or digital rectal exam; T2 is for tumors detectable by imaging or rectal exam, but still confined within the prostate. T3 is for tumors that grow beyond the prostate – T3a for tumors with any extension outside the prostate; T3b for tumors that invade the adjacent seminal vesicles. T4 is for tumors that have grown into organs beyond the seminal vesicles. The N and M scores are binary (yes or no). N1 represents any spread to the nearby lymph nodes. M1 represents any metastases to other body sites. The AJCC then combines the TNM scores, Gleason grade group, and results of the PSA blood test to categorize cancer cases into one of four stages, and their subdivisions. Cancer cases with localized tumors (T1 or T2), no spread (N0 and M0), Gleason grade group 1, and PSA less than 10 ng/mL are designated stage I. Those with localized tumors and PSA between 10 and 20 ng/mL are designated stage II – subdivided into IIA for Gleason grade group 1, IIB for grade group 2, and IIC for grade group 3 or 4. Stage III is the designation for any of three higher risk factors: IIIA is for a PSA level about 20 ng/mL; IIIB is for T3 or T4 tumors; IIIC is for a Gleason grade group of 5. Stage IV is for cancers that have spread to lymph nodes (N1, stage IVA) or other organs (M1, stage IVB). CPG 1 is the same as AJCC stage I. Cases with localized tumors (T1 or T2) and either Gleason grade group 2 or higher PSA levels (10 to 20 ng/mL) are designated CPG 2. CPG 3 represents either Gleason grade group 3, or the combination of the CPG 2 criteria. CPG 4 is similar to AJCC stage 3 – any of Gleason grade group 4, PSA levels above 20 ng/mL, or a tumor that has grown beyond the prostate (T3). CPG 5 is for the highest risk cases: either a T4 tumor, Gleason grade group 5, or any two of the CPG 4 criteria.

Алдын алу

Простата қатерлі ісігінің алдын алу үшін ешқандай дәрі немесе вакцина реттеуші органдармен мақұлданбаған. Бірнеше зерттеу 5α редуктаза ингибиторларының простата қатерлі ісігінің жалпы көрінісін азайтатынын көрсеткен; алайда, 2022 жылға дейін олар қауіпті аурудың қандай да бір жағдайларын азайтатыны белгісіз.

Менеджмент

Простата қатерлі ісігінің емделуі, ісіктің даму деңгейіне, таралу қаупіне, сондай-ақ науқастың денсаулығы мен жеке талғамына байланысты әртүрлі болады. Таралу қаупі төмен, локальды ісігі бар науқастар көбінесе емдеудің қосымша әсерлерінен аурудың өзінен гөрі көп зиян көруі мүмкін, сондықтан олардың жағдайы нашарлауын үнемі тексеріп отырады. Жоғары қауіпті жағдайда ісікті жою мақсатында простатектомия (простата безін хирургиялық жолмен алып тастау) немесе сәулелік терапия, кейде гормоналдық терапиямен бірге тағайындалады. Метастаздық ісігі бар науқастарға метастаздық ісіктердің белгілерін жеңілдету үшін химиотерапия, сондай-ақ сәулелік терапия немесе басқа да препараттар қолданылады.

Жергілікті ауру

Простата қатерлі ісігінің қауіпсіздігі төмен анықталған ерлер көбінесе емді кейінге шегеді және белсенді бақылау арқылы қатерлі ісіктің прогрестілеуін үнемі қадағалайды. Бұл PSA тестілері (шамамен алты ай сайын), цифрлық ректальды тексеру (жыл сайын) және МРТ немесе қайталама биопсиялар (бір-үш жыл сайын) арқылы ісіктің өсуін белгілі интервалдармен тексеруді қамтиды. Бұл бағдарлама PSA деңгейінің, Глисон классының немесе ісіктің көлемінің жоғары тәуекелді ісікке қатысты екенін көрсеткенше жалғасады, бұл араласу қажеттігін білдіреді. Ерлердің кем дегенде жартысы белсенді бақылауда қалады және простата ісігіне тікелей ем қажет етпейді. Емдеуді таңдағандар сәулемен емделеді немесе простатектомия жасайды; олардың қатерлі ісікті бақылау көрсеткіштері ұқсас, бірақ әртүрлі жанама әсерлері бар. Сәулеленуді интенсивті модуляцияланған сәулелену терапиясы (IMRT) арқылы жүргізуге болады, бұл простатаға басқа органдарға салыстырмалы түрде аз сәулеленумен жоғары дозаны (80 Гй-ден жоғары) беруге мүмкіндік береді, немесе брахитерапия арқылы, онда радиоактивті көз хирургиялық жолмен простатаға енгізіледі. IMRT бірнеше сеанста жүргізіледі, емдеу бірнеше апта бойы аптасына бес күн қайталанады. Брахитерапия әдетте бір сеанста жасалады, радиоактивті көз простатаға тұрақты түрде имплантацияланады және ол келесі бірнеше айда радиоактивтілігін толыққанды жұмсайды. Екі әдіс те жақын орналасқан органдарға сәулелену зақымдануының қаупін арттырады, соның салдарынан қуық қатерлі ісігі, эректильді дисфункция, сүйексіздік және сәулелену проктиті – ішекке зақымдану, диарея, қанды нәжіс, нәжіс ұстамауы және ауырсыну тудыруы мүмкін. Радикалды простатектомия простатаның қатерлі ісік бөлігін, семендік қуықшаларды және сперманы жатыршалардан жеткізетін өзекшенің (vas deferens) соңғы бөлігін хирургиялық жолмен алып тастауды мақсат етеді. Дамысқан елдерде бұл көбінесе робот ассистирленген хирургия арқылы жасалады, онда роботтық құралдар ішкі кеңістікке жасалған кішкентай тесіктер арқылы енгізіліп, хирургқа операция кезінде кішкентай және нақты қозғалыстар жасауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс ауруханада жату мерзімін қысқартады, қан жоғалтуды азайтады және дәстүрлі ашық хирургияға қарағанда азырақ асқынуларға әкеледі. Робот ассистирленген хирургия қол жетімді емес жерлерде простатектомия лапароскопиялық жолмен (ішкі кеңістікке жасалған кішкентай тесіктер арқылы камера мен қол құралдарын пайдалану арқылы) немесе пенистің үстінен (ретропубикалық тәсіл) немесе ұрықтың астынан (перинеальдық тәсіл) жасалған тілік арқылы дәстүрлі ашық хирургия арқылы орындалуы мүмкін. Төрт тәсілдің барлығы да қатерлі ісікті бақылаудың шамамен бірдей деңгейін қамтамасыз етеді. Операция кезінде жақын маңдағы тіндерге зақым келтіру эректильді дисфункцияға және несеп ұстамауына әкелуі мүмкін. Эректильді дисфункция көбінесе егде жастағы адамдарда немесе бұрын эректильді мәселелері болғандарда кездеседі. Несеп ұстамауы егде жастағы адамдарда және қысқа уретрасы бар адамдарда жиі кездеседі. Қатерлі ісіктің прогрестілеу нәтижелері және хирургиялық жанама әсерлер үшін процедураны орындайтын хирургтың біліктілігі мен тәжірибесі сәттіліктің ең маңызды факторларының бірі болып табылады. Простатектомиядан кейін PSA деңгейі тез төмендеп, екі ай ішінде өте төмен немесе анықталмайтын деңгейге жетеді. Сәулелік терапия да PSA деңгейін айтарлықтай төмендетеді, бірақ баяу және толық емес, PSA деңгейі сәулелік терапиядан кейін екі жылдан кейін ең төменгі деңгейге жетеді. Емдеуден кейін PSA деңгейі үнемі қадағаланады. Емделгендердің жартысына жуығында PSA деңгейінің жоғарылауы байқалады, бұл ісіктің немесе шағын метастаздардың қайтадан өсіп жатқанын көрсетеді. PSA деңгейі жоғары немесе көтеріліп жатқан адамдарға бұрынғы ісік орнына бағытталған сәулемен емдеудің тағы бір курсы ұсынылады. Бұл одан әрі прогрестілеу қаупін 75%-ға азайтады. Метастаздар бар деген күдік болған жағдайда, сезімтал радиотрасерлермен C 11 холин, F 18 флуцикловин және F 18 немесе Ga 68 PSMA-ға бағытталған препараттармен ПЭТ сканерлеу жүргізілуі мүмкін, олардың әрқайсысы басқа бейнелеу әдістеріне қарағанда шағын метастаздарды анықтауға қабілетті.

Men diagnosed with low risk cases of prostate cancer often defer treatment and are monitored regularly for cancer progression by active surveillance, which involves testing for tumor growth at fixed intervals by PSA tests (around every six months), digital rectal exam (annually), and MRI or repeat biopsies (every one to three years). This program continues until increases in PSA levels, Gleason grade, or tumor size indicate a higher risk tumor that may require intervention. At least half of men remain on active surveillance, never requiring more direct treatment for their prostate tumors. Those who elect to have therapy receive radiation therapy or a prostatectomy; these have similar rates of cancer control, but different side effects. Radiation can be delivered by intensity modulated radiation therapy (IMRT), which allows for high doses (greater than 80 Gy) to be delivered to the prostate with relatively little radiation to other organs, or by brachytherapy, where a radioactive source is surgically inserted into the prostate. IMRT is given over several sessions, with treatments repeated five days per week for several weeks. Brachytherapy is typically performed in a single session, with the radioactive source permanently implanted into the prostate, where it expends its radioactivity within the next few months. With either technique, radiation damage to nearby organs can increase the risk of subsequent bladder cancer and cause erectile dysfunction, infertility, and radiation proctitis – damage to the rectum that can cause diarrhea, bloody stools, fecal incontinence, and pain. Radical prostatectomy aims to surgically remove the cancerous part of the prostate, along with the seminal vesicles, and the end of the vas deferens (the duct that delivers sperm from the testes). In wealthier countries, this is typically done by robot assisted surgery, where robotic tools inserted through small holes in the abdomen allow a surgeon to make small and exact movements during surgery. This method results in shorter hospital stays, less blood loss, and fewer complications than traditional open surgery. In places where robot assisted surgery is unavailable, prostatectomy can be performed laparoscopically (using a camera and hand tools through small holes in the abdomen), or through traditional open surgery with an incision above the penis (retropubic approach) or below the scrotum (perineal approach). The four approaches result in similar rates of cancer control. Damage to nearby tissue during surgery can result in erectile dysfunction and urinary incontinence. Erectile dysfunction is more likely in those who are older or had previous erectile issues. Incontinence is more common in those who are older and have shorter urethras. Both for cancer progression outcomes and surgical side effects, the skill and experience of the individual surgeon doing the procedure are among the greatest determinants of success. After prostatectomy, PSA levels drop rapidly, reaching very low or undetectable levels within two months. Radiotherapy also substantially reduces PSA levels, but more slowly and less completely, with PSA levels reaching their nadir two years after radiotherapy. After either treatment, PSA levels are monitored regularly. Up to half of those treated will eventually have a rise in PSA levels, suggesting the tumor or small metastases are growing again. People with high or rising PSA levels are often offered another round of radiation therapy directed at the former tumor site. This reduces risk for further progression by 75%. Those suspected of metastases can undergo PET scanning with sensitive radiotracers C 11 choline, F 18 fluciclovine, and F 18 or Ga 68 attached to a PSMA targeting drug, each of which is able to detect small metastases more sensitively than alternative imaging methods.

Метастаздық ауру

Метастаздық ауруы бар адамдар үшін стандартты емдеу – андрогендік депривация терапиясы («химиялық кастрация» деп те аталады), простата жасушаларының өсуіне қажетті андрогендердің (еркек жыныстық гормондарының) деңгейін төмендететін препараттар. Әртүрлі препараттар андроген деңгейін төмендету үшін негізгі андроген – тестостеронның синтезін немесе әрекетін тоқтату арқылы қолданылады. Бірінші қадамдағы емдеу әдетте GnRH агонисттерін, мысалы, леупролид, гозерелин немесе трипторелинді, қажет болған жағдайда ай сайын немесе сирек инъекция арқылы қолдануды қамтиды. GnRH агонисттері емдеу басталғанда тестостерон деңгейінің қысқа мерзімді өсуіне әкеледі, бұл метастаздардың айқын белгілері бар адамдарда ауруды нашарлатуы мүмкін. Мұндай жағдайларда дегареликс немесе релуголикс сияқты GnRH антагонисттері тағайындалады, олар тестостерон деңгейін жылдам төмендетуге қабілетті. Тестостеронды төмендету әртүрлі жанама әсерлерге алып келуі мүмкін, соның ішінде қызу, бұлшық массасы мен сүйек тығыздығының төмендеуі, жыныстық құштарлықтың азаюы, шаршау, мінез-құлқының өзгеруі, сондай-ақ қант диабеті, жүрек-қантамыр аурулары және депрессия қаупінің жоғарылауы. Гормоналды терапия емделгендердің 95% астамында ісіктің өсуін тоқтатады, ал PSA деңгейі 70% дейін қалыпқа келеді. Тестостерон деңгейі төмендесе де, метастаздық простата ісігінің өсуі тоқтамайды – бұл PSA деңгейінің өсуімен және жақын жердегі сүйектерге метастаздардың таралуымен көрінеді. Бұл аурудың ең озық сатысы, ол кастрацияға төзімді простата қатерлі ісігі (CRPC) деп аталады. CRPC ісіктері емге тұрақты түрде қарсылық көрсетеді, сондықтан бірнеше емдеу схемалары қажет, олар тіршілік ету ұзақтығын арттыру үшін тізбектей қолданылады. Стандартты емдеу – химиотерапиялық доцетаксел және антиандрогенді препараттар, атап айтқанда андроген рецепторларының антагонисттері – энзалутамид, апалутамид және даролутамид, сондай-ақ тестостерон өндірісін тежеуші абиратерон ацетаты. Балама ретінде Sipuleucel T жасушалық терапиясын қолдануға болады, онда науқастың иммундық жасушалары алынып, простата қатерлі ісік жасушаларын тиімдірек анықтау үшін өңделіп, қайтадан инъекцияланады. Доцетакселге қарсылық дамыған ісіктерге екінші буын таксан препараты – кабазитаксел тағайындалуы мүмкін. Кейбір CRPC емдеулері тек ісігінде белгілі бір ерекшеліктері бар ерлерге қолданылады, бұл терапияның тиімділігін арттырады. Ісігі PSMA белгісін көрсететін ерлерге Lu 177 радиофармацевтикалық препаратын тағайындауға болады, ол PSMA-оң жасушаларға байланысып, оларды жояды. ДНК зақымдануын қалпына келтіру қабілеті бұзылған ісігі бар ерлер иммундық бақылау нүктесін тежеуші pembrolizumab және PARP ингибиторларымен, атап айтқанда олапариб, рукапариб немесе нирапарибпен емдеуден пайда көреді.

For those with metastatic disease, the standard of care is androgen deprivation therapy (also called "chemical castration"), drugs that reduce levels of androgens (male sex hormones) that prostate cells require to grow. Various drugs are used to lower androgen levels by blocking the synthesis or action of testosterone, the primary androgen. The first line of treatment typically involves GnRH agonists like leuprolide, goserelin, or triptorelin by injection monthly or less frequently as needed. GnRH agonists cause a brief rise in testosterone levels at treatment initiation, which can worsen disease in people with significant symptoms of metastases. In these people, GnRH antagonists like degarelix or relugolix are given instead, and can also rapidly reduce testosterone levels. Reducing testosterone can cause various side effects, including hot flashes, reduction in muscle mass and bone density, reduced sex drive, fatigue, personality changes, and an increased risk of diabetes, cardiovascular disease, and depression. Hormone therapy halts tumor growth in more than 95% of those treated, and PSA levels return to normal in up to 70%. Despite reduced testosterone levels, metastatic prostate tumors eventually continue to grow – manifested by rising blood PSA levels, and metastases to nearby bones. This is the most advanced stage of the disease, called castration resistant prostate cancer (CRPC). CRPC tumors continuously evolve resistance to treatments, necessitating several lines of therapy, each used in sequence to extend survival. The standard of care is the chemotherapy docetaxel along with antiandrogen drugs, namely the androgen receptor antagonists enzalutamide, apalutamide, and darolutamide, as well as the testosterone production inhibitor abiraterone acetate. An alternative is the cell therapy procedure Sipuleucel T, where the affected person's immune cells are removed, treated to more effectively target prostate cancer cells, and re injected. Tumors that evolve resistance to docetaxel may receive the second generation taxane drug cabazitaxel. Some CRPC treatments are used only in men whose tumors have certain characteristics that make the therapy more likely to be effective. Men whose tumors express the protein PSMA may receive the radiopharmaceutical Lu 177 PSMA, which binds to and destroys PSMA positive cells. Those whose tumors have defective DNA damage repair benefit from treatment with the immune checkpoint inhibitor drug pembrolizumab and PARP inhibitors, namely olaparib, rucaparib, or niraparib.

Қосымша күтім

Сүйек метастаздары – метастаздық простата қатерлі ісігімен ауыратын шамамен 85% науқаста кездеседі – метастаздық простата қатерлі ісігінен туындаған симптомдар мен өлімнің басты себебі болып табылады. Тұрақты ауырсыны бар науқастарға стероид емес қабынуға қарсы препараттар тағайындалады. Дегенмен, сүйек метастаздары бар адамдарда «үзіліс» ауырсыны пайда болуы мүмкін – бұл шамамен 15 минут ішінде өтетін күрт және қатты ауырсыну, ал ауырсынуды басушы дәрілер әсер етуге үлкермейді. Ауырсынудың белгілі бір жерлеріне сыртқы сәулелік терапия жасау арқылы жақын орналасқан ісіктерді кішірейтеді. Көбірек тараған сүйек ауырсынына сүйекте жинақталатын радиоактивті қосылыстармен, мысалы, радий-223 және самарий-153 EDTMP арқылы емдеу жүргізіледі, бұл сүйек ісіктерінің мөлшерін азайтуға көмектеседі. Сол сияқты, метастаздық простата қатерлі ісігіне қолданылатын жүйелік химиотерапиялық препараттар да ісіктерді кішірейте келе ауырсынды азайтады. Зoledron қышқылы және деносумаб сияқты сүйек модификациялайтын басқа да препараттар простата қатерлі ісігінің сүйек ауырсынын азайтуға мүмкіндік береді, тіпті олар ісіктің мөлшеріне көп әсер етпесе де. Метастаздар метастаздық простата қатерлі ісігі бар науқастардың 12%-ына дейін омыртқа миын қысып, ауырсынуға, әлсіздікке, ұюға және параличке әкелуі мүмкін. Омыртқаның қабынуын жоғары дозадағы стероидтармен, сондай-ақ омыртқа ісіктерін кішірейтетін және омыртқа миына қысымды азайтатын хирургиялық және сәулелік терапиямен емдеуге болады. Шатасудың себептері бүйрек жеткіліксіздігі, сепсис, дегидратация және әртүрлі дәрі-дәрмектердің, әсіресе опиоидтардың жанама әсерлері болуы мүмкін. Көптеген науқастар ұзақ уақыт ұйықтайды, ал кейбіреулері оянғанда шаршақ сезінеді. Олардың қолы мен аяқтары суық болуы мүмкін, ал қан айналымы нашарлағандықтан терісі көкшіл немесе дақты болып көрінеді. Көптеген науқастар тамақ ішуден және су ішуден бас тартады, нәтижесінде ауыз құрғайды, оған ауыз мен ерінді ылғалдандыру арқылы көмектесуге болады. Ісік өскен сайын, оның жасушалары көбірек мутацияларды жинақтап, жаңа қан тамырларының өсуін ынталандырады, бұл одан әрі өсуіне қолдау көрсетеді. Соңында, ісік жақын орналасқан мүшелерге, мысалы, ұрық қуысына немесе несеп қуысына енуі мүмкін. Алдын ала дамыған ісіктерде жасушалар бастапқы тіндерінен бөлініп, иммундық жүйеден қашу қабілетін дамыта алады. Бұл жасушалар лимфа жүйесі арқылы жақын орналасқан лимфа түйіндеріне немесе қан ағыны арқылы сүйек миына және (сирек жағдайларда) дене мүшелерінің басқа бөліктеріне таралуы мүмкін. Бұл жаңа орындарда қатерлі ісік жасушалары ағзаның қалыпты жұмысын бұзады және өсуін жалғастырады. Метастаздар простата қатерлі ісігімен байланысты дискомфорттың көп бөлігін тудырады және ақырында науқастың өліміне әкелуі мүмкін.

Bone metastases – present in around 85% of those with metastatic prostate cancer – are the primary cause of symptoms and death from metastatic prostate cancer. Those with constant pain are prescribed nonsteroidal anti inflammatory drugs. However, people with bone metastases can experience "breakthrough pain", sudden bursts of severe pain that resolve within around 15 minutes, before pain medications can take effect. Single sites of pain can be treated with external beam radiation therapy to shrink nearby tumors. More dispersed bone pain can be treated with radioactive compounds that disproportionately accumulate in bone, like radium 223 and samarium 153 EDTMP, which help reduce the size of bone tumors. Similarly, the systemic chemotherapeutics used for metastatic prostate cancer can reduce pain as they shrink tumors. Other bone modifying agents like zoledronic acid and denosumab can reduce prostate cancer bone pain, even though they have little effect on tumor size. Metastases compress the spinal cord in up to 12% of those with metastatic prostate cancer causing pain, weakness, numbness, and paralysis. Inflammation in the spine can be treated with high dose steroids, as well as surgery and radiotherapy to shrink spinal tumors and relieve pressure on the spinal cord. Confusion is caused by various conditions, including kidney failure, sepsis, dehydration, and as a side effect of various drugs, especially opioids. Most people sleep for long periods, and some feel drowsy when awake. Their hands and feet may cool to the touch, and skin become blotchy or blue due to weaker blood circulation. Many stop eating and drinking, resulting in dry feeling mouth, which can be aided by moistening the mouth and lips. As the tumor grows, its cells accumulate more mutations, allowing it to stimulate the growth of new blood vessels to support further growth. Eventually, a tumor can grow large enough to invade nearby organs such as the seminal vesicles or bladder. In advanced tumors, cells can develop the ability to detach from their original tissue site, and evade the immune system. These cells can spread through the lymphatic system to nearby lymph nodes, or through the bloodstream to the bone marrow and (more rarely) other body sites. At these new sites, the cancer cells disrupt normal body function and continue to grow. Metastases cause most of the discomfort associated with prostate cancer, and can eventually kill the affected person.

Патофизиология

Простата ісіктерінің көпшілігі перифериялық аймақта – простатаның ең сыртқы бөлігінде басталады. Жасушалар бақылаусыз өсе бастағанда, олар простаталық интраэпителиялық неоплазия (ПИН) деп аталатын ретсіз жасушалардың кішкентай топтамасын құрайды. Кейбір ПИН-дер өсе береді, ұлпаның қабаттарын құрайды, олар бастапқы ұлпалық орналасуындағы белгілі гендерді – p63, цитокератин 5 және цитокератин 14 – экспрессиялауын тоқтатады және орнына панкреатикалық каналдың ішкі қабығындағы жасушаларға тән гендерді – цитокератин 8 және цитокератин 18 – экспрессиялауды бастайды. Бұл көп қабатты ПИН-дерде көбінесе простата қатерлі ісігінің прогрессиясымен байланысты AMACR генінің жоғары экспрессиясы байқалады. Кейбір ПИН-дер ақырында ісікке айналуы мүмкін. [alt=50 жасқа дейінгі ерлерде простата қатерлі ісігінің көрсеткіші өте төмен, ал 65 жастан асқандарда ең жоғары екенін көрсететін график.] Простата қатерлі ісігі ерлерде ең көп диагноз қойылатын екінші қатерлі ісік және ерлерде қатерлі ісіктен болатын өлімнің екінші себебі (өкпе қатерлі ісігінен кейін). Жыл сайын шамамен 1,2 миллион жаңа простата қатерлі ісігі анықталады, ал 350 мыңнан астам адам осы аурудан қайтыс болады. Өмірінде әр сегізінші еркек простата қатерлі ісігіне шалдығады, ал шамамен әр қиырқыншысы осы аурудан көз жұмады. Жасы ұлғайған сайын простата қатерлі ісігінің көрсеткіші артады. Осыған байланысты, простата қатерлі ісігінің көрсеткіші әлемде өмір сүру ұзақтығы жоғары аймақтарда көбірек кездеседі, мұндай аймақтарда жалпы ішкі өнім мен адам дамуының көрсеткіші де жоғары болады. Австралия, Еуропа, Солтүстік Америка, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Американың кейбір бөліктерінде ең жоғары көрсеткіш байқалады. Оңтүстік Азия, Орталық Азия және Сахара төменгі Африкада простата қатерлі ісігінің ең төменгі деңгейі тіркелген, бірақ бұл аймақтарда аурудың таралуы жылдам өсуде. Простата қатерлі ісігі әлемдегі елдердің жартысынан астамында ең көп диагноз қойылатын қатерлі ісік, ал шамамен төртінші бөлігінде ерлер арасында қатерлі ісіктен болатын өлімнің басты себебі болып табылады. 40 жасқа дейінгілерде простата қатерлі ісігі сирек кездеседі, ал көпшілік жағдайлар 60 жастан асқандарда тіркеледі, орташа диагноз жасы – 67. Простата қатерлі ісігінен қайтыс болғандардың орташа жасы – 77. Простата қатерлі ісігінің жағдайларының аз бөлігі ғана анықталады. Әр түрлі жастағы еркектердің аутопсиясы көрсеткендей, 50 жастан асқан еркектердің 40%-дан астамында простата қатерлі ісігі анықталған. Жасы ұлғайған сайын көрсеткіш артады, 80-89 жастағы еркектердің дерлік 70%-ында аутопсия кезінде простата қатерлі ісігі табылды.

Most prostate tumors begin in the peripheral zone – the outermost part of the prostate. As cells begin to grow out of control, they form a small clump of disregulated cells called a prostatic intraepithelial neoplasia (PIN). Some PINs continue to grow, forming layers of tissue that stop expressing genes common to their original tissue location – p63, cytokeratin 5, and cytokeratin 14 – and instead begin expressing genes typical of cells in the innermost lining of the pancreatic duct – cytokeratin 8 and cytokeratin 18. These multilayered PINs also often overexpress the gene AMACR, which is associated with prostate cancer progression. Some PINs can eventually grow into tumors. |alt=Graph showing that prostate cancer incidence is very low in men under 50, and peaks in men over 65.]] Prostate cancer is the second most frequently diagnosed cancer in men, and the second most frequent cause of cancer death in men (after lung cancer). Around 1.2 million new cases of prostate cancer are diagnosed each year, and over 350,000 people die of the disease, annually. One in eight men are diagnosed with prostate cancer in their lifetime, and around one in forty die of the disease. Rates of prostate cancer rise with age. Due to this, prostate cancer rates are generally higher in parts of the world with higher life expectancy, which also tend to be areas with higher gross domestic product and higher human development index. Australia, Europe, North America, New Zealand, and parts of South America have the highest incidence. South Asia, Central Asia, and sub Saharan Africa have the lowest incidence of prostate cancer; though incidence is increasing quickly in these regions. Prostate cancer is the most diagnosed cancer in men in over half of the world's countries, and the leading cause of cancer death in men in around a quarter of countries. Prostate cancer is rare in those under 40 years old, and most cases occur in those over 60 years, with the average person diagnosed at 67. The average age of those who die from prostate cancer is 77. Only a minority of prostate cancer cases are diagnosed. Autopsies of men who died at various ages have shown cancer in the prostates of over 40% of men over age 50. Incidence rises with age, and nearly 70% of men autopsied at age 80–89 had cancer in their prostates.

Генетика

Простата қатерлі ісігі қатерлі ісік тарихы бар отбасыларда жиірек кездеседі. Бірінші дәрежелі туысы бар еркектерде (әкесі немесе бауыры) простата қатерлі ісігіне шалдығу қаупі екі еседен астам, ал екі бірінші дәрежелі туысы бар еркектерде отбасы тарихы жоқ еркектерге қарағанда бес есе жоғары. Кейбір этникалық топтарда да қауіп жоғарылайды, әсіресе африка және африка-карибтік текті еркектерде – простата қатерлі ісігіне шалдығу жиілігі жоғары, сондай-ақ қатерлі ісік ертерек жаста дамиды. Ірі геномдық ауқымды қатынас зерттеулері простата қатерлі ісігінің қаупін арттыратын 100-ден астам гендік вариантты анықтады. Ең үлкен қауіптің артуы BRCA2 (қауіп сегіз есеге дейін жоғарылайды) және HOXB13 (үш есеге дейін жоғарылайды) гендерінің өзгерістерімен байланысты, олардың екеуі де ДНК зақымдарын жөндеуге қатысады. ДНК зақымдарын жөндеуге қатысатын басқа гендердегі варианттар да простата қатерлі ісігінің даму қаупімен байланысты, әсіресе ерте басталатын простата қатерлі ісігімен – оларға BRCA1, ATM, NBS1, MSH2, MSH6, PMS2, CHEK2, RAD51D және PALB2 жатады. Сонымен қатар, MYC онкогеніне жақын геномдағы варианттар да қауіптің жоғарылауымен байланысты. Африкалық американдықтарда жиі кездесетін D витамині рецепторларындағы, сондай-ақ тестостерон синтезі мен сигнал беруге қатысатын CYP3A4 және CYP17 андроген рецепторларындағы жалғыз нуклеотидтік полиморфизмдер де осыған себеп болуы мүмкін. Белгілі гендік варианттардың жиынтығы простата қатерлі ісігінің шамамен 25% жағдайына, оның ішінде ерте басталатын простата қатерлі ісігінің 40% жағдайына себеп болады деп есептеледі.

Дене және өмір салты

Ұзын бойлы еркектерде және семіз еркектерде простата қатерлі ісігіне шалдығу қаупі сәл жоғары. Қандағы холестериннің жоғары деңгейі де простата қатерлі ісігінің қаупін арттырады; осыған байланысты, холестерин деңгейін төмендететін препараттарды, яғни статин қабылдағандарда простата қатерлі ісігінің асқыну қаупі төмендейді. Созылмалы қабыну түрлі қатерлі ісіктерге себеп болуы мүмкін. Инфекция (немесе басқа да қабыну көздері) мен простата қатерлі ісігі арасындағы мүмкін байланыстар зерттелді, бірақ нақты анықталған жоқ. Ал бір үлкен зерттеуде простата қатерлі ісігі мен гонорея, сифилис, хламидия, сондай-ақ түрлі адам папилломавирустарымен жұққандар арасында ешқандай байланыс табылған жоқ. Жылдам және жүйелі дене шынықтыру, сондай-ақ дұрыс тамақтану простата қатерлі ісігінің даму қаупін азайтуға көмектеседі. Креспийлер (кейбір жапырақты көкөністер, брокколи және гүлді қалайма), балық, генистеин (сояда кездеседі) немесе ликопен (томаттарда кездеседі) көп жеген адамдарда простата қатерлі ісігінің белгілері азырақ байқалады. Керісінше, көп мөлшерде май, полициклдік хош иісті көмірсутектер (қызыл ет пісіру кезінде пайда болады) немесе кальций тұтыну простата қатерлі ісігінің асқыну қаупін арттыруы мүмкін. Түрлі тағамдық қосымшалар зерттелді, олардың простата қатерлі ісігінің қаупіне ешқандай әсері жоқ екені анықталды, олардың ішінде селен, С витамині, D витамині және Е витамині бар.

Арнайы популяциялар

Транссексуал әйелдер мен жыныстық өрнегіне сәйкес келмейтін, простатасы бар адамдар простата қатерлі ісігіне шалдығуы мүмкін. Жыныстық бейімделуге бағытталған гормоналды терапиядан немесе операциядан өткендерде, осы жастағы цисгендер еркектерге қарағанда простата қатерлі ісігіне шалдығу қаупі төмендейді. Бұл топтағы скринингтік тексерулер қиынға түседі, себебі трансгендер әйелдерде тестостерон деңгейінің төмендеуіне байланысты цисгендер еркектерге қарағанда ПСА деңгейі төмен болуы мүмкін. Гендерлік күтім мамандары ПСА деңгейі 1 нг/мл-ден жоғары болса, оны қалыптыдан жоғары деп есептейді. Вагинопластика жасаған әйелдерде простатаның цифрлық ректальдық тексеруін жүргізу көбінесе мүмкін емес, себебі жаңа қынаптың ұзындығы мен қатаңдығы ректум арқылы простатаға қол жеткізуге кедергі келтіруі мүмкін.

Тарих

Простатадағы ісіктің пайда болуын алғаш рет 1817 жылы ағылшын хирургі Джордж Лангстафф 68 жасында төменгі денедегі ауырулар мен зәр шығару мәселелерінен қайтыс болған адамның қабірдегі зерттеуі кезінде сипаттады. 1853 жылы Лондон ауруханасының хирургі Джон Адамс зәр шығару мәселелерімен қайтыс болған адамның простата ісігін сипаттады; Адамс ісікті патологқа тексеруге жіберді, бұл простатадағы қатерлі ісіктің алғаш рет расталған жағдайы болды. Бұл ауру бастапқыда сирек сипатталды; 1893 жылғы есеп медицина әдебиетінде тек 50 жағдайды тапты. 19 ғасырдың басында зәр жолдарының бұзылуын жою үшін простатаға жасалатын операциялар көбейді, бұл хирургтар мен патологтарға алынып тасталған простата тінін зерттеуге мүмкіндік берді. Сол кездегі екі зерттеуде хирургиялық үлгілердің 10%-ында қатерлі ісік анықталды, бұл простата қатерлі ісігінің простатаның ұлғаюының жиі кездесетін себебі екенін көрсетті. 20 ғасырдың көп бөлігінде простата қатерлі ісігін емдеудің басты әдісі простатаны алып тастау операциясы болды. Перінеальді простатектомияны алғаш 1904 жылы Джонс Хопкинс ауруханасында Хью Х. Янг жасады. Янгтың әдісі кеңінен қолданылатын стандартқа айналды, бастапқыда зәр жолының бітелу белгілерін жеңілдету үшін қолданылды. 1931 жылы простатаның трансуретральді резекциясы деген жаңа хирургиялық әдіс пайда болды, ол симптомдық жеңілдету үшін перинеальді простатектомияны ығыстырды. 1945 жылы Теренс Миллин ретропубикалық простатектомия әдісін сипаттады, ол аурудың кеңею деңгейін анықтау үшін таздың лимфа түйіндеріне оңай қол жеткізуді қамтамасыз етті және хирургтарға оңай оқуға мүмкіндік берді. Бұл 1983 жылы Патрик С. Уолш ретропубикалық простатектомия әдісін сипаттауымен жақсартылды, ол простатаға жақын жүйкелерге зақым келтіруден сақтап, эректильді функцияны сақтады. Простата қатерлі ісігіне сәулелік терапия 20 ғасырдың басында кейде қолданылды, ісіктің көлемін және оған байланысты симптомдарды азайту үшін радийді зәр жолына немесе тік ішекке енгізді. 1950 жылдары күштірек сәулелендіру аппараттарының пайда болуы сыртқы сәулелік терапияның простатаға жетуіне мүмкіндік берді. 1960 жылдары бұл көбінесе гормондық терапиямен біріктіріліп, терапияның тиімділігін арттырды. 1970 жылдары Уиллет Уитмор ашық хирургиялық әдісті енгізді, онда йод-125 инелері тікелей простатаға салынады. 1983 жылы Хенрик Х. Холм радиоактивті материалды имплантациялауды бақылау үшін трансректальді ультрадыбысты қолдану арқылы жақсартты. Ұрық бездерінің (және олар бөліп шығаратын гормондардың) простатаның мөлшеріне әсер ететіні туралы байқау 18 ғасырдың соңында жануарлардағы кастрация эксперименттері арқылы жасалды. Алайда, келесі ғасырдағы кездейсоқ эксперименттер әртүрлі нәтижелерге әкелді, бұл, мүмкін, простатадағы ісіктерді және қатерлі емес простаталық гиперплазиядан ұлғайған простатадан ажырата алмаудан туындады. 1941 жылы Чарльз Б. Хуггинс және Кларенс В. Ходжес андроген деңгейін төмендету және простата қатерлі ісігінің белгілерін жақсарту үшін хирургиялық кастрация немесе ауызша эстрогенді қолдану туралы екі зерттеу жариялады. 1966 жылы Хуггинс бұл жаңалық үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды, бұл простата қатерлі ісігінің алғашқы жүйелі терапиясы болды. 1960 жылдары үлкен зерттеулер эстроген терапиясының простата қатерлі ісігін емдеуде хирургиялық кастрация сияқты тиімді екенін көрсетті, бірақ эстроген терапиясын қабылдағандарда қан ұю қаупі жоғары болды. 1980 жылдары Анджей В. Шаллидің GnRH зерттеулері GnRH агонисттерін әзірлеуге әкелді, олар эстроген сияқты тиімді болды, бірақ қан ұю қаупі жоғарыламады. Шалли ГнРГ және простата қатерлі ісігі бойынша жұмысы үшін 1977 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Простата қатерлі ісігіне арналған жүйелі химиотерапия 1950 жылдан бері зерттеліп келеді, бірақ клиникалық сынақтар дәрі-дәрмектерді қабылдаған көптеген адамдарда пайдасын көрсетпеді. 1996 жылы АҚШ-тың тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы кастрацияға төзімді простата қатерлі ісігі барлар үшін митоксантрон жүйелі химиотерапиясын мақұлдады, себебі сынақтар оның белгілерді жақсартатынын көрсетті, бірақ өмір сүруді ұзарта алмады. 2004 жылы доцетаксел кастрацияға төзімді простата қатерлі ісігі бар пациенттердің өмір сүру ұзақтығын арттыратын алғашқы химиотерапия ретінде мақұлданды. 2015 жылы қосымша сынақтардан кейін доцетакселді қолдану кастрацияға сезімтал простата қатерлі ісігі барларға да қолдануға рұхсат етілді.

A prostate mass was first described in 1817 by the English surgeon George Langstaff, following the autopsy of a man who had died at age 68 with lower body pain and urinary issues. In 1853, London Hospital surgeon John Adams described another prostate tumor from a man who had died with urinary issues; Adams had a pathologist examine the tumor, providing the first confirmed case of a cancerous tumor in the prostate. The disease was initially rarely described; an 1893 report found only 50 cases described in the medical literature. Around the turn of the 19th century, prostate surgery to relieve urinary obstruction became more common, allowing surgeons and pathologists to examine the removed prostate tissue. Two studies around the time found cancer in as many as 10% of surgical specimens, suggesting prostate cancer was a fairly common cause of prostate enlargement. For much of the 20th century, the primary therapy for prostate cancer was surgery to remove the prostate. Perineal prostatectomy was first performed in 1904 by Hugh H. Young at Johns Hopkins Hospital. Young's method became the widespread standard, initially done primarily to relieve symptoms of urinary blockage. In 1931 a new surgical method, transurethral resection of the prostate, became available, replacing perineal prostatectomy for symptomatic relief of obstruction. In 1945, Terence Millin described a retropubic prostatectomy approach, which provided easier access to pelvic lymph nodes to assist in staging the extent of disease, and was easier for surgeons to learn. This was improved upon by Patrick C. Walsh's 1983 description of a retropubic prostatectomy approach that avoided damage to the nerves near the prostate, preserving erectile function. Radiation therapy for prostate cancer was used occasionally in the early 20th century, with radium implanted into the urethra or rectum to reduce the tumor size and associated symptoms. In the 1950s the advent of more powerful radiation machines allowed for external beam radiotherapy to reach the prostate. By the 1960s, this was often combined with hormone therapy to improve the potency of therapy. In the 1970s, Willet Whitmore pioneered an open surgery technique where needles of Iodine 125 were placed directly into the prostate. This was improved upon by Henrik H. Holm in 1983 by using transrectal ultrasound to guide the implantation of radioactive material. The observation that the testicles (and the hormones they secrete) influence prostate size was made as early as the late 18th century via castration experiments in animals. However, occasional experimentation over the next century bore mixed results, likely due to the inability to separate prostate tumors from prostates enlarged due to benign prostatic hyperplasia. In 1941, Charles B. Huggins and Clarence V. Hodges published two studies using surgical castration or oral estrogen to reduce androgen levels and improve prostate cancer symptoms. Huggins was awarded the 1966 Nobel Prize in Physiology or Medicine for this discovery, the first systemic therapy for prostate cancer. In the 1960s, large studies showed estrogen therapy to be as effective as surgical castration at treating prostate cancer, but that those on estrogen therapy were at increased risk of suffering blood clots. Through the 1980s, Andrzej W. Schally's studies of GnRH led to the development of GnRH agonists, which were found to be as effective as estrogen without the increased risk of clotting. Schally was awarded the 1977 Nobel Prize in Physiology or Medicine for his work on GnRH and prostate cancer. Systemic chemotherapy for prostate cancer has been studied since the 1950s but clinical trials failed to show benefits in most people who receive the drugs. In 1996, the US Food and Drug Administration approved the systemic chemotherapy mitoxantrone for those with castration resistant prostate cancer based on trials showing that it improved symptoms even though it failed to enhance survival. In 2004, docetaxel was approved as the first chemotherapy to increase survival in those with castration resistant prostate cancer. After additional trials in 2015, docetaxel use was extended to those with castration sensitive prostate cancer.

Қоғам және мәдениет

Простата қатерлі ісігін ерте анықтау және оның алдын алу туралы хабардар ету 2000 жылдардың басынан бері қыркүйек айындағы «Простата қатерлі ісігіне қарсы күрес айы» және қараша айындағы «Movember» акциясы арқылы кеңінен насихатталды. Дегенмен, интернеттегі іздеулерді талдау көрсеткендей, екі шараның да простата қатерлі ісігіне деген қызығушылықты немесе оның талқылануын күрт өзгертпейтіні байқалды, бұл сүт безі қатерлі ісігіне қарсы күрес айымен салыстырғанда айқын байқалады.

Зерттеу

Простата қатерлі ісігі – үздіксіз зерттеулер жүріп жатқан маңызды тақырып. 2016–2020 жылдар аралығында простата қатерлі ісігін зерттеуге 1,26 миллиард доллардан астам қаражат инвестицияланды, бұл жаһандық қатерлі ісіктерді зерттеуге жұмсалған қаржының шамамен 5% құрайды. Бұл көрсеткіш простата қатерлі ісігін қатерлі ісіктен қайтыс болғандар санына шаққандағы қаржыландыру бойынша 18 кең таралған қатерлі ісік түрінің ішінде 10-шы орынға, ал мүгедектікке байланысты жоғалған өмір жылдары бойынша 9-шы орынға қояды. Простата қатерлі ісігін зерттеуде аурудың әртүрлі аспектілерін тексеру үшін түрлі зертханалық модельдер қолданылады. DU145, PC 3 және LNCaP сияқты бірнеше простата жасушаларының өлмейтін штамдары кеңінен қолданылады, сондай-ақ 22Rv1, LAPC 4, VCaP және MDA PCa 2a және −2b жасушаларының штамдары да пайдаланылады. Простатаның күрделірек модельдерін қажет ететін зерттеулер органоидтарды – адам простата ісігінен немесе шекті жасушалардан өсірілген простата жасушаларының кластерлерін пайдаланады. Ісік өсуін және метастаздарды модельдеу үшін әдетте тышқандар модельді организм ретінде қолданылады. Зерттеушілер иммунодефициттері бар тышқандарға хирургиялық жолмен адам простата ісігін имплантациялай алады (бұл әдіс пациенттен алынған ксенотрансплантация деп аталады) немесе генетикалық инженерия арқылы тышқандарда простата ісігін тудыра алады. Бұл генетикалық түрлендірілген тышқан модельдері әдетте, ісікке қарсы гендерді бұзу немесе простата жасушаларындағы онкогендерді белсендіру үшін Cre рекомбиназа жүйесін қолданады.