Түкумс қаласының тарихы мен дамуы

Кіріспе

Тукумс (Тұкумс) – Латвияның Земгале аймағындағы қала. 1984 жылғы Дания фильмі.

Тарих

Тукум қаласының тарихи орталығы Даугава өзенінің сағасынан Пруссияға қарай созылған сауда жолдарының тоғысында қалыптасты. Ең ежелгі бөлігі – бүгінгі Талсы көшесі, ол Звиргздупите өзенінен бастау алып, онда ағаш қамал болған қамал төбесі орналасқан. 1253 жылдан бастап Тукум Ливон орденінің билігінде болды. 13 ғасырдың соңында Слоцене өзенінің жағасында тас қамал салынды. Қамалдың төңірегінде неміс саудагерлері мен шеберлердің қоныстары орналасты. Қамал алдында сауда алаңы құрылды, кейін нарықтан әртүрлі бағыттарға қарай жаңа көшелер пайда болды. 16 ғасырда сауданың дамуымен қатар Пруссияға жаңа, тікелей сауда жолы салынды. Бұл көше бүгінде Лиела (үлкен) көшесі деп аталады, ол елді мекеннің өмірінде маңызды рөл атқарды. Нәтижесінде, көше төңірегінде қоғамдық ғимараттар, ірі кәсіпорындар, шеберханалар мен шағын дүкендер салынды, осылайша ол аймақтың ресми емес бас көшесіне айналды. Ливон орденінің тарауынан кейін Курляндия және Семигалия герцогтігі жаңа мемлекет ретінде құрылды. Тукум, көптеген басқа елді мекендер сияқты, көптеген феодалдық соғыстардан ауыр зардап шекті. Герцог Якобтың (1642–1682) билігінде Тукум қарқынды экономикалық өркендеуді бастан өткерді. Осы кезеңде Тукумнан Курляндия және Семигалия герцогтігінің астанасы Елгаваға жаңа сауда жолы салынды. Ол бүгінгі Елгавас көшесі арқылы және бүгінгі Раудас көшесіне қарай тағы бір жолмен салынды. Сол кезде 800 адам тұрған қалаға алғашқы бөгет салынды, Елгаваға баратын жолдың жанында көл жасалды, содан кейін ұн диірмені мен мыс қорыту пеші салынды, одан кейін өнім шетелге экспортталды. 1687 жылы көл мен шіркеу мұнарасы Тукумның жаңа көркіне айналды. 1795 жылдан кейін Курляндия Ресей империясының құрамына енді. Сол жылдың қараша айында Ресей патшайымы Екатерина Курляндияны облыстарға бөлу және бірнеше қалалық елді мекендерге аймақтық орталықтар мәртебесін беру туралы құжатқа қол қойды, соның ішінде Тукум да бар. Қала шекарасы 1800 жылы белгіленді, ал алғашқы қалалық карта екі жылдан кейін жасалды. Қала 6 сырахана мен 131 жеке үйге ие болды, онда шамамен 690 ер және 832 әйел тұрғын өмір сүрді. 1806 жылы алғашқы мектеп ашылды, ал 1860 жылы көшелерге тротуар төселді. 1875 жылы көшелерді жарықтандыру жұмыстары басталды, ал 1877 жылы Рига-Тукум теміржолы ашылғаннан кейін қаланың қарқынды дамуы байқалды. Бұл жол Тукумды көршілес Вентспилс қаласымен байланыстыратын бағыттардың бірі болды. 1897 жылы Тукумда 24 кәсіпорын жұмыс істеді, оның ішінде тері өңдеу, ағаш кардиналау, желім шығару, қыш құмыра жасау, азық-түлік өндірісі және қала пейзажының ерекшелігін құраған екі жел диірмені болды. Қала осы өнеркәсіптердің қарқынды өсуімен бірге дамыды. Бай адамдар өз үйлерін шығыс бөлігінде, Елизавета, Пилс және Базницас көшелерінің маңында салғандықтары белгілі, ал жұмысшылар батысқа қарай көбірек қоныстанды, бау-бақшалармен қоршалған шағын үйлерден тұратын ауданды құрады. Тукумның осы аудандары 1935 жылы одан әрі дамыды. 1930 жылдардың басында Тукумда 8000 тұрғын және 73 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істеді. 2019 жылы қала Латвиядағы екінші ірі дөңгелектерді қайта өңдеу зауытының орналасқан жеріне айналды.

The historical center of Tukums developed between trade routes leading from the mouth of the Daugava River to Prussia. The oldest part is today's Talsi Street that originated at the river named Zvirgzdupite where there used to be a castle mound with a wooden castle. From 1253 Tukums was ruled by the Livonian Order. A masonry castle was built on the bank of the Slocene river at the end of the 13th century. The castle was surrounded by settlements of German tradesmen and craftsmen. A marketplace was formed in front of the castle and some new streets appeared later running in various directions from the marketplace. With the development of trade in the 16th century a new straighter trade route to Prussia was built along a new street that is called Liela (large) Street today which had an important role in the life of the settlement. As a result, public buildings, major businesses, workshops and small shops were built around the street making it the unofficial high street of the area. After the disintegration of the Livonian Order a new state, the Duchy of Courland and Semigallia was established. Like many other settlements Tukums had suffered greatly the numerous feudal wars. Under the rule of Duke Jacob (1642–1682) Tukums experienced a rapid economic boom. At the time, a new trade route was built from Tukums to Jelgava, the capital of Duchy of Courland and Semigallia. It was opened along today's Jelgavas Street and another route towards today's Raudas Street. Inhabited by only 800 people at that time, the first dam was built and a lake made near the road to Jelgava which was followed by a flour mill and copper making furnace which was then exported to foreign countries. The new adornment of Tukums were the lake and the church spire which were added to the skyline in 1687. After 1795, Courland was incorporated into the Russian Empire. In November of the same year the Russian Tsaritsa Katherine signed a document to divide Courland into regions and to grant regional center rights to several urban settlements, Tukums being one of them. The town borders were marked in 1800 and the first urban map was made two years later. The town continued growing as it became home to 6 pubs and 131 private houses with around 690 male and 832 female inhabitants. In 1806, the first school was opened while the street pavement was introduced in 1860. In 1875, street lighting were started with more rapid developments of the town being observed after the opening of the Riga Tukums railway line in 1877. It is one of the lines connecting Tukums with neighboring town Ventspils. There were 24 known enterprises functioning in Tukums in 1897 including tanneries, wood carding mills, glue plants, potteries, food production facilities and the two windmills which are thought to have brought out the uniqueness of the townscape. The town eventually grew along with the rapid growth and development of these industries. The rich are known to have built their houses in the eastern part around Elizabetes, Pils and Baznicas Streets, but the workers settled more to the West, forming an area of small houses surrounded by gardens. These areas of Tukums were further developed during the year in 1935. In the beginning of the 1930s, there were 8000 inhabitants and 73 functioning industrial enterprises in Tukums. In 2019, the town becomes home to the second largest tire recycling plant in Latvia.

Тукумс маңындағы жерлер

Қаланың жанындағы Энгуре приходы Кеңес Әскери-теңіз флотының Тукумс әуе базасына орналасқан. Ол азаматтық әуежайға айналдырылды. Жаунпилс қамалы – Ливония орденінің Латвияда сақталған жалғыз бекінілген қамалы. Ол 1301 жылы салынған. Мұнда аудан тарихына арналған көрме залы мен мұражай орналасқан. 1592 жылы салынған Жаунпилс лютеран шіркеуі қамалдың жанында орналасқан. Курземе төбелерімен қоршалған Тукумдағы Жаунмоку сарайы (1901) орман шаруашылығына арналған көрме ұйымдастырады. Жаунмоку сарайы – модерн элементтері мен нео-готикалық формалардың үйлесімі. Ол Рига мэрі Джордж Армитстедтің (1901–1912) елдік резиденциясы ретінде салынған. 1820 жылы қайта жаңартылған Дурбе сарайы классикалық стильдегі сарай, оны ландшафтылық саябақ қоршап тұр. Сарайдың жанында шатқал арқылы өтетін тас көпір мен ротонда орналасқан. Милцкалнедегі Шлокенбек усадьбалық кешені, 15 ғасырға дейін сақталған, Латвиядағы жалғыз бекінілген усадьба болып табылады. Мұнда кең көлемді құрылыс техникасының тарихына және ат жабдықтарына арналған мұражай ашылған. Занте аймағында Тукумс ауданының ең биік нүктесі – Смилтинкальнс (153 м) орналасқан, ал Занте қаласының орталығында 1944–1945 жылдардағы «Курземе қапшығындағы» шайқастардың куәсі – Қызыл Армия танкы тұр. Зентене және Семе аймағы Курземенің солтүстік ландшафын ұсынады – төбелер, иісті жолдар, табиғат ескерткіштері және мәдени-тарихи орындар. Тукумс ауданының теңіз жағасының ұзындығы 15 км, мұнда ескі балықшылар үйлерімен қатар заманауи виллалар, ал құмды жағажайлар тасты жағалаулар мен шалғынды далалармен алмасады. Қандава – ежелгі Курония мемлекеті Ванеманың астанасы болған. 13 ғасырдың басында неміс рыцарлары осы жерде қамал салған, бірақ сол кезден көп нәрсе сақталмаған. Орта ғасырларда Қандава көптеген соғыстарды, өрттерді және оба эпидемияларын бастан өткерген. Қандава төбелері тығыз орманмен және Абава өзенінің Абава тасқын суларымен жабылған. Қандава Абава аңғарының басталуын көрсетеді, ол 19 ғасырдан бері жергілікті тұрғындар арасында «Курземенің Швейцариясы» деп аталады. 2011 жылдың қаңтар айынан бастап аңғар Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді, World Monuments Fund мәліметінше.

The Engure parish by the city was host to the Soviet Navy Tukums air base. It was converted into a civilian airport. Jaunpils Castle is the only fortified castle of the Order of Livonia that remains in Latvia. It was built in 1301. An exhibition hall and museum are located there on the history of the district. Jaunpils Lutheran Church which was built in 1592 is located near the castle. Jaunmoku Palace (1901), from Tukums, surrounded by the Courlands hills, hosts an exhibition on forestry. Jaunmoku Palace is a combination of Art Nouveau elements and Neo Gothic forms and was built as the country residence of George Armitstead, mayor of Riga (1901–12). Durbe manor house, rebuilt in 1820, is a classical style palace, surrounded by a landscaped park. A stone bridge across the ravine and a rotunda are located near the manor house. The Schlokenbeck estate ensemble in Milzkalne, dating from the 15th century, is the only fortified manor house in Latvia. A museum on the history of broad building techniques and an exposition of horse gear is set up there. In Zante region there is the highest peak of Tukums district – Smiltinkalns (153m), in the center of Zante there is a Red Army tank, evidence of the battles in "Courland Pocket" in 1944–1945. The country of Zentene and Seme has the northern landscape of Courland – hills, curved roads, objects of nature and places of culture history. The seashore of Tukums district has a length of , where old fishermen's huts alternate with modern villas, and sandy beaches interchange with rocky shores and meadows. Kandava was the capital of the ancient Couronian state of Vanema. In the beginning of the 13th century, German knights built their castle there, though not much has been preserved from that time. In the Middle Ages, Kandava underwent numerous wars, fires and plague epidemics. The Kandava hills are covered with dense forests and the Abava Rapids of the Abava River. Kandava marks the beginning of the run of the Abava Valley, which is often locally referred to as "Switzerland of Courland" in as early as the 19th century. Since January 2011, the valley has been on Latvia's Tentative World Heritage List, according to World Monuments Fund.