Эсархаддон: б.з.д. 7 ғ. Ассирия патшасы, Египетті жаулап, Вавилонды қайта құрған. Отбасылық қарым-қатынастардағы күрес пен таққа өту жолы туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
7 ғасыр б.з.д. Ассирия патшасы
7th century BC King of Assyria
Есархаддон, сондай-ақ Эссархаддон, Ассархаддон және Ашурхаддон (неоассириялық клинопись: , сондай-ақ , «Ашур маған бауыр берді» деген мағынаны білдіреді; қасиетті кітаптағы еврейше: אֵסַר־חַדֹּן ʾĒsar Ḥaddōn) – Жаңа Ассирия империясының патшасы. Саргонидтер әулетінің үшінші патшасы Есархаддон б.з.д. 671 жылы Египетті жаулап алып, империясын әлем таныған ең ірі империяға айналдырғанымен, сондай-ақ әкесі бұрын қиратқан Вавилонды қайта жарақтағанымен танымал. 694 жылы Сеннахиримнің үлкен ұлы және мұрагері Ашшур-надин-шуми тұтқындалып, өлтірілгеннен кейін, жаңа мұрагер бастапқыда екінші ұлы Арда-Мулису болды, бірақ 684 жылы оның орнына кіші ұлы Есархаддон тағайындалды. Бұл шешімге ашуланған Арда-Мулису және тағы бір бауыры Набу-шарру-усур 681 жылы әкесін өлтіріп, Жаңа Ассирия тағына отыруды жоспарлады. Осы кісі өлтіру және Арда-Мулисудың өзі патша болғысы келгені Есархаддонның таққа отыруын қиындатты, сондықтан ол алты апталық азаматтық соғыста бауырларын жеңуге мәжбүр болды. Бауырларының төңкеріс жасау әрекеті Есархаддон үшін күтпеген және қиын болды. Ол өмірінің соңына дейін паранойямен және шенеуніктерге, провинция басшыларына және отбасы мүшелеріне сенімсіздікпен мазаланды. Осы паранойяның салдарынан Есархаддон қолданған сарайлардың көпшілігі қалалардың ірі халқы шоғырланған орталықтарынан тыс, жоғары қауіпсіздікпен қоршалған бекіністер болды. Сонымен қатар, ер туыстарына деген сенімсіздігінен болуы мүмкін, Есархаддонның анасы Нақия және қызы Шеруа-этираты оның билігі кезінде Ассирия тарихының бұрынғы кездерінде әйелдерге рұқсат етілгенге қарағанда әлдеқайда көп ықпал мен саяси билікке ие болды, мүмкін 8 ғасырдағы Саммураматтан басқа. Ықшам және қиын билікке ие болғанына қарамастан, паранойя, депрессия және үнемі аурумен күрескен Есархаддон Ассирияның ең ұлы және ең табысты патшаларының бірі ретінде танылды. Ол 681 жылы бауырларын жеңіп, Ассирия мен Вавилонияда ауқымды құрылыс жобаларын аяқтады, Медия, Парсы, Элам, Арабия түбегі, Анатолия, Кавказ және Левант аймақтарында сәтті әскери науқандар жүргізді, Кушит империясын жеңіп, Египет пен Ливияны жаулап алды, Мидиялықтар мен Парсыларға вассалдық шарты салды және өлімінен кейін биліктің бейбіт түрде ұлына, империяның билеушісі Ашшурбанипалға және Вавилон патшасы Шамаш-шума-укинге беруін қамтамасыз етті.
Esarhaddon, also spelled Essarhaddon, Assarhaddon and Ashurhaddon (Neo Assyrian cuneiform: , also , meaning "Ashur has given me a brother"; Biblical Hebrew: אֵסַר־חַדֹּן ʾĒsar Ḥaddōn) was the king of the Neo Assyrian Empire from the death of his father Sennacherib in 681 BC to his own death in 669. The third king of the Sargonid dynasty, Esarhaddon is most famous for his conquest of Egypt in 671 BC, which made his empire the largest the world had ever seen, and for his reconstruction of Babylon, which had been destroyed by his father. After Sennacherib's eldest son and heir Aššur nādin šumi had been captured and presumably executed in 694, the new heir had originally been the second eldest son, Arda Mulissu, but in 684, Esarhaddon, a younger son, was appointed instead. Angered by this decision, Arda Mulissu and another brother, Nabû šarru uṣur, murdered their father in 681 and planned to seize the Neo Assyrian throne. The murder, and Arda Mulissu's aspirations of becoming king himself, made Esarhaddon's rise to the throne difficult and he first had to defeat his brothers in a six week long civil war. His brothers' attempted coup had been unexpected and troublesome for Esarhaddon and he would be plagued by paranoia and mistrust for his officials, governors and male family members until the end of his reign. As a result of this paranoia, most of the palaces used by Esarhaddon were high security fortifications located outside of the major population centers of the cities. Also perhaps resulting from his mistrust for his male relatives, Esarhaddon's female relatives, such as his mother Naqiʾa and his daughter Šērūʾa ēṭirat, were allowed to wield considerably more influence and political power during his reign than women had been allowed in any previous period of Assyrian history, with the possible exception of Sammuramat in the 8th century BC. Despite a relatively short and difficult reign, and being plagued by paranoia, depression and constant illness, Esarhaddon remains recognized as one of the greatest and most successful Assyrian kings. He quickly defeated his brothers in 681, completed ambitious and large scale building projects in both Assyria and Babylonia, successfully campaigned in Media, Persia, Elam, the Arabian Peninsula, Anatolia, the Caucasus, and the Levant, defeated the Kushite Empire and conquered Egypt and Libya, enforced a vassal treaty upon the Medes and Persians and ensured a peaceful transition of power to his two sons and heirs Ashurbanipal as ruler of the empire and Šamaš šuma ukin as king of Babylonia after his death.
Өмірбаян
Ассархаддон үш жыл бойы Ассирияның тәждік мұрагері және патша Сеннахирибтің тағайындалған мұрагері болғанмен, бүкіл империя оны қолдауға ант бергеніне қарамастан, Ассирия тағына отыруына көп қиындықтар туды. Сеннахирибтің мұрагер ретінде алғашқы таңдауы – оның үлкен ұлы Ашшур-надин-шуми болды, оны шамамен б.з.д. 700 жылы Вавилонның билеушісі етіп тағайындаған. Одан кейін Сеннахириб Элам жеріне (қазіргі Иранның оңтүстігі) шабуыл жасап, Эламдықтар мен сол жерге қашқан халдейлік көтерілісшілерді жеңу үшін аттанды. Бұл шабуылға жауап ретінде Эламдықтар Сеннахириб империясының оңтүстігіндегі Вавилонияға басып кіріп, 694 жылы Сиппар қаласында Ашшур-надин-шумиді тұтқынға алды. Патша ұлы Эламға қайтарылып, күдіксіз, өлімге кесілді, бұл Сеннахирибті Эламдықтарға, халдейліктерге және вавилондықтарға қатыгез кек қайтаруға итерді. Ашшур-надин-шумидің болжамды өлімінен кейін Сеннахириб екінші үлкен ұлы Арда-Мулиссуді тәждік мұрагер етіп тағайындады. Бірнеше жыл мұрагерлік қызметтен кейін, 684 жылы Арда-Мулиссу тәждік мұрагерліктен Есархаддонмен ауыстырылды. Арда-Мулиссудың осы маңызды лауазымнан кенеттен шеттетілуінің себебі белгісіз, бірақ оның қатты ренжідігі анық. Есархаддон ағаларының оны мұрагер етіп тағайындауға деген реакциясын кейінірек жазылған жазбасында былай сипаттады:
Although Esarhaddon had been the crown prince of Assyria for three years and the designated heir of King Sennacherib, with the entire empire having taken oaths to support him, it was only with great difficulty that he successfully ascended the Assyrian throne. Sennacherib's first choice as successor had been his eldest son, Aššur nādin šumi, who he had appointed as the ruler of Babylon in about 700 BC. Shortly thereafter, Sennacherib attacked the land of Elam (modern day southern Iran) in order to defeat the Elamites and some Chaldean rebels which had fled there. In response to this attack, the Elamites invaded Babylonia in the south of Sennacherib's empire and in 694 successfully captured Ashur nadin shumi at the city of Sippar. The prince was taken back to Elam and probably executed, causing Sennacherib to wreak savage revenge on the Elamites, Chaldeans and Babylonians. After Aššur nādin šumi's presumed death, Sennacherib elevated his second eldest surviving son, Arda Mulissu, as crown prince. After several years as crown prince, Arda Mulissu was replaced as heir by Esarhaddon in 684. The reason for Arda Mulissu's sudden dismissal from the prominent position is unknown, but it is clear that he was very disappointed. Esarhaddon described the reaction of his brothers to his appointment as heir in a later inscription:
Арда-Мулиссу әкесінің бұйрығымен Есархаддонға адал болуға ант берді, бірақ Сеннахирибке қайта-қайта оны мұрагер ретінде қабылдауды сұрады. Бұл өтініштері нәтиже бермеді, сондықтан Сеннахириб жағдайдың шиеленіскенін сезіп, Есархаддонды өзінің қауіпсіздігі үшін батыс провинцияларына жер аударды. Есархаддон жер аударылғанына наразы болды және ағаларын кінәлады, осы оқиғаны былайша сипаттады:
Arda Mulissu was forced to swear loyalty to Esarhaddon by his father, but repeatedly appealed to Sennacherib to again accept him as heir instead. These appeals were not successful, and Sennacherib came to realize that the situation was tense, so he sent Esarhaddon into exile in the western provinces for his own protection. Esarhaddon was unhappy with his exile and blamed his brothers for it, describing it with the following words:
Сеннахириб Есархаддонды өзінің амбициялы ағаларының жанында ұстаудың қаупін болжаған болса да, өзінің өміріне қауіп төндіретінін көре алмады. 681 жылдың 20 қазанында Арда-Мулиссу және Сеннахирибтің тағы бір ұлы Набу-шарру-усур Ниневиядағы ғибадатханалардың бірінде әкесіне шабуыл жасап, өлтірді. Алайда Арда-Мулиссудың таққа отыру арманы орындалмады. Сеннахирибтің өлтірілуі Арда-Мулиссу мен оның жақтастары арасында шиеленіс тудырып, таққа отыру мүмкіндігін кейінге қалдырды, ал осы уақытта Есархаддон әскер жинады. Ол жинаған әскерімен империяның батыс бөлігіндегі Ханигалбат аймағында ағалары жинаған әскермен кездесті, онда көптеген сарбаздар оның ағаларын тастап, оған қосылды, ал жау генералдары қашқа жол тартты. Содан кейін ол қарсылықсыз Ниневияға аттанды. Әкесінің өлімінен алты апта өткен соң, Ниневияда жаңа Ассирия патшасы ретінде қабылданды және танылды. Таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Есархаддон қолға түскен барлық қастандықшылар мен саяси жауларын, соның ішінде ағаларының отбасыларын да жазалап өлтірді. Ниневиядағы патша сарайының күзетшілерінің барлығы "қызметтен босатылды" (яғни, өлім жазасына кесілді). Арда-Мулиссу мен Набу-шарру-усур осы тазалаудан аман қалды, өйткені олар Ассирия империясының вассалдық мемлекеті Урартудың солтүстік патшалығына жер аударылған еді. Есархаддонның жазбаларында Арда-Мулиссу және оның басқа ағаларының жиі есімдерінің кездесуі оның олардың іс-әрекеттерінен қатты таңырқағанын және алаңдағанын көрсетеді. Есархаддонның Ниневияға кіргені және қастандыққа қолдау көрсеткендерді тазартқаны туралы жазбасында былай делінген:
Though Sennacherib had foreseen the danger of keeping Esarhaddon near his ambitious brothers, he had not foreseen the dangers to his own life. On 20 October 681, Arda Mulissu and another of Sennacherib's sons, Nabû šarru uṣur, attacked and killed their father in one of Nineveh's temples. However, Arda Mulissu's dreams of claiming the throne would be crushed. The murder of Sennacherib had caused some friction between Arda Mulissu and his supporters which delayed a potential coronation and in the meantime, Esarhaddon had raised an army. With this army at his back he met an army raised by his brothers at Hanigalbat, a region in the western parts of the empire, where most of the soldiers deserted his brothers to join him and the enemy generals fled. He then marched on Nineveh without opposition. Six weeks after his father's death he was accepted and recognized as the new Assyrian king at Nineveh. Shortly after taking the throne, Esarhaddon made sure to execute all conspirators and political enemies he could get his hands on, including the families of his brothers. All servants involved with the security of the royal palace at Nineveh were "dismissed" (i. e. executed). Arda Mulissu and Nabû šarru uṣur survived this purge as they had escaped as exiles to the northern kingdom of Urartu a vassal state of the Assyrian Empire in Anatolia. The frequent mentions of Arda Mulissu and Esarhaddon's other brothers in his inscriptions indicates that he was surprised and bothered by their actions. Esarhaddon's own inscription chronicling his entry into Nineveh and his purge of those in support of the conspiracy reads as follows:
Параноя
Асархаддон таққа өтуінің қырсықтығынан кейін, ол өз қызметшілеріне, вассалдарына және отбасы мүшелеріне сенімсіздікпен қарады. Ол туыстары мен шенеуніктердің біреуі оған зиян келтіруі мүмкін бе екенін білу үшін жиі болжамдар мен дін қызметкерлерінен кеңес сұратын. Есархаддон еркек туыстарына өте сенімсіз болғанымен, әйел туыстарына қатысты параноялық емес сияқты көрінеді. Оның билігінде оның әйелі Эшарра хаммат, анасы Нақия және қызы Шеруа этират, ассирия тарихының бұрынғы кезеңдеріндегі әйелдерге қарағанда айқын артық ықпал мен саяси билікке ие болды. Асархаддонның параноясы ол тұратын жерінде де көрінді. Оның негізгі резиденцияларының бірі – Нимруд қаласындағы сарай, бұрынғы патшасы III Шалманесер (б.з.д. 859–824 жж.) шамамен екі жүз жыл бұрын қару-жарақ қоймасы ретінде салған. Қаланың діни және әкімшілік орталығындағы орталық және көзге түсетін орынды иеленудің орнына, бұл сарай қаланың шетінде, бөлек төбеде орналасқан, бұл оны жақсы қорғады. 676 және 672 жылдар аралығында сарайдың қақпалары нығайтылып, қаладан ғимаратты толығымен оқшаулайтын, басып кіруге мүмкіндік бермейтін бекіністерге айналдырылды. Егер бұл кіреберістер жабық болса, сарайға кірудің жалғыз жолы бірнеше мықты есіктермен қорғалған тік және тар жол арқылы болатын. Ниневидеде де қала орталығынан алыс, бөлек төбеде осындай сарай салынды. Ассирия патшаларының барлығы саяси және әскери мәселелерде күн құдайы Шамаштан (құдайлардан келген белгілер деп түсіндірілетін нәрселер арқылы) басшылық іздегендері белгілі. Санаға опасыздық жасау мүмкіндігі туралы сұрақтар тек Асархаддон билігінде ғана белгілі болды. Көптеген ғалымдар Асархаддонды параноик деп сипаттайды, ал кейбіреулері оның әкесі өлтірілгеннен кейін параноидтық жеке тұлғалық бұзылысы дамығанын айтады. Басқа ғалымдар бұл белгіні қолданудан тартынады, оны "сенімсіз" деп сипаттап, паранояның "анықтамасы бойынша қате және ақылға сыймайтын" екенін, ал Асархаддонның көптеген нақты қарсыластары мен жаулары болғанын атап көрсетеді.
As a result of his tumultuous rise to the throne, Esarhaddon was distrustful of his servants, vassals and family members. He frequently sought the advice of oracles and priests on whether any of his relatives or officials wished to harm him. Although highly distrustful of his male relatives, Esarhaddon seems to not have been paranoid in regards to his female relatives. During his reign his wife Ešarra ḫammat, his mother Naqiʾa and his daughter Šērūʾa ēṭirat all wielded considerably more influence and political power than women during earlier parts of Assyrian history. Esarhaddon's paranoia was also reflected by where he chose to live. One of his main residences was a palace in the city of Nimrud originally constructed as an armory by his predecessor Shalmaneser III (r. 859–824 BC) almost two hundred years earlier. Rather than occupying a central and visible spot within the cultic and administrative center of the city, this palace was located in its outskirts on a separate mound which made it well protected. Between 676 and 672, the palace was strengthened with its gateways being modified into impregnable fortifications which could seal the entire building off completely from the city. If these entrances were sealed, the only way into the palace would be through a steep and narrow path protected by several strong doors. A similar palace, also located on a separate mound far from the city center, was built at Nineveh. All Assyrian kings are known to have sought the guidance of the sun god Shamash (which was obtained through interpreting what was perceived as signs from the gods) for advice in political and military matters, such as whom to appoint to a certain position or if a planned military campaign would be successful. Queries concerning the possibility of betrayal are known only from Esarhaddon's reign. Most scholars have classified Esarhaddon as paranoid, some going as far as suggesting that he developed paranoid personality disorder after the murder of his father. Other scholars have refrained from using this label, instead simply characterizing him as "mistrustful" and noting that paranoia is "by definition delusional and irrational" while Esarhaddon is likely to have had many real opponents and enemies.
Бабылдың қайта құрылуы
Есархаддон өзінің империясының оңтүстік бөлігіндегі Вавилония халқының қолдауын қамтамасыз етуді қалады. Осы мақсатта патша оңтүстікте бұрынғы патшаларға қарағанда әлдеқайда көп құрылыс және қалпына келтіру жобаларын демеушілік етті. Вавилония Ассирия империясының құрамына салыстырмалы түрде жақында ғана кірді, оны өткен ғасырда Ассирия патшасы Тиглат Пилесер III басып алғанға дейін жергілікті патшалар ассириялықтардың вассалдары ретінде басқарды. Есархаддон өзінің құрылыс бағдарламасы арқылы Ассирияның аймақты билеуінің артықшылықтарын көрсетуді және Вавилонды жергілікті патшалар сияқты қамқорлықпен, жомарттықпен басқаруды мақсат еткен болуы мүмкін. Вавилон қаласы, Вавилонияға атын берген қала, мың жылдан астам уақыт бойы Месопотамияның оңтүстігіндегі саяси орталық болды. Вавилонның тәуелсіздікке ұмтылысын басу үшін, қала б.з.б. 689 жылы Есархаддонның әкесімен қиратылып, қаланың қасиетті құдайы Белдің (Мардук деп те белгілі) мүсіні Ассирия аумағының тереңіне әкетілді. Есархаддонның 680 жылы қаланы қалпына келтіру туралы жариялаған хабары оның ең маңызды жобаларының біріне айналды. Есархаддонның билігінде патшаның тағайындаған қайта құру жұмыстарын бақылаушыларының есептері құрылыс жобасының зор ауқымы туралы айтады. Қаланың кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстарына Сеннахиримнің қаланы қиратуынан қалған қиратылған бөлшектерді жою, сол кезде құлдыққа түскен немесе империяның әр жеріне шашырап кеткен көптеген вавилондықтарды қайта қоныстандыру, ғимараттардың көпшілігін қайта құру, Белге арналған үлкен ғибадатхана кешенін, Эсагила деп аталатын және Этеменанки деп аталатын орасан зор зиккурат кешенін қалпына келтіру, сондай-ақ қаланың екі ішкі қабырғасын қалпына келтіру кірді. Бұл жоба тек Вавилон халқына деген ізгі ниетті көрсету ғана емес, сонымен қатар Есархаддонға Вавилондықтардың патшалыққа таңған маңызды қасиеттерінің біріне ие болуға мүмкіндік берді. Ассирия патшасы әдетте әскери тұлға болса, Вавилон патшасы идеалды түрде ғибадатханаларды салушы және қалпына келтіруші, әсіресе ғибадатханаларды. Қаланың қирауымен өзін байланыстырмауға тырысып, Бабылдағы жазуларында өзін тек "құдайлар тағайындаған" патша деп атайды, тек Сеннахирим туралы солтүстіктегі жазуларында айтады және қаланың қирауына кінәні әкесіне емес, Вавилонның "өзінің құдайларын ренжітуіне" жасайды. Есархаддон Вавилонды қайта құру туралы былай деп жазды:
Esarhaddon wished to ensure the support of the inhabitants of Babylonia, the southern part of his empire. To this end, the king sponsored building and restoration projects throughout the south to a far greater extent than any of his predecessors had. Babylonia had only become part of the Assyrian empire relatively recently, having been ruled by native kings as vassals of the Assyrians until its conquest and annexation by the Assyrian king Tiglath Pileser III in the previous century. Through his building program, Esarhaddon likely hoped to show the benefits of continuing Assyrian rule over the region and that he meant to rule Babylon with the same care and generosity as a native Babylonian king. The city of Babylon, which gave its name to Babylonia, had been the political center of southern Mesopotamia for more than a thousand years. In an effort to quell Babylonian aspirations of independence, the city had been razed by Esarhaddon's father in 689 BC, and the statue of Bel (also known as Marduk), the patron deity of the city, had been carried off deep into Assyrian territory. The restoration of the city, announced by Esarhaddon in 680, became one of his most important projects. Throughout Esarhaddon's reign, reports from the officials the king appointed to oversee the reconstruction speak of the great scope of the building project. The ambitious restoration of the city involved removing the large amount of debris left since Sennacherib's destruction of the city, resettlement of the many Babylonians who by this point were either enslaved or scattered across the empire, the reconstruction of most of the buildings, the restoration of the great temple complex dedicated to Bel, known as the Esagila, and the enormous ziggurat complex called Etemenanki as well as the restoration of the two inner walls of the city. The project was not only important because it illustrated goodwill towards the Babylonian people, but also because it allowed Esarhaddon to assume one of the essential characteristics the Babylonians invested in kingship. While the king of Assyria was generally supposed to be a military figure, the king of Babylon was ideally a builder and restorer, particularly of temples. Careful to not associate himself with the city's destruction, he only refers to himself as a king "ordained by the gods" in his inscriptions in Babylon, only mentioning Sennacherib in his inscriptions in the north and blaming the city's destruction not on his father but on Babylon "offending its gods". Writing of his reconstruction of Babylon, Esarhaddon states the following:
Есархаддон қала қақпаларын, қоршауларын, су өткізгіштерін, аулаларын, ғибадатханаларын және басқа да ғимараттар мен құрылыстарды сәтті қайта құрды. Эсагиланы қайта құру кезінде ерекше күтім жасалды, оның іргетасына асыл тастар, хош иісті майлар мен хош иісті заттар салынды. Ғибадатхана есіктерін қаптауға қымбат металдар таңдалды және Бел мүсіні орнатылатын тұғыр алтыннан жасалды. Бабылда билік құрған Есархаддонның баяндамасында бұл қайта құру жұмысы вавилондықтар тарапынан жақсы қабылданғаны айтылған.
Esarhaddon successfully rebuilt the city gates, battlements, drains, courtyards, shrines and various other buildings and structures. Great care was taken during rebuilding of the Esagila, depositing precious stones, scented oils and perfumes into its foundations. Precious metals were chosen to cover the doors of the temple and the pedestal that was to house the statue of Bel was constructed in gold. A report from the governor Esarhaddon installed in Babylon confirms that the reconstruction was very well received by the Babylonians:
Қаланың қайта құрылысы Есархаддонның өмірінде аяқталған жоқ және көп жұмыс оның ізбасарларының билігінде де жүргізілді. Есархаддонның билігінде қанша қайта құру жұмысы жасалғаны белгісіз, бірақ қаланың ғибадатханаларының қираған жерлерінде оның жазулары бар тастар табылған, бұл жұмыстың көп бөлігі аяқталғанын көрсетеді. Есархаддон өзінің қалпына келтіру мақсаттарының көп бөлігін орындаған болуы мүмкін, соның ішінде Эсагила мен Этеменанкиді толық қалпына келтіру, мүмкін қала қабырғаларын қоспағанда, оны оның ізбасарлары толық қалпына келтірген болуы мүмкін. Есархаддон оңтүстіктегі басқа қалаларда да қалпына келтіру бағдарламаларын жүргізді. Патшалық құрған алғашқы жылы Есархаддон соғыстарда қолға түскен әр түрлі оңтүстік құдайларының мүсіндерін Ассирияға қайтарып берді. Сеннахирим Вавилон қаласын жойғаннан кейін, Бел мүсіні басқа да Вавилон құдайларының мүсіндерімен бірге Ассирияның солтүстік-шығысындағы Иссете қаласында сақталған. Бел мүсіні Ассирияда қалғанмен, басқа құдайлардың мүсіндері Дер, Хумумия және Сиппар аруру қалаларына қайтарылды. Кейінгі жылдары мүсіндер Ларса мен Урук қалаларына да қайтарылды. Есархаддон Вавилондағыдай, Урук қаласындағы қоқыстарды тазартып, Иштар құдайға арналған Эанна ғибадатханасын жөндеп берді. Осындай шағын масштабтағы қалпына келтіру жұмыстары Ниппур, Борсиппа және Аккад қалаларында жүргізілді. Кейбір ғалымдар Есархаддонның оңтүстіктегі көптеген құрылыс жұмыстарын және өзін Вавилон патшасының дәстүрімен байланыстыруға тырысқанын ескеріп, оны "Ассирияның Вавилон патшасы" деп атайды. Алайда, мұндай көзқарас патшаның нақты күш-жігерін дұрыс емес көрсетуі мүмкін. Есархаддон Ассирия мен Вавилонның патшасы болды және оның әскери және саяси базасы солтүстікте қалды, оның алдыңғылары сияқты. Оның оңтүстік құрылыс жобалары әсерлі, амбициялық және бұрын-соңды болмаған болса да, ол Ассириядағыдай азаматтық бағытталмаған болса да, Ассирияның орталық аймағында да...
The rebuilding of the city was not completed during Esarhaddon's lifetime and much work was also done during the reign of his successors. Exactly how much of the reconstruction was done during the reign of Esarhaddon is uncertain, but stones with his inscriptions are found in the ruins of the city's temples, suggesting that a substantial amount of work had been completed. It is likely that Esarhaddon fulfilled most of his restoration goals, including the near complete restoration of Esagila and Etemenanki, with the possible exception of the city walls, which were likely fully restored by his successor. Esarhaddon also sponsored restoration programs in other southern cities. In his first regnal year, Esarhaddon returned the statues of various southern gods that had been captured in wars and held in Assyria. During the time since Sennacherib's destruction of the city, the statue of Bel had, along with statues of several other traditional Babylonian deities, been kept at the town of Issete in the northeastern parts of Assyria. Although the statue of Bel remained in Assyria, statues of other gods were returned to the cities of Der, Humhumia and Sippar aruru. In the years to follow, statues were also returned to the cities of Larsa and Uruk. As he had in Babylon, Esarhaddon also cleared away debris in Uruk and repaired the city's Eanna temple, dedicated to the goddess Ishtar. Similar small scale restoration projects were undertaken in the cities of Nippur, Borsippa and Akkad. Because of Esarhaddon's extensive building projects in the south and his efforts to link himself to the Babylonian royal tradition, some scholars have described him as the "Babylonian king of Assyria", but such a view might misrepresent the actual efforts of the king. Esarhaddon was king of both Assyria and Babylonia and his military and political base remained in the north, much like his predecessors. While his southern building projects were impressive, ambitious and unprecedented, he completed projects in the Assyrian heartland as well, although they were not as civically oriented as those in Babylonia. In Assyria, Esarhaddon constructed and restored temples but also worked on palaces and military fortifications. Possibly in order to reassure the Assyrian people that his projects in the south would be matched with projects of equal proportion in the north, Esarhaddon ensured that repairs were made to the temple of Ešarra in Assur, one of the chief temples of northern Mesopotamia. Similar projects were conducted for temples in the Assyrian capital, Nineveh and in the city of Arbela. Though the temple building projects conducted in the south were matched with temple building projects in the north, Esarhaddon's prioritizing of Assyria over Babylonia is apparent from the various administrative and military building projects undertaken in the north and the complete lack of such projects in the south.
Әскери науқандар
Ассириядағы тұрақсыз саяси жағдайды пайдаланып, өздерін босатуға тырысқан вассалдар, жаңа патша оларды тоқтатуға жеткілікті нығаймағанын сезіп, ал аумақтарын кеңейтуге құштар шетелдік державалар көп ұзамай (Эсархаддонның сенімсіздігіне қарамастан) Ассирияның билеушілері мен әскері жаңа патшаны толық қолдайтынын түсінді. Ассирияға екі үлкен қауіп төнді: солтүстікте Руса II патша басқарған Урарту мемлекеті, Ассирияның жауласы, ол әлі де оның бауырларын бағуға дайын тұрды, және батыс шекараларын мазалаған көшпелі киммерийліктер. Есархаддон киммерийліктердің шабуылын тойтарыс ету үшін жылқы әскерімен мәшһүр көшпелі скифтермен одақтасты, бірақ бұл көмектеспеді. 679 ж. киммерийліктер империяның батыс провинцияларына шабуыл жасады, ал 676 ж. олар Эсархаддон империясына тереңірек еніп, жолында ғибадатханалар мен қалаларды қиратты. Бұл шабуылды тоқтату үшін Эсархаддон өзінің әскерін жеке бастырып Киликияға алып барды және киммерийліктерді жеңді. Жазбаларында Эсархаддон жеке Теушпа киммерий патшасын өлтіргенін айтады. Киммерийліктердің басып кіруі кезінде, Леванттағы Эсархаддонның вассалы Сидон қаласы оның үстемдігіне қарсы көтерілді. Сидонды Ассирия жақында ғана бағындырған еді, оны 701 ж. Эсархаддонның әкесі вассал еткен болатын. Эсархаддон әскерін Жерорта теңізінің жағалауымен жүріп, 677 ж. көтерілісшіл қаланы басып алды, бірақ оның патшасы Абди Милкутти қайықпен қашып кетті. Бір жылдан кейін, Эсархаддон киммерийліктерді жеңген жылы, ол тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Тағы бір көтерілісші патша Сандуарри «Кунду мен Сиссу» (болжам бойынша Киликиядағы жерлер) де жеңіліп, өлтірілді. Жеңісті тойлау үшін Эсархаддон екі патшаның басын олардың беделді адамдарының мойнына іліп, Ниневиді айналып жүрді. Сидон Ассирия провинциясына айналды, ал Сидон патшасының бақылауында болған екі қала басқа вассал патшаға, Тирдің Баал-ына сыйға берілді. Эсархаддон Сидонды жеңгені туралы сол кездегі жазуда баяндаған:
Vassals who had hoped to use the unstable political climate in Assyria to free themselves, perhaps believing that the new king hadn't yet consolidated his position well enough to stop them, and foreign powers eager to expand their territory soon realized that (despite Esarhaddon's distrust) the governors and soldiers of Assyria fully supported the new king. Two of the principal threats to Assyria were the kingdom of Urartu under King Rusa II in the north, a sworn enemy of Assyria which still sheltered his brothers, and the Cimmerians, a nomadic tribe which was harassing his western borders. Esarhaddon allied with the nomadic Scythians, famous for their cavalry, in order to dissuade the Cimmerians from attacking but it doesn't appear to have helped. In 679 BC, the Cimmerians invaded the westernmost provinces of the empire and by 676 they had penetrated further into Esarhaddon's empire, destroying temples and cities on the way. To stop this invasion, Esarhaddon personally led his soldiers in battle in Cilicia and successfully repelled the Cimmerians. In his inscriptions, Esarhaddon claims to personally have killed the Cimmerian king Teušpa. While the Cimmerian invasion was underway, one of Esarhaddon's vassals in the Levant, the city of Sidon, rebelled against his rule. Sidon had only recently been conquered by Assyria, having been made a vassal by Esarhaddon's father in 701. Esarhaddon marched his army down along the Mediterranean coast and captured the rebellious city in 677 but its king, Abdi Milkutti, escaped by boat. He was captured and executed a year later, the same year that Esarhaddon decisively defeated the Cimmerians. Another rebellious vassal king, Sanduarri of "Kundu and Sissu" (likely locations in Cilicia), was also defeated and executed. In order to celebrate his victory, Esarhaddon had the heads of the two vassal kings hung around the necks of their nobles, who were paraded around Nineveh. Sidon was reduced to an Assyrian province and two cities which had been under the Sidonian king's control were gifted to another vassal king, Baal of Tyre. Esarhaddon discusses his victory over Sidon in a contemporary inscription:
Сидон мен Киликиядағы мәселелерді шешкеннен кейін Эсархаддон назарын Урартуға бұрды. Алғашында ол Урартумен одақтас манналықтарға шабуыл жасады, бірақ 673 ж. ол Урарту мемлекетімен ашық соғысқа шықты. Осы соғыстың бір бөлігі ретінде Эсархаддон Шуприя мемлекетіне шабуыл жасап, оны бағындырды. Патшаның осы шабуылға себепкер болған нәрсе – Шуприя патшасының Ассириядан саяси қашқындарды (мүмкін, Саннахиримнің өліміне қатысқан заговоршылар) беруден бас тартуы болды. Шуприя патшасы ұзақ хат алмасып болғаннан кейін қашқындарды беруге келіскенмен, Эсархаддон оның кешігіп мойындағанын санады. Ассириялықтар қаланы қорғаушылар ассириялық қоршау машиналарын өртеп жіберуге тырысқаннан кейін басып алып, тонады, ал оттар оның ішінде Убумуға тарады. Саяси қашқындар тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Шуприя патшасы Урарту патшасына беруден бас тартқан Урартудан кейбір қылмыскерлер ұсталып, қарым-қатынасты жақсарту үшін Урартуға жіберілді. Убуму қалпына келтіріліп, қайта аталды және қосылды, екі евнух оның билеушілері болып тағайындалды. 675 ж. эламиттер Вавилонға басып кіріп, Сипар қаласын басып алды. Ассирия әскері сол кезде Анатолияда жорықта болғандықтан, олар осы жорықты тоқтатып, оңтүстік провинцияларды қорғауға мәжбүр болды. Бұл қақтығыс туралы аз мәлімет бар, ал Сипардың құлауы ұятты оқиға болғандықтан, Эсархаддон оны ешбір жазбасында атаған жоқ. Сипарды басып алғаннан кейін көп ұзамай Элам патшасы Хумбан халташ II қайтыс болды, бұл жаңа Элам патшасы Уртакты қиын жағдайға түсірді. Ассириямен қарым-қатынасты жақсарту және одан әрі қақтығыстардан аулақ болу үшін Уртак шабуылдан бас тартып, эламиттер ұрлаған құдайлардың мүсіндерін қайтарып берді. Екі монарх одақ құрып, бір-бірінің сарайларында тәрбиеленетін балаларын алмастырды. Эсархаддонның патшалық құрған жетінші жылының соңында, 673 ж. қысында патша Мысырға басып кірді. Бұл шабуыл туралы аз ғана ассириялық деректерде айтылған, және кейбір ғалымдар бұл Ассирияның ең үлкен жеңілістерінің бірі болуы мүмкін деп болжайды. Мысырлықтар жылдар бойы Ассириядағы бүлікшілер мен қарсыластарды қолдады, ал Эсархаддон Мысырға шабуыл жасап, осы қарсыласты бір соққымен жоюды үміттенеді. Эсархаддон әскерін өте жылдам аттандырғандықтан, ассириялықтар Мысырдың бақылауындағы Ашкелон қаласының сыртына жеткенде шаршап қалды, онда олар Кушит Фараоны Тахарқадан жеңіліске ұшырады. Бұл жеңілістен кейін Эсархаддон Мысырды басып алу жоспарын уақытша тоқтатып, Ниневиге қайтып келді.
After dealing with the problems in Sidon and Cilicia, Esarhaddon turned his attention to Urartu. At first, he struck at the Mannaeans, a people allied with Urartu, but by 673 he was openly at war with the kingdom of Urartu itself. As part of this war, Esarhaddon attacked and conquered the kingdom of Shupria, a vassal kingdom to Urartu whose capital Ubumu was located on the shores of Lake Van. The king's casus belli for this invasion was the king of Shupria's refusal to hand over political refugees from Assyria (possibly some of the conspirators behind Sennacherib's death) and though the Shuprian king had agreed to give up the refugees after a long series of letters, Esarhaddon considered it took him too long to relent. The Assyrians seized and plundered the city after the defenders had attempted to burn down the Assyrian siege weapons and the fires had instead spread into Ubumu. The political refugees were captured and executed. Some criminals from Urartu, who the Shuprian king had similarly refused to give up to the king of Urartu, were seized and sent to Urartu, perhaps in order to improve relations. Ubumu was repaired, renamed and annexed, with two eunuchs being appointed as its governors. In 675, the Elamites invaded Babylonia and captured the city of Sippar. The Assyrian army had been away at the time, campaigning in Anatolia, and was forced to abandon this campaign in order to defend the southern provinces. Little is recorded of this conflict and as the fall of Sippar was an embarrassment it is not mentioned by Esarhaddon in any of his inscriptions. Shortly after seizing Sippar, the Elamite king Khumban khaltash II died, which left the new Elamite king, Urtak, in a bad position. To repair relations with Assyria and avoid further conflict, Urtak abandoned the invasion and returned some statues of gods which the Elamites had stolen. The two monarchs entered into an alliance and exchanged children to be raised at each other's courts. Near the end of Esarhaddon's seventh year on the throne, in the winter of 673, the king invaded Egypt. This invasion, which only a few Assyrian sources discuss, ended in what some scholars have assumed was possibly one of Assyria's worst defeats. The Egyptians had for years sponsored rebels and dissenters in Assyria and Esarhaddon had hoped to storm Egypt and take this rival out in one fell swoop. Because Esarhaddon had marched his army at great speed, the Assyrians were exhausted once they arrived outside the Egyptian controlled city of Ashkelon, where they were defeated by the Kushite Pharaoh Taharqa. Following this defeat, Esarhaddon abandoned his plan to conquer Egypt for the moment and withdrew back to Nineveh.
Денсаулығының нашарлауы және депрессия
673 жылы Есархаддонның Мысырға жасаған алғашқы сәтсіз шабуылына дейін патшаның денсаулығы нашарлап бара жатқаны анық болды. Бұл мәселе тудырды, себебі Ассирия патшасы болу үшін міндетті түрде толыққанды дене және жан саулығы болуы керек еді. Патша үнемі түрлі ауруларға шалдығып, көбінесе тамақ, сусыз және адамдармен байланыссыз күндер бойы ұйықтайтын бөлмесінде жатқан. 672 жылы ақпанда сүйікті әйелі Ешарра Хамматтың қайтысы оның жағдайын одан әрі нашарлатты. Сақталған сарай құжаттары Есархаддонның көбінесе қайғылы күйде болғанын көрсетеді. Әйелі мен жаңа туған баласының өлімі Есархаддонды күйзеліске түсірді. Бұл туралы патшаның бас жын-шайтанды қуушысы Адад шуму Усурдың жазған хаттарынан анық көрінеді. Осы хаттардың бірі былай делінген:
By the time of Esarhaddon's first failed invasion of Egypt in 673 BC, it had become apparent that the king's health was deteriorating. This presented a problem since one of the chief requirements of being the Assyrian king was that one had perfect mental and physical health. The king was constantly suffering from some illness and would often spend days in his sleeping quarters without food, drink and human contact. The death of Esharra hammat, his beloved wife, in February 672 BC is unlikely to have improved his condition. Surviving court documents overwhelmingly point to Esarhaddon often being sad. The deaths of his wife and their recently born infant child made Esarhaddon depressed. This can clearly be seen in letters written by the king's chief exorcist Adad shumu usur, the man who was chiefly responsible for Esarhaddon's well being. One such letter reads:
Патша сарайынан, соның ішінде Есархаддонның дәрігерлерінен сақталған жазбалар мен хаттар оның жағдайын егжей-тегжейлі сипаттайды, зор құсу, үздірмейтін қызба, мұрыннан қан кету, бас айналу, құлақтағы қатты ауру, іш кешіру және күйзеліс туралы айтады. Патша өлімінің жақындап қалғанынан жиі қорқып, оның жағдайы оны көрген әркімге анық байқалар еді, себебі оның денесінің көп бөлігі, тіпті беті де тұрақты тері бөртпесімен жабылған. Ассирияның ең білікті дәрігерлері де оның жағдайына түсініктеме бере алмай, көмектесе алмайтындарын мойындауға мәжбүр болды. Бұл олардың хаттарында нақты көрінеді. Мысалы:
Notes and letters preserved from those at the royal court, including Esarhaddon's physicians, describe his condition in some detail, discussing violent vomiting, constant fever, nosebleeds, dizziness, painful earaches, diarrhea and depression. The king often feared that his death was near, and his condition would have been apparent to anyone who saw him as he was affected by a permanent skin rash which covered most of his body, including his face. The physicians, likely the best in Assyria, were perplexed and eventually had to confess that they were powerless to aid him. This is clearly expressed in their letters, such as the following:
Ассириялықтар ауруды құдайдың жазасы деп есептегендіктен, патшаның ауруы құдайлардың оған қолдау көрсетпейтінінің белгісі саналды. Осы себепті, Есархаддонның нашар денсаулығын оның халқынан әрқашан жасыру қажет болды. Оның халқының хабардар болмауы ежелгі Ассирия патшалық дәстүрі арқылы қамтамасыз етілді, яғни патшаға жуылатын әркім тізе бүгіп, бетін жабуға міндетті болды.
Because the Assyrians saw illness as divine punishment, a king who was ill would have been seen as an indication that the gods were not supportive of him. Because of this, Esarhaddon's poor health had to be hidden from his subjects at all costs. That his subjects remained unaware was ensured through the ancient royal Assyrian tradition that anyone who approached the king had to be both on their knees and veiled.
Мұрагерлікті жоспарлау
Өзінің Ассирия тағына қиындықпен ие болғанын көріп, Есархаддон өзінің өлімінен кейін биліктің тегіс және бейбіт түрде ауысуын қамтамасыз ету үшін бірнеше қадам жасады. Шамамен 672 ж. б.з.д. шығыс Медия патшалығының билеушісі Ураказабарнамен жасалған келісімде Есархаддонның барлық ұлдарының кәмелетке толмағаны анық болды, бұл қиын жағдай тудырды. Сол келісімде Есархаддонның өлімінен кейін оның мұрагерінің таққа көтерілуіне қарсы болатын бірнеше топ болуы мүмкін деген алаңдаушылық та көрінеді. Ол мұрагерінің ағалары, ағалары мен ағайындары, тіпті «бұрынғы патшалықтың ұрпақтары» және «Ассирияның басшыларының немесе әкімдерінің бірі» сияқты қарсы күштерді тізімдейді. Бұл Есархаддонның кейбір ағалары сол кезде тірі болғанын және олардың өзі немесе олардың балалары оның ұлдарына қауіп төндіруі мүмкін екенін көрсетеді. «Бұрынғы патшалардың ұрпақтары» деген сөз Есархаддонның әжесі Саргон II Ассирия тағына басып кіргенін және ол ескі Ассирия патшаларының ешқайсысымен туыс болмағанын білдіруі мүмкін. Бұрынғы патшалардың ұрпақтары әлі де тірі болып, Ассирия тағына талап етуге мүмкіндік алған болуы мүмкін. Өзінің өлімінен кейін азаматтық соғыстан аулақ болу үшін Есархаддон 674 ж. өзінің үлкен ұлы Син-надин-аплиді мұрагер хан етіп тағайындады, бірақ ол екі жылдан кейін қайтыс болды, бұл қайтадан мұрагерлік дағдарысқа әкелді. Бұл жолы Есархаддон екі ханзаданы тағайындады: оның тұңғыш ұлы Шамаш-шумукин Бабылдың мұрагері болып таңдалды, ал кіші ұлы Ашурбанипал Ассирияның мұрагері болып таңдалды. Екі ханзада Ниневидің астанасына бірге келіп, шетелдік өкілдермен, ассириялық ақсүйектермен және сарбаздармен бірге тойға қатысты. Оның бір ұлын Ассирияның, екіншісін Бабылдың мұрагері етіп тағайындауы жаңа идея болды, өйткені өткен онжылдықтарда Ассирия патшасы бір мезгілде Бабыл патшасы да болған. Есархаддонның үлкен ұлын Бабылдың ханзадасы, кіші ұлын Ассирияның ханзадасы етіп тағайындауы екі ұлдың аналарына байланысты болуы мүмкін. Ашурбанипалдың анасы, әрине, ассириялық болса, Шамаш-шумукин Бабылдық әйелдің ұлы болған (бірақ бұл белгісіз, Ашурбанипал мен Шамаш-шумукин бір анадан туған болуы мүмкін, егер Шамаш-шумукин Ассирия тағына көтерілсе, бұл проблемалық салдарларға әкелуі мүмкін еді). Ашурбанипал екінші ұлы болғандықтан, ол таққа жоғары үміткер болды. Есархаддон бабылдықтар өздерінің патшасы ретінде бабылдық текті біреуге риза болатынын болжағандықтан, Шамаш-шумукинге Бабыл мен империясының оңтүстік бөлігін мұра етуді тапсырды. Есархаддон жасаған келісімдерде оның екі ұлының қарым-қатынасы туралы нақты айтылмаған. Ашурбанипал империяның негізгі мұрагері болғаны және Шамаш-шумукин оған адалдық ант беруі керек болғаны анық, бірақ басқа бөліктерде Ашурбанипал Шамаш-шумукиннің ісіне араласпауы керек екені көрсетілген, бұл олардың тең дәрежеде екенін көрсетеді. Екі ханзада көп ұзамай Ассирия саясатына белсенді қатысып, ауырған әкесінің жүгін жеңілдетті. Есархаддонның анасы Нақия кез келген ықтимал жаулар мен талапкерлердің Ашурбанипалдың Ассирия тағына көтерілуін қолдауға ант беруін қамтамасыз етті, бұл Есархаддонның өзінің билігін бастаған қантөгістен аулақ болудың тағы бір қадамы болды. Ашурбанипал мен Шамаш-шумукиннің мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін Есархаддон 672 ж. шығыстағы кем дегенде алты тәуелсіз билеушімен және Ассирия орталығынан тыс жерлердегі өзінің бірнеше әкімдерімен мұрагерлік келісімдер жасады. Мүмкін, осы келісімдерді жасауға басты себеп оның ағалары, әсіресе Арда-Мулиссу әлі тірі және Ассирия тағына талап етуге тырысуы мүмкін болды. Кейбір жазулар олардың 673 ж. дейін тірі және еркін болғанын көрсетеді.
Seeing as he himself had only acquired the Assyrian throne with great difficulty, Esarhaddon took several steps in order to ensure that the transition of power following his own death would be a smooth and peaceful one. A treaty concluded between Esarhaddon and his vassal Ramataia, the ruler of a Median kingdom in the east called Urakazabarna in c. 672 BC makes it clear that all of Esarhaddon's sons were still minors at the time, which was problematic. The same treaty also shows that Esarhaddon was worried that there might be several factions who might oppose his successor's rise to the throne after his death, listing potential opposing forces as his successor's brothers, uncles and cousins and even "descendants of former royalty" and "one of the chiefs or governors of Assyria". This indicates that at least some of Esarhaddon's brothers were still alive at this point and that they or their children could possibly represent threats to his own children. The mention of "descendants of former royalty" might allude to the fact that Esarhaddon's grandfather Sargon II had acquired the Assyrian throne through usurpation and may not have been related to any earlier Assyrian king. It is possible that descendants of earlier kings may still have been alive and in a position to press their claims on the Assyrian throne. In order to avoid a civil war upon his death, Esarhaddon appointed his eldest son Sin nadin apli as crown prince in 674, but he died just two years later, again threatening a succession crisis. This time, Esarhaddon appointed two crown princes; his eldest living son Shamash shum ukin was selected as the heir to Babylon whilst a younger son, Ashurbanipal, was selected as the heir to Assyria. The two princes arrived at the capital of Nineveh together and partook in a celebration with foreign representatives and Assyrian nobles and soldiers. Promoting one of his sons as the heir to Assyria and another as the heir to Babylon was a new idea, for in the past decades the Assyrian king had simultaneously been the King of Babylon. The choice to name a younger son as crown prince of Assyria, which was clearly Esarhaddon's primary title, and an older son as crown prince of Babylon might be explained by the mothers of the two sons. While Ashurbanipal's mother was likely Assyrian in origin, Shamash shum ukin was the son of a woman from Babylon (though this is uncertain, Ashurbanipal and Shamash shum ukin may have shared the same mother which would probably have had problematic consequences if Shamash shum ukin was to ascend to the Assyrian throne. Since Ashurbanipal was the next oldest son, he then was the superior candidate to the throne. Esarhaddon probably surmised that the Babylonians would be content with someone of Babylonian heritage as their king and as such set Shamash shum ukin to inherit Babylon and the southern parts of his empire instead. Treaties drawn up by Esarhaddon are somewhat unclear as to the relationship he intended his two sons to have. It is clear that Ashurbanipal was the primary heir to the empire and that Shamash shum ukin was to swear him an oath of allegiance, but other parts also specify that Ashurbanipal was not to interfere in Shamash shum ukin's affairs which indicates a more equal standing. The two crown princes soon became heavily involved with Assyrian politics, which lifted some of the burden from the shoulders of their sickly father. Esarhaddon's mother Naqiʾa ensured that any potential enemies and claimants took an oath to support Ashurbanipal's rise to the Assyrian throne, another step to avoid the bloodshed which had begun Esarhaddon's own reign. In order to ensure the succession of Ashurbanipal and Shamash shum ukin, Esarhaddon himself also concluded succession treaties with at least six independent rulers in the east and with several of his own governors outside the Assyrian heartland in 672. Perhaps the main motivating factor to create these treaties was the possibility that his brothers, particularly Arda Mulissu, were still alive and sought to claim the Assyrian throne. Some inscriptions suggest that they were alive and free as late as 673.
Мысырдың жаулауы және оның орнына патшалар
671 жылдың басында Есархаддон қайтадан Мысырға жорық жасады. Бұл екінші Мысыр жорығы үшін жиналған әскер 673 жылы қолданған әскерінен едәуір көп болды және ол бұрынғы әрекеттерінде туған қиындықтарды болдырмау үшін өте баяу жылдамдықпен ілгеріледі. Ол өзінің империясының батыс бөлігіндегі маңызды қалалардың бірі – Харраннан өтті. Сол жерде патшаға Мысырды жаулап алуы сәтті болады деген болжам айтылды. Есархаддонның өлімінен кейін Ашурбанипалға жіберілген хатта болжам былай сипатталды:
In the early months of 671 BC, Esarhaddon again marched against Egypt. The army assembled for this second Egytian campaign was considerably larger than the one Esarhaddon had used in 673 and he marched at a much slower speed in order to avoid the problems that had plagued his previous attempt. On his way he passed through Harran, one of the major cities in the western parts of his empire. Here, a prophecy was revealed to the king, which predicted that Esarhaddon's conquest of Egypt would be a successful one. According to a letter sent to Ashurbanipal after Esarhaddon's death, the prophecy was the following:
Бұл болжамды алғаннан кейін үш ай өткен соң Есархаддонның әскері египеттіктермен болған алғашқы шайқаста жеңіске жетті. Болжамға және бастапқы жетістікке қарамастан, Есархаддон өзінің қауіпсіздігіне толық сенімді болған жоқ. Египеттіктерді жеңгеннен кейін он бір күн өткен соң, ол «патшаның орнын басу» рәсімін орындады – бұл ежелгі ассириялық тәсіл, патшаны қандай да бір белгі арқылы алдын ала хабарланған қауіптен қорғауға арналған. Есархаддон бұл рәсімді билігінің алғашқы жылдарында да орындаған, бірақ бұл жолы ол Мысырға жасаған жорығын жалғастыруға мүмкіндік бермеді. «Патшаның орнын басу» рәсімінде ассириялық монарх жүз күнге жасырынып, оның орнына (көбінесе ақыл-ойы кем адам) патша төсегінде ұйықтап, тәж киіп, патшалық киімдерін киіп, патша тағамын жейтін. Осы жүз күн ішінде нағыз патша жасырын күйде болып, тек «фермер» деген атпен танылатын. Рәсімнің мақсаты – патшаға қарсы жасалған жамандықтардың барлығы оның орнына қойылған адамға бағытталуы, ал ол жүз күннің соңында не болса да өлтірілетін, осылай нағыз монарх қауіпсіздікте сақталар еді. Есархаддон қандай белгіден қорқыса да, ол 671 жылы аман қалды және келесі екі жылда осы рәсімді тағы екі рет орындады, бұл оған Ассирия патшасы ретіндегі міндеттерін шамамен бір жылдай орындай алмауға себеп болды. Осы уақыт ішінде оның империясының азаматтық басқаруының көп бөлігін оның мұрагерлері бақылап отырды, ал Мысырдағы әскерге оның бас евнухі Ашшур-насир басшылық еткен болуы мүмкін. Ассирия әскері египеттіктерді тағы екі шайқаста жеңіп, Мысырдың астанасы Мемфисті басып алып, тонады. Ассирия әскері сондай-ақ, Есархаддонға қарсы египетпен одақтасқан Тирдің Баал сияқты Леванттағы бірқатар қарастырылған елдермен де соғысуға мәжбүр болды. Фараон Тахарка қашып кеткенімен, Есархаддон оның отбасын, оның ұлын және әйелін, сондай-ақ патша сарайының көп бөлігін тұтқынға алып, кепіл ретінде Ассирияға жіберді. Жаулап алынған аймақтарды басқаруға Ассирия патшасына адал әкімдер тағайындалды. Мысырдың жеңілісін еске алу үшін орнатылған Есархаддонның жеңіс стеласында ол қолында соғыс балғасымен, алдында тізе бүгіп отырған патша бейнесінде бейнеленген. Сондай-ақ, жеңілген фараонның ұлы тізе бүгіп, мойнына арқан байлап отыр. Бұл жаулап алудың нәтижесінде көптеген египеттіктер Ассирияның орталық аймағына көшірілді. Жеңіс стеласына жазылған мәтіннің бір бөлігінде Есархаддон жаулап алуды былай сипаттайды:
Three months after having received this prophecy, Esarhaddon's forces were victorious in their first battle with the Egyptians. Despite the prophecy and initial success, Esarhaddon was not convinced of his own safety. Just eleven days after he had defeated the Egyptians, he performed the "substitute king" ritual, an ancient Assyrian method intended to protect and shield the king from imminent danger announced by some sort of omen. Esarhaddon had performed the ritual earlier in his reign, but this time it left him unable to command his invasion of Egypt. The "substitute king" ritual involved the Assyrian monarch going into hiding for a hundred days, during which a substitute (preferably one with mental deficiencies) took the king's place by sleeping in the royal bed, wearing the crown and the royal garbs and eating the king's food. During these hundred days, the actual king remained hidden and was known only under the alias "the farmer". The goal of the ritual was that any evil intended for the king would instead be focused on the substitute king, who was killed regardless of if anything had happened at the end of the hundred days, keeping the real monarch safe. Whatever omen Esarhaddon was fearing, he survived 671 and would perform the ritual twice during the two years that followed, which left him unable to fulfill his duties as the Assyrian king for a total of almost a year. During this time, most of the civil administration of his empire was overseen by his crown princes and the army in Egypt was likely commanded by his chief eunuch, Ashur nasir. The Assyrian army defeated the Egyptians in two additional battles and successfully seized and plundered the Egyptian capital of Memphis. The Assyrian army was also forced to fight some of their vassals in the Levant, such as Baal of Tyre, who had allied with the Egyptians against Esarhaddon. Although the Pharaoh Taharqa had escaped, Esarhaddon captured the Pharaoh's family, including his son and wife, and most of the royal court, which were sent back to Assyria as hostages. Governors loyal to the Assyrian king were placed in charge of the conquered territories. In his victory stele, erected to commemorate the defeat of Egypt, Esarhaddon is depicted in a majestic pose with a war mace in his hand and a vassal king kneeling before him. Also present is the son of the defeated pharaoh, kneeling and with a rope around his neck. The conquest resulted in the relocation of a large number of Egyptians to the Assyrian heartland. In an excerpt from the text inscribed on his victory stele, Esarhaddon describes the conquest with the following words:
671-670 ж. б. з. б. аралығындағы құдалық
Есархаддон Мысырды жеңгеннен кейін көп ұзамай, оның бүкіл империясына Харан қаласынан жаңа пайғамбарлық туралы хабар тарады. Есархаддон Мысырды жаулап алып, қаладан келген бұрынғы пайғамбарлықтың дұрыстығын дәлелдегендіктен, Харран оракулдары сенімді деп есептелді. Пайғамбарлықты, экстаз күйінде болған әйел (Нуску оракулы) былай жеткізді:
Shortly following Esarhaddon's victory in Egypt, news spread throughout his empire of a new prophecy at Harran. Since Esarhaddon had conquered Egypt and proven the previous prophecy from the city right, the oracles of Harran were seen as trustworthy. The prophecy, spoken by an ecstatic woman (the oracle of Nusku), was the following:
Пайғамбарлықтың мәні анық болды: ол Сеннахиримнің барлық ұрпақтарын тақтан тонаушылар деп жариялап, Есархаддонның билігіне қарсы бүлікке діни негіз беруге мүмкіндік берді. Есархаддонның терісіндегі ауру Харанға келгенде байқалған болуы мүмкін, содан кейін оны заңсыз деп жариялаған шығар. Таққа лайықты деп жарияланған Саси кім екені белгісіз, бірақ ол бұрынғы Ассирия патшалығымен қандай да бір байланыста болған болуы мүмкін, бұл оған таққа талап етуге құқық берген болар. Ол Есархаддонның атасы Саргон II-нің ұрпағы болуы да мүмкін. Саси империяның көптеген аймақтарында жылдам қолдау жинады, тіпті Есархаддонның бас евнухі Ашур-насирді де өз жағына тартты. Есархаддон бұл құйрық тікені көп ұзамай білді. Параноясының салдарынан, Есархаддон империяның барлық аймақтарында өзіне қарсы жоспарланған әрекеттер туралы хабарлауға ант берген қызметшілерден тұратын кең хабарласу желісін құрды. Осы хабарлар арқылы Есархаддон құйрық тікендердің тек Харанда ғана емес, Вавилон мен Ассирияның орталық аймақтарында да белсенді екенін білді. Біраз уақыт бойы Есархаддон құйрық тікендердің іс-әрекеттері туралы ақпарат жинады және өміріне қауіптеніп, б.з.д. 671 жылы екінші рет «ауыстырушы патша» рәсімін орындады, алғашқы рәсімнен үш ай өткен соң. Рәсім аяқталғаннан кейін Есархаддон жасырынған жерінен шығып, құйрық тікендерді аяусыз қырды, оның билігі кезіндегі екінші тазарту. Саси мен оны патша деп жариялаған әйелдің тағдыры белгісіз, бірақ олар тұтқындалып, жазаланған болуы мүмкін. Қайтыс болған шенеуніктердің көптігіне байланысты Ассирияның әкімшілік құрылымы көп жылдар бойы бастан өткендей қиындыққа тап болды. 670 жылдың алғашқы айларында жылдың атын таңдауға ешкім тағайындалмады, бұл Ассирия тарихында сирек кездесетін жағдай. Сасидің жақтастарының үйлері болған деп есептелетін бірнеше қаладағы ғимараттардың қалдықтары 670 жылы қиратылған деп саналады. Бұл құйрық тікеннен кейін Есархаддон қауіпсіздік шараларын күшейтті. Ол өзімен кездесуді қиындату және өз сарайларына кіруді бақылайтын шенеуніктердің санын шектеу үшін сарай иерархиясына екі жаңа шен енгізді.
The meaning of the prophecy was clear: it provided a possible religious foundation for a revolt against Esarhaddon's rule by declaring all of Sennacherib's descendants as usurpers. It is possible that Esarhaddon's skin condition would have become apparent during his visit to Harran, which might be the reason for declaring him illegitimate. The identity of the Sasî who was proclaimed as the rightful king is unknown but he might have been connected to previous Assyrian royalty in some manner to give him a claim to the throne. It is possible that he was a descendant of Esarhaddon's grandfather Sargon II. Sasî managed to rally a large amount of support throughout the empire quickly, perhaps even rallying Esarhaddon's chief eunuch Ashur nasir to his side. It did not take long for Esarhaddon to learn of the conspiracy. Because of his paranoia, Esarhaddon had a vast information network of servants throughout the empire, sworn to report to him once they heard of any planned actions against him. Through these reports, Esarhaddon was made aware that conspirators were active not only in Harran, but also in Babylon and in the Assyrian heartland. For a while, Esarhaddon simply gathered information on the activities of the conspirators and fearing for his life, performed the "substitute king" ritual for a second time in 671 BC, just three months after he had previously completed it. As soon as the ritual was complete, Esarhaddon emerged from hiding and brutally massacred the conspirators, the second such purge during his reign. The fate of Sasî and the woman who had proclaimed him king is unknown, but it is likely that they were captured and executed. Because of the extent of the officials killed, the administrative structure of Assyria suffered more than it had in many years. For the first few months of 670, no official was chosen to select the name of the year, something which was extremely rare in Assyrian history. Remains of several buildings in various cities, believed to have been the homes of supporters of Sasî, have been dated as having been destroyed in 670. The aftermath of the conspiracy saw Esarhaddon tighten security considerably. He introduced two new ranks into the court hierarchy so as to make it more difficult to meet him, which also limited the number of officials who controlled the access to his palaces.
Өлім
Ол қастандықтан аман қалғанына қарамастан, Есархаддон ауру және күдікпен мазаланып жүрді. Бір жыл өткен соң, б.з.б. 669 жылы, ол тағы да "орнына қойылған патша" рәсімін өткізді. Осы шамада оңтүстіктен жеңілген фараон Тахарка пайда болды және, мүмкін, Ассириядағы тұрақсыз саяси ахуалмен байланысты, Мысырды Есархаддонның үстемдігінен босатуға тырысты. Есархаддон осы көтеріліс туралы хабар алып, тіпті Мысырдағы оның тағайындаған уәкілдерінің бір бөлігі оған салық төлеуді тоқтатып, көтерілісшілерге қосылғанын білді. Жүз күн жасырынғаннан кейін, өзінің стандарттары бойынша салыстырмалы түрде жақсы денсаулықта болған Есархаддон Мысырға қарсы үшінші рет жорыққа шықты. Патша Мысыр шекарасына жетпей, Харан қаласында б.з.б. 669 жылдың 10 Арасам күнінде (шамамен қарашаның 1-і) қайтыс болды. Керісіне дәлелдердің жоқтығы оның табиғи және күтпеген өлім болғанын көрсетеді. Есархаддонның өлімінен кейін, оның ұлдары Ашурбанипал мен Шамш-шум-укин саяси қырқыстар мен қан төгілмей Ассирия мен Вавилон тақтарына сәтті отырды, яғни Есархаддонның мұрагерлік жоспарлары, кемінде бастапқыда, табысқа жетті.
Although he had successfully survived the conspiracy, Esarhaddon remained diseased and paranoid. Just a year later, in 669 BC, he once more performed the "substitute king" ritual. Around this time, the defeated Pharaoh Taharqa appeared from the south and, perhaps combined with the chaotic political situation within Assyria, inspired Egypt to attempt to free itself from Esarhaddon's control. Esarhaddon received word of this rebellion and learnt that even some of his own governors who he had appointed in Egypt had ceased to pay tribute to him and joined the rebels. After emerging from his hundred days of hiding, apparently relatively healthy by his standards, Esarhaddon left to campaign against Egypt for the third time. The king died at Harran on 10 Araḫsamn 669 BC (approximately November 1 in the proleptic Julian calendar), before reaching the Egyptian border. The absence of evidence to the contrary suggests that his death was natural and unexpected. After Esarhaddon's death, his sons Ashurbanipal and Shamsh shum ukin successfully ascended the thrones of Assyria and Babylon without political turmoil and bloodshed, meaning that Esarhaddon's succession plans were a success, at least initially.
Арабтармен дипломатия
Арабтардың және Синай түбегіндегі басқа тайпалардың қолдауы Есархаддонның б.з.б. 671 жылғы Мысыр жорығында шешуші рөл атқарды. Есархаддон сондай-ақ, әсіресе Адуммату қаласының маңында, Аравия түбегіндегі әкесі бағындырған араб тайпаларының адалдығын сақтауға ниеттенді. Адумматудың патшасы Хазаил Есархаддонға салық төлеп, бірнеше сыйлық жіберді, ал Есархаддон Хазаилдің құдайларының мүсіндерін қайтарып, оған жауап ретінде сыйлықтар жолдады, бұл мүсіндер Сеннахириб жылдар бұрын тәркілеген еді. Хазаил қайтыс болғаннан кейін, оның орнын ұлы Яута басып алды, және Есархаддон Яутаның патшалығын мойындап, сондай-ақ жаңа патшаға оның билігіне қарсы көтерілген бүлікшілерді жеңуге көмектесті. Бірақ көп ұзамай Яута Есархаддонға қарсы бүлік көтерді, және ассириялық әскерден жеңілгенімен, Ашурбанипал билікке келгенге дейін тәуелсіздігін сақтап қалды. Есархаддон ассириялық патша сарайында тәрбиеленген Табуа атты әйелді "Арабтар патшайымы" деп тағайындап, оған өз халқына оралып, билік етуге рұқсат берді. Тағы бір оқиғада, Есархаддон 676 жылы Яди қаласының жергілікті патшасының көмек сұрауынан кейін "Базза" елін басып алды (бұл елдің Аравия түбегінің шығысында орналасқандығы болжанады). Бұл жорықта ассириялықтар осы аймақтың сегіз патшасын жеңіп, олардың бағындырылған жерлерін Яди патшасына берді.
The support of the Arabic and other tribes of the Sinai Peninsula had been crucial in Esarhaddon's 671 BC Egyptian campaign. Esarhaddon was also determined to retain the loyalty of the Arabic tribes who had been subjugated by his father in the Arabian Peninsula, particularly around the city of Adummatu. The king of Adummatu, Hazael, paid tribute to Esarhaddon and sent him several presents, which were reciprocated by Esarhaddon through returning the statues of Hazael's gods which had been seized by Sennacherib years earlier. When Hazael died and was succeeded by his son Yauta, Yauta's position as king was recognized by Esarhaddon, who also aided the new king in defeating a rebellion against his rule. Shortly thereafter, Yautu rebelled against Esarhaddon and though he was defeated by the Assyrian army, he successfully retained his independence until the reign of Ashurbanipal. Esarhaddon also successfully appointed a woman who had been raised at the Assyrian royal palace, Tabua, as "queen of the Arabs" and allowed her to return to and govern her people. In another episode, Esarhaddon invaded the country of "Bazza" in 676 (assumed to be located in the east of the Arabian Peninsula) after being petitioned for aid by a local king of a city called Yadi. The campaign apparently saw the Assyrians defeating eight kings of this region and granting their conquests to the king of Yadi.
Мидиялықтармен дипломатиялық қарым-қатынас
Есархаддонның тұсында көптеген мидиялықтар мен парсылықтар Ассирияның қарастырылған елшілері болды немесе оның құрамында қалды. Есархаддонның әскерлері мидиялықтарға Ассирияның үлкен күш екенін және одан қорқу керектігін көрсетті, осыдан бұрын 676 ж.б.д. шамасында Ассириялықтар Бикни тауының маңында (орны белгісіз, бірақ Орталық Мидияда болған) мидиялық патшалар Эпарна мен Шидирпарнаны жеңді. Осы жеңістің нәтижесінде көптеген мидиялықтар Ассирияға адалдықпен ант беріп, Ниневияға сыйлықтар әкелді және Есархаддонға өз жерлеріне ассириялық әкімдерді тағайындауға мүмкіндік берді. Есархаддон Ашурбанипал мен Шамаш-шум-укиннің мұрагерлік құқығына қатысты өсиеттерін орындауға қол астындағыларын ант бергенде, оның мұрагерлеріне адалдық ант берген вассалдардың арасында Мидияның билеушілері мен князьдары болды. Есархаддонның мидиялықтармен қарым-қатынасы әрдайым бейбіт болған жоқ, себебі 672 жылға дейін Ассирияға қарсы мидиялық шабуылдар туралы мәліметтер сақталған, және Есархаддонның болжамдарында мидиялықтар Ассирияның ықтимал жауы ретінде жиі айтылады. Есархаддонның Мидиядағы басты қарсыластарының бірі – Ассириялықтар Каштарити деп атаған тұлға, ол Ассирия жеріне шабуыл жасады. Бұл патша, мүмкін, Мидия империясының екінші патшасы Фраортпен бірдей.
The reign of Esarhaddon saw many of the Medes and Persians becoming or remaining Assyrian vassals. Esarhaddon's armies had proven to the Medes that Assyria was a great power to be feared when the Assyrians defeated the Median kings Eparna and Shidirparna near Mount Bikni (the location of which is unknown beyond being located somewhere in central Media) at some point before 676 BC. As a result of this victory, many of the Medes willingly swore allegiance to Assyria and brought gifts to Nineveh and allowed Esarhaddon to appoint Assyrian governors to their lands. When Esarhaddon made his subjects swear to uphold his wishes in regards to the succession of Ashurbanipal and Shamash shum ukin, some of the vassals made to swear allegiance to his successors were rulers and princes from Media. Esarhaddon's relations with the Medes weren't always peaceful as there are records of Median raids against Assyria as late as 672 and the Medes are constantly mentioned in Esarhaddon's requests to his oracle as potential enemies of Assyria. Among the chief rivals of Esarhaddon in Media was a figure the Assyrians called Kashtariti, who raided Assyrian territory. This king is perhaps identical with Phraortes, the second king of the Median Empire.
Отбасы және балалар
Жазбалардан Есархаддонның бірнеше әйелі болғанын анықтауға болады, себебі оның мұрагерлік шартында «Ашшурбанипалдың анасынан туған ұлдар» мен «Есархаддонның қалған ұлдары» арасында ерекшелік жасалған. Осы әйелдердің тек біреуі – Есархаддонның патшайымы Ешарра Хаммат (Ešarra ḫammat) туралы мәлімет бар. Ешарра Хаммат көбінесе оның өлімінен кейінгі дереккөздерде, әсіресе Есархаддон оған салған кесене туралы мәлімделген. Есархаддонның қай баласы одан туғаны белгісіз. Есархаддонның кем дегенде 18 баласы болған. Кейбір балалары Есархаддон сияқты созылмалы ауруға шалдыққандықтан, сарай дәрігерлерінің үнемі медициналық көмегіне мұқтаж болған. Есархаддонның қол астындағы адамдардың жазған хаттарында патшаның «көптеген балалары» туралы айтылады, бұл оның отбасының ежелгі Ассирия стандарттары бойынша үлкен отбасы болғанын көрсетеді. Есархаддонның атымен белгілі балалары:
From inscriptions it can be ascertained that Esarhaddon had multiple wives as his succession treaties differentiate between "sons born by Ashurbanipal's mother" and "the rest of the sons engendered by Esarhaddon". Only the name of one of these wives, Esarhaddon's queen Esharra hammat (Ešarra ḫammat) is known. Esharra hammat is chiefly known from sources after her death, especially in regards to a mausoleum Esarhaddon constructed for her. It is uncertain which of Esarhaddon's many children were hers. Esarhaddon had at least 18 children. Some of these children suffered from constant illness, similar to Esarhaddon, and required permanent and constant medical attention by the court physicians. Contemporary letters by Esarhaddon's subjects discussing the king's "numerous children" confirm that his family was viewed as large by ancient Assyrian standards. Those of Esarhaddon's children known by name are the following:
Серуа этерат ( ) – Есархаддонның қыздарының үлкені және атымен белгілі жалғыз қызы, Серуа этерат Ашшурбанипалдан үлкен және Есархаддонның барлық балаларының ең үлкені болуы мүмкін. Ол Есархаддонның және кейін Ашшурбанипалдың сарайында маңызды лауазымды атқарғандығы туралы көптеген жазбалар куәлік етеді. Син-надин апли (немесе ) – Есархаддонның үлкен ұлы және б.з.д. 674 жылдан 672 жылы күтпеген өліміне дейін мұрагерлік таққа талапкер болған. Шамаш шум укин (,) – Есархаддонның екінші үлкен ұлы, 672–669 жылдары Вавилонның мұрагері және кейін Вавилонның патшасы болған. Шамаш мету убалит ( ) – Есархаддонның үшінші үлкен ұлы болуы мүмкін. Оның аты, «Шамаш өлгенді қайырды» деген мағынаны білдіреді, ол денсаулығының нашар болуын немесе туғанда қиындықтарды көрсетеді. 672 жылы ол әлі тірі болған, сондықтан оның денсаулығы кіші інісінің мұрагер ретінде таңдалған себебі болуы мүмкін. Шамаш мету убалит Ашшурбанипалдың мұрагерлігін қабылдамаған және осыдан өмірін жоғалтқан болуы мүмкін. Ашшурбанипал ( ) – Есархаддонның төртінші үлкен ұлы, 672–669 жылдары Ассирияның мұрагері және кейін Ассирияның патшасы болған. Ашур тақиша либлут – Есархаддонның бесінші үлкен ұлы болуы мүмкін. 672 жылға дейін қайтыс болған болуы мүмкін. Ашур мукин палея ( ) – Есархаддонның алтыншы үлкен ұлы болуы мүмкін. Есархаддон патша болғаннан кейін туған болуы мүмкін. Ашшурбанипалдың тұсында Ашшурда діни қызметкер болған. Ашур этел шаме ерсети мубаллису ( ) – Есархаддонның жетінші үлкен ұлы болуы мүмкін. Есархаддон патша болғаннан кейін туған болуы мүмкін. Ашшурбанипалдың тұсында Харранда діни қызметкер болған. Ашур саррани мубаллису ( ) – тек бір хатта айтылған, Ашур саррани мубаллису Ашур этел шаме ерсети мубаллисумен бір адам болуы мүмкін. Син-Перу укин – патшаға қашан баруға болатыны туралы сұраған хаттан және оның денсаулығының жақсы екендігі туралы басқа хаттан белгілі.
Serua eterat ( ) – the eldest of Esarhaddon's daughters and the only one known by name, Serua eterat was older than Ashurbanipal and might have been the eldest of all of Esarhaddon's children. She held a position of importance in Esarhaddon's court and in the later court of Ashurbanipal as attested by numerous inscriptions. Sin nadin apli ( or ) – Esarhaddon's eldest son and crown prince from 674 BC until his unexpected death in 672. Shamash shum ukin ( ) – Esarhaddon's second eldest son, crown prince and heir to Babylon 672–669 and King of Babylon thereafter. Shamash metu uballit ( ) – possibly Esarhaddon's third eldest son. His name, which means "Shamash has brought to life the dead", suggests that he suffered from poor health or had a difficult birth. He was still alive by 672 and his health might be the reason why he was overlooked in favor of his younger brother as heir. It is possible that Shamash metu uballit did not accept the succession of Ashurbanipal and paid for it with his life. Ashurbanipal ( )) – possibly Essarhadon's fourth eldest son, crown prince and heir to Assyria 672–669 and King of Assyria thereafter. Ashur taqisha liblut – possibly Esarhaddon's fifth eldest son. Thought to have been a sickly child, possibly dead before 672. Ashur mukin paleya ( ) – possibly Esarhaddon's sixth eldest son. Probably born after Esarhaddon was already king. Was made a priest in Assur during the reign of Ashurbanipal. Ashur etel shame erseti muballissu ( ) – possibly Esarhaddon's seventh eldest son. Probably born after Esarhaddon was already king. Was made a priest in Harran during the reign of Ashurbanipal. Ashur sarrani muballissu ( ) – attested only in a single letter, it is possible that Ashur sarrani muballissu is identical to Ashur etel shame erseti muballissu. Sin Peru ukin – known from a letter inquiring as to when it was appropriate to visit the king and another letter in which he is described as healthy.
Есархаддонның өлімінен кейінгі Ассирия
Есархаддон қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Ашурбанипал Ассирия патшасы болды. Ағасының таққа отырғызу рәсіміне қатысқаннан кейін, Шамаш-шум-укин Бабылға ұрланған Бел мүсінін қайтарып, Бабыл патшасы болды. Бабылда Ашурбанипал ағасының таққа отырғызу салтанатын өткізді. Патшалық атағына қарамастан, Шамаш-шум-укин Ашурбанипалдың вассалы болды; Ашурбанипал Бабылда патшалық құрбандықтарды (дәстүрлі түрде вавилон монархы ұсынған) ұсынуды жалғастырды, ал оңтүстіктегі әкімдер ассириялықтар еді. Оңтүстіктегі әскер мен сақшылар да ассириялықтардан болды. Шамаш-шум-укиннің Бабылдағы билігінің алғашқы жылдары бейбіт өтті, ол қамалдар мен ғибадатханаларды қалпына келтірді. Ашурбанипал мен оның ағасы монарх ретінде танылғаннан кейін, б.з.д. 667 жылы Ашурбанипал Есархаддонның Египетке қарсы аяқталмаған жорығын аяқтау үшін аттанды. 667 жылғы жорығында Ашурбанипал Тебаға дейін оңтүстікке қарай жорық жасап, жолында тонады, ал жеңіске жеткеннен кейін Есархаддонның сарайында тәрбиеленген Псамтик I мен Нехо I-ді вассалдық билеушілер ретінде қалдырды. 666–665 жылдары Ашурбанипал Тахарка перғауынының немересі Тантаманидің Египетті қайтару әрекетін жеңді. Шамаш-шум-укин күшейген сайын, ағасынан тәуелсіз болуға ұмтылды. 652 жылы Шамаш-шум-укин Ассирияның Елам, Куш және халдейлер сияқты жауларымен одақтасып, Ашурбанипалға оңтүстік қалаларында құрбандық шалуға тыйым салды. Бұл төрт жылға созылған азаматтық соғысқа әкелді. 650 жылы Шамаш-шум-укиннің жағдайы қиын болды, Ашурбанипалдың әскері Сиппар, Борсиппа, Кута және тіпті Бабыл қалаларын қоршауға алды. 648 жылы Бабыл Ашурбанипалға түсті және тоналып, қиратылды. Шамаш-шум-укин қайтыс болды, мүмкін, өз-өзіне қол жұмсаған болуы мүмкін. Ашурбанипал өзінің ұзақ билігі кезінде Ассирияның барлық жаулары мен қарсыластарына қарсы жорықтар жасады. Ашурбанипал қайтыс болғаннан кейін, оның ұлдары Ашур-этил-илани мен Синшаришкун оның империясын біраз уақытқа сақтап тұрды, бірақ олардың билігі кезінде Ассирияның көптеген вассалдары тәуелсіздік жариялауға мүмкіндік алды. 627-612 жылдары Ассирия империясы ыдырады, ал Ассирияның жауларының коалициясы, бастысы Мидия империясы және жаңадан тәуелсіз болған Жаңа Вавилон империясы Ассирияның орталық аймақтарына еніп кірді. 612 жылы Ниневи тоналып, жермен-жексен етілді. Ассирияның соңғы патшасы Ашур-убаллит II 609 жылы Харранда жеңілгеннен кейін құлады.
After Esarhaddon's death, his son Ashurbanipal became the king of Assyria. After attending his brother's coronation, Shamash shum ukin returned the stolen statue of Bel to Babylon and became the king of Babylon. At Babylon, Ashurbanipal sponsored a lavish coronation festival for his brother. Despite his royal title, Shamash shum ukin was a vassal to Ashurbanipal; Ashurbanipal continued to offer the royal sacrifices in Babylon (traditionally offered by the Babylonian monarch) and the governors in the south were Assyrian. The army and guards present in the south were also Assyrians. Most of Shamash shum ukin's early reign in Babylon was spent peacefully, restoring fortifcations and temples. After he and his brother had been properly inaugurated as monarchs, Ashurbanipal left in 667 BC to complete Esarhaddon's unfinished final campaign against Egypt. In his 667 campaign, Ashurbanipal marched as far south as Thebes, plundering on his way, and upon his victory he left the joint Pharaohs Psamtik I (who had been educated at Esarhaddon's court) and Necho I as vassal rulers. In 666–665, Ashurbanipal defeated an attempt by Tantamani, nephew of Pharaoh Taharqa, to retake Egypt. As Shamash shum ukin grew stronger, he became increasingly interested in becoming independent of his brother. In 652 Shamash shum ukin allied with a coalition of Assyria's enemies, including Elam, Kush and the Chaldeans, and forbade Ashurbanipal from any further sacrifices in any southern city. This led to a civil war that dragged on for four years. By 650 Shamash shum ukin's situation looked grim, with Ashubanipal's forces having besieged Sippar, Borsippa, Kutha and Babylon itself. Babylon finally fell in 648 and was plundered by Ashurbanipal. Shamash shum ukin died, possibly committing suicide. Throughout his long reign, Ashurbanipal would campaign against all of Assyria's enemies and rivals. After Ashurbanipal's death, his sons Ashur etil ilani and Sinsharishkun retained control of his empire for a time, but during their reigns many of Assyria's vassals seized the opportunity to declare themselves independent. From 627 to 612, the Assyrian empire effectively disintegrated and a coalition of Assyrian enemies, chiefly led by the Median Empire and the newly independent Neo Babylonian Empire pushed into the Assyrian heartland. In 612, Nineveh itself was plundered and razed. Assyria fell with the defeat of its final king, Ashur uballit II, at Harran in 609.
Тарихшылардың бағасы
Есархаддон, оның алдындағы патшасы Сеннахирим және одан кейінгі Ашурбанипал – Ассирия патшаларының ең ұлылары саналады. Ол көбінесе өзінің алдыңғысына қарағанда мейірімді және жайлы мінезді деп сипатталады, ол бағындырған халықтарды бағындыруға және біріктіруге үлкен күш жұмсады. Патша көптеген жетістіктерінің арқасында, соның ішінде Мысырды бағындыру, бүлікшіл Вавилонияны сәтті және бейбіт басқару, сондай-ақ оның амбициялық құрылыс жобалары үшін Жаңа Ассирия билеушілерінің ең табыстысы ретінде танылған. Ассириолог Карен Рэднердің сөзіне сәйкес, Есархаддон қолдағы деректерде басқа Ассирия патшаларына қарағанда анық көрінеді. Көптеген Ассирия патшалары тек патшалық жазулары арқылы ғана белгілі, бірақ Есархаддонның билік құрған он жылдығы өте жақсы құжатталған, себебі оның тұсындағы көптеген басқа да құжаттар, мысалы, сарайдағы хат алмасулары да сақталған. Ашурбанипал, ол ежелгі Месопотамия әдебиеттерін әйгілі кітапханасы үшін жинаған, Есархаддонның тұсында осындай еңбектерді жинауды бастаған. Мүмкін, Есархаддон Ашурбанипалды жинақтауға және білім алуға ынталандырған болуы мүмкін.
Esarhaddon, his predecessor Sennacherib and his successor Ashurbanipal are recognized as three of the greatest Assyrian kings. He is typically characterized as gentler and milder than his predecessor, taking greater efforts to pacify and integrate the peoples he conquered. The king has been described as one of the most successful of the Neo Assyrian rulers on account of his many achievements, including the subjugation of Egypt, the successful and peaceful control of the notoriously rebellious Babylonia and his ambitious construction projects. According to Assyriologist Karen Radner, Esarhaddon emerges more clearly as an individual from available sources than all other Assyrian kings. Most Assyrian kings are known only from their royal inscriptions, but the decade of Esarhaddon's rule is exceptionally well documented because many other documents dating to his reign, such as court correspondence, have survived as well. Ashurbanipal, who would famously gather ancient Mesopotamian literary works for his famous library, had already begun collecting such works during the reign of Esarhaddon. It is possible that Esarhaddon is to be credited with encouraging Ashurbanipal's collection and education.