Кіріспе
Тағайындау комиссиясы атқаратын түрлі жоғары лауазымды, арнайы атқарушы қызметтердің атауы – Жоғары комиссар. «Жоғары комиссар» деп аталатын фильм бар. Ағылшын тіліндегі бұл термин басқа тілдердегі ұқсас лауазымдарды атау үшін де қолданылады.
the film known as The High Commissioner
High commissioner is the title of various high ranking, special executive positions held by a commission of appointment. The English term is also used to render various equivalent titles in other languages.
Екі жақты дипломатия
Ұлттар Достастығында жоғары комиссар – бір Достастық үкіметінің екінші Достастық үкіметіне дипломатиялық миссиясын басқаратын жоғары дипломат (елші деңгейінде). Осы мағынада, Достастық елдерінің жоғары комиссиясы – басқа Достастық еліне арналған елшілігі болып табылады.
Британдық отарлау қолданысы
Тарихи тұрғыдан алғанда, Британ империясында (оның көп бөлігі кейін Одаққа айналды) жоғары комиссарлар – британдық корольдік билігіне толығымен бағынбаған территорияларды немесе аумақтар тобын басқаруға тағайындалған империялық үкіметтің өкілдері болды. Ал Корольдік колониялары (бұл британдық егемендік аумақтар) әдетте губернаторлармен басқарылатын, ал ең маңызды иеліктер, ірі конфедерациялар және тәуелсіз Одақ доминиондары генерал-губернаторлардың басшылығымен басқарылды. Мысалы, Кипр аралын қарастырайық. 1878 жылдың 12 шілдесіне дейін Кипр Стамбул қаласындағы Осман билігінің құрамында болды. Сол күнден бастап, ол британдық әкімшілікке көшті, бірақ Кипр 1914 жылдың 5 қарашасында Ұлыбританияға толық қосылғанға дейін Стамбул номиналды билігін сақтап тұрды. 1878 жылдың 22 шілдесінен 1925 жылдың 10 наурызына дейін тоғыз жоғары комиссар қызмет етті, олардың барлығы дерлік бұрыннан рыцарь атанған. Кипр патшаның колониясына айналды, ал соңғы губернатор оның бірінші губернаторы болып қалды. Палестина және Трансжорданияның жоғары комиссарлары, Мандатты Палестинаны басқарғандар, сионизм тарихына және Израиль-Палестина қақтығысының бастапқы кезеңдеріне елеулі әсер етті. Сонымен қатар, жоғары комиссия деколонизацияның соңғы кезеңімен де жүктелуі мүмкін, мысалы, 1970 жылдың 12 қарашасында автономия алған Сейшель аралдарында: соңғы губернатор Колин Гамильтон Аллен (1921–1993) 1975 жылдың 1 қазанынан бастап, Сейшель аралдары тәуелсіздікке қол жеткізгенге дейін, 1976 жылдың 28 маусымына дейін, Корольдік билігімен басқарылатын кезеңде жалғыз колониялық жоғары комиссар болып қалды.
Жоғары комиссарлар әкімші ретінде
Оңтүстік Африкадағы жоғары комиссардың рөлі 19-ғасырда Кейп колониясының британдық губернаторымен біріктірілді, бұл колониялық әкімшіге британдық иеліктерді басқару және көршілес буер қоныстарымен қарым-қатынас жасайтын жауапкершілікті жүктеді. Осы жоғары комиссарлардың ең танымалдарының бірі – Альфред Милнер, ол 1890 жылдары екі лауазымға тағайындалды және кейбіреулер оны Екінші Бур соғысын басталтуға жауапты деп санайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Оңтүстік Африкада Бечуаналэнд (қазіргі Ботсвана), Басутоленд (қазіргі Лесото) және Свазиленд (қазіргі Эсватини) протектораттары Оңтүстік Африканың генерал-губернаторы, сонымен қатар Бечуаналэнд, Басутоленд және Свазиленд үшін британдық жоғары комиссары тарапынан, 1930 жылға дейін түрлі жергілікті өкілдер арқылы басқарылды, ал кейіннен Оңтүстік Африкаға британдық жоғары комиссар (1961 жылдан бастап елші) басшылық етті, ол әрбір аумақта резидент комиссар арқылы өкілдік етті. Сингапурда орналасқан Малайяның тәждік колониясының британдық губернаторы, сонымен қатар Федеративтік Малай мемлекеттерінің жоғары комиссары болып екі қызмет атқарды және Куала-Лумпурдағы резидент-генералға билік етті, ол өз кезегінде британдық қорғау астындағы Малай мемлекеттерінің жергілікті билеушілеріне тағайындалған резиденттерге жауапты болды. Британдық Батыс Тынық мұхиты аймақтары тұрақты түрде шағын аралдық колониялық аумақтар тобы ретінде, 1905–1953 жылдар аралығында бір жартылай штатты Батыс Тынық мұхитының жоғары комиссарының басшылығымен басқарылды, бұл лауазым алдымен Фиджи губернаторына, содан кейін Соломон аралдарына қосылды. Ол әрбір аралда резидент комиссар, консул немесе басқа лауазымды тұлға (кішкентай Питкэрн аралдарында – тек бас судья) арқылы өкілдік етті. Қазіргі уақытта әлі де бір жоғары комиссар бар, ол губернатор ретінде қосымша қызмет атқарады: Жаңа Зеландиядағы британдық жоғары комиссар Питкэрн аралдарының британдық колониялық губернаторы қызметін атқарады.
Сыртқы аумақтар және отарлаудан бас тарту
Постколониалды тұрғысынан алғанда, кейбір басқа елдерде жоғары комиссарлар болған немесе бұрын болған, немесе олардың тілінде осыған баламасы бар.
Дания Корольдігі
Дания Корольдігінде жоғары комиссарлар (Rigsombudsmanden,) Гренландия мен Фарер аралдарында Корольдік пен Корольдік Үкіметін (Regeringen) өкілдік етеді (корольдіктің екі өзін-өзі басқаратын аймағы – Корольдік бірлігі) және аймақтарына қатысты саясат пен шешімдерді талқылауға, соның ішінде жергілікті заң шығарушы органдармен және Корольдік Парламентімен (Folketinget) келіссөздерге қатысады. Гренландия мен Фарер аралдарының әрқайсысында бір комиссар бар.
Грекия
1919 жылдың мамыр айының басында Грекия Корольдігіне Жоғары одақтас соғыс кеңесі Смирна (қазіргі Измир) қаласы және оның айналасындағы аймақтарды басқаруға мандат берді, және ол 12 мамырда оны басып алды. "Смирна аймағында" азаматтық басқару құрылды, оның төрағасы 1919 жылдың 21 мамырынан 1922 жылдың 9 қыркүйегіне дейін, Грекия Смирнаны Түркияға жоғалтқанға дейін, жоғары комиссар (Ὕπατος Ἁρμοστὴς) Аристодис Стергиадис (1861–1950) болды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тың 1905 жылдан 1941 жылға дейінгі протектораты болған Доминикан Республикасында бастапқыда әртүрлі жергілікті үкіметтер болды, содан кейін 29 қараша 1916 жылдан 24 шілде 1922 жылға дейін АҚШ әскери губернаторлары билік жүргізді. Одан кейін, 21 қазан 1922 жылы елдің алғашқы президенті сайланды. 1922 жылдан 1924 жылға дейін қызмет еткен АҚШ-тың жалғыз жоғары комиссары – Самнер Уэллс болды. Испаньола аралының екінші (батыс) бөлігі – Гаитиде де ұқсас жағдай болды. Ол 1915 жылдан 1936 жылға дейін АҚШ протектораты болып табылды. Бес американдық әскери қолбасшыдан кейін, 11 ақпан 1922 жылдан 16 қараша 1930 жылға дейін Джон Х. Расселл жоғары комиссар болып қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1919 жылдан 1927 жылға дейін контр-адмирал Марк Ламберт Бристол Түркияда АҚШ-тың жоғары комиссары қызметін атқарды. Филиппин 13 тамыз 1898 жылы АҚШ-тың қосылмаған аумағы болды. 15 қараша 1935 жылы автономия алғаннан кейін, келесі жоғары комиссарлар тағайындалды: 1935–1937 жылдары Уильям Фрэнсис "Фрэнк" Мерфи, ол сонымен қатар аралдардың соңғы генерал-губернаторы болды. 1937–1939 жылдары Пол В. МакНатт (бірінші комиссия). 1939–7 қыркүйек 1942 жылдары Фрэнсис Боуес Сайерс (жапон оккупациясы кезінде 24 желтоқсан 1942 жылдан бастап АҚШ-та эмиграцияда болды). 7 қыркүйек 1942 – 4 шілде 1946 жылдары Пол В. МакНатт (екінші комиссия; жапон оккупациясы кезінде 1945 жылдың тамызына дейін АҚШ-та эмиграцияда болды). Филиппин толық тәуелсіздік алған кезде оның өкілеттігі аяқталды. Окинава және Рюкю аралдары (жапон архипелагы), кейіннен тек Окинавада АҚШ-тың алты жоғары комиссары болды: 4 шілде 1957 – 1 мамыр 1958 жылдары Джеймс Эдвард Мур. Мур сонымен қатар Рюкю аралдарының соңғы вице-губернаторы және қолбасшы генерал болды. 1 мамыр 1958 – 12 ақпан 1961 жылдары Дональд Прентис Бут. 16 ақпан 1961 – 31 шілде 1964 жылдары Пол Уайт Каравей. 1 тамыз 1964 – 31 қазан 1966 жылдары Альберт Уотсон II. 2 қараша 1966 – 28 қаңтар 1968 жылдары Фердинанд Томас Унгер. 28 қаңтар 1968 – 15 мамыр 1972 жылдары Джеймс Бенджамин Ламперт. 15 мамыр 1972 жылы Окинава префектура ретінде Жапонияның құрамына қайта кірді, сондықтан Окинавадағы АҚШ жоғары комиссарының лауазымы жойылды.
1935–1937 William Francis "Frank" Murphy, who was also the last governor general over the Islands. 1937–1939 Paul V. McNutt (first commission)
1939 – 7 September 1942 Francis Bowes Sayers (exiled in the U. S. from 24 December 1942 during the Japanese Occupation). 7 September 1942 – 4 July 1946 Paul V. McNutt (second commission; exiled in the U. S. until August 1945 during the Japanese Occupation). Term ended when the Philippines achieved full sovereignty. Okinawa and Ryukyu Islands (Japanese archipelago), and later just Okinawa had six U. S. high commissioners:
4 July 1957 – 1 May 1958 James Edward Moore. Moore was also the last Deputy governor and Commanding General, Ryukyu Islands Command. 1 May 1958 – 12 February 1961 Donald Prentice Booth. 16 February 1961 – 31 July 1964 Paul Wyatt Caraway. 1 August 1964 – 31 October 1966 Albert Watson II. 2 November 1966 – 28 January 1968 Ferdinand Thomas Unger. 28 January 1968 – 15 May 1972 James Benjamin Lampert. On 15 May 1972 Okinawa reverted to Japanese sovereignty as a prefecture; therefore, the office of U. S. high commissioner on Okinawa ceased to exist.
Константинополь қаласы
Осман империясының Мудрос келісімінде капитуляцияға тап болғаннан кейін, 1918 жылдың 8 желтоқсанында одақтастар Босфордың жағалауын, Дарданеллді, Мармара теңізінің шығыс жағалауын 15 км тереңдікке дейін, сондай-ақ Имброс, Лемнос, Самотракия және Тенедос аралдарын басып алды. Бүкіл аймақ демилитаризацияланды (Босфор бұғаздары аймағы). Бұл 1920 жылдың 16 наурызынан 10 тамызына дейін одақтастар Осман империясының астанасы Константинопольді (Истанбул) басып алған кезде күшейтілді. 1923 жылдың 22 қазанында одақтастардың оккупациясы аяқталғанға дейін әрқашан бір британдық жоғары одақтас комиссары және бір (кіші) одақтас комиссары (Франциядан үш рет, Италиядан және АҚШ-тан әрқайсысы екі рет) қызмет етті.
Халықаралық ұйымды өкілдік ету
"Әлемдік қауымдастық" дипломатияда кеңінен қабылданған ұғымға айналып, алдымен Ұлттар Лигасында, кейін Біріккен Ұлттар Ұйымында бекітілген кезде, бұл ұйымдар бұрын мемлекеттер өздігінен шешетін ерекше жағдайларда маңызды рөл атқара бастады. Мұндай жағдайларда олардың қатысуы жоғары комиссарларды тағайындау арқылы көрініс берді, кейде бұл тағайындаулар жетекші державалардың, ал кейде "бейтарап" мүше мемлекеттердің арасынан жасалды. "Жоғары комиссар" лауазымы Ұлттар Лигасы мен Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік территорияларының "колониялық тәуелділіктен азат ету" кезеңіндегі әкімшілерді белгілеу үшін арнайы қолданылды. Бұл территориялар – Ұлттар Лигасы немесе БҰҰ-ның билігімен құрылған, оларды толық тәуелсіздікке дайындау мақсатындағы "уақытша" режимдегі егемендігі жоқ мемлекеттер еді. Мұндай "қамқорлық" көбінесе бұрынғы отаршылдық державаға берілді, ал егер ол екінші дүниежүзілік соғыста жеңілген болса, "азат етуші" одақтас жеңімпаздарға жүктелді. Бүгінгі таңда барлық сенімгерлік территориялар дербестікке немесе тәуелсіздікке қол жеткізді, олар жеке мемлекеттер ретінде құрылды немесе көршілес тәуелсіз елдердің құрамына кірді.
БҰҰ-ның басқа да әкімшіліктері
Бұрынғы итальяндық колония Эритрея 1941 жылдың 5 мамырынан бастап жеңімпаз Ұлыбританияның басқаруында болғаннан кейін, 1951 жылдың 19 ақпанында БҰҰ-ның биік комиссары Эдоардо Анзе Матиенцо (Боливиялық, т. 1902 ж.) басшылығымен БҰҰ-ның арнайы басқаруы орнатылды. Оның кеңсесі 1952 жылдың 15 қыркүйегінде Эфиопия императорының билігімен Эфиопиямен федерацияланған кезде тоқтатылды.