Кіріспе

Халықтың шағын бөлігіне әсер ететін аурулар. Сирек кездесетін ауру – халықтың шағын бөлігіне әсер ететін ауру. Әлемнің кейбір аймақтарында "жетім ауру" термині сирек кездесетін, сондықтан үкіметтер мен басқа да ұйымдардан қаржылық қолдау немесе зерттеулерге инвестициялар аз түсетін ауруды сипаттау үшін қолданылады. "Жетім препараттар" – жетім ауруларды емдеуге бағытталған дәрілер. Сирек кездесетін аурулардың көпшілігі генетикалық себептерге байланысты, сондықтан олар адамның өмірі бойы бойынша қалыпты, тіпті симптомдар бірден көрінбесе де. Көптеген сирек кездесетін аурулар өмірдің алғашқы жылдарында пайда болады, және сирек кездесетін аурулармен ауыратын балалардың шамамен 30% бес жасқа толмай қайтыс болады. 27 жыл ішінде тек төрт пациентте диагноз қойылған рибоза-5 фосфат изомераза дефициті – ең сирек кездесетін генетикалық аурулардың бірі болып саналады, одан тек Кэтрин мен Кирсти Филдсқа әсер ететін Филдс синдромы ғана сирек. Қандай аурудың сирек саналатыны туралы нақты сандар әлі келісімге келген жоқ. Global Genes ұйымы бүкіл әлемде қазіргі таңда шамамен 10 000 сирек кездесетін ауру бар екенін, олардың 80% генетикалық себептерге байланысты екенін есептейді.

Ауру таралуы

Сирек кездесетін аурулардың әсерін сипаттау үшін таралу (бір уақытта аурумен өмір сүретін адамдардың саны) жиілік (бір жылда жаңа диагноздардың саны) емес, қолданылады. Global Genes Project дүние жүзінде шамамен 300 миллион адам сирек кездесетін аурудан зардап шегетінін есептейді. Еуропалық сирек кездесетін аурулар ұйымы (EURORDIS) әлем халқының 3,5-тен 5,9%-ға дейін шамамен 6000 түрлі сирек кездесетін аурудың біріне шалдығатынын есептейді. Еуропалық Одақ Еуропа халқының 6 мен 8% аралығында өмірінде бір рет сирек кездесетін ауруға шалдығуы мүмкін деп санайды. Rare Genomics Institute мәліметінше, сирек кездесетін аурулардың 80%-ға жуығы генетикалық компонентке ие, ал олардың тек 400-ге жуығына ем бар. Сирек кездесетін аурулардың таралуы халықтың әртүрлілігіне байланысты өзгеруі мүмкін, сондықтан бір халықта сирек кездесетін ауру, екіншісінде жиі кездесуі мүмкін. Бұл әсіресе генетикалық және жұқпалы ауруларға қатысты. Мысалы, кістік фиброз генетикалық ауру Азияның көп бөлігінде сирек кездеседі, бірақ Еуропа мен еуропалық текті халықтар арасында жиі кездеседі. Кішігірім қауымдастықтарда бастамашы эффектісінің нәтижесінде бүкіл әлемде өте сирек кездесетін ауру, сол қауымдастықта кең таралған болуы мүмкін. Көптеген жұқпалы аурулар белгілі бір географиялық аймақта кең таралған, бірақ басқа жерлерде сирек кездеседі. Басқа аурулар, мысалы, қатерлі ісіктің сирек түрлері, таралудың нақты үлгісін көрсетпейді, жай ғана сирек кездеседі. Басқа жағдайларды жіктеу зерттеу жүргізіліп жатқан популяцияға байланысты: балалардағы барлық қатерлі ісік түрлері сирек саналады, себебі балаларда қатерлі ісікке шалдығу өте сирек, бірақ ересектерде сол қатерлі ісік көбірек кездеседі. Сирек кездесетін аурулардың таралуын және жиілігін бағалау олардың кең ауқымды таралу деңгейіне байланысты күрделі процесс болып табылады. Жоғары таралу деңгейіне ие сирек ауруларды скринингтік тексеру немесе науқастар тізілімдері арқылы бағалауға болады, ал өте сирек ауруларды көп сатылы жалпыұлттық есеп беру жүйесі немесе жеке жағдайлар бойынша есептер арқылы бағалауға болады. Сондықтан, деректер көбінесе толық емес және жинақтау, салыстыру және үнемі жаңарту қиын. Ұлттық аудармалық ғылымдарды дамыту орталығының генетикалық және сирек кездесетін аурулар ақпараттық орталығы PubMed мақалалары мен тұжырымдамаларынан алынған сирек кездесетін аурулардың таралуын және жиілігін терең оқыту алгоритмдері мен сирек кездесетін аурулар мамандарының біріктірілген еңбегі арқылы жинақтап, құрастырады. Финляндияда 40-қа жуық сирек кездесетін аурудың таралуы айтарлықтай жоғары; олар жиынтығында фин мұрасы аурулары деп аталады. Сол сияқты, АҚШ-тағы амиш діни қауымдастықтарында және этникалық еврейлер арасында сирек кездесетін генетикалық аурулар бар.

Сипаттамалары

Сирек кездесетін ауру – бұл кең ауқымды мүмкін болатын аурулардың ішінде 200 000-нан кем адамға әсер ететін ауру. Созылмалы генетикалық аурулар көбінесе сирек кездесетін ауруларға жатады. Сирек кездесетін аурулар бактериялық немесе вирус инфекциялары, аллергия, хромосомалық бұзылыстар, дегенеративтік және пролиферативтік себептерден туындауы мүмкін, бұл кез келген дене мүшесіне әсер етеді. Сол күні қол қойылған H. R. 4014 заңы "Сирек кездесетін аурулар және жетім препараттарды әзірлеу туралы заңға" сілтеме жасайды. Еуропада да ұқсас бастамалар ұсынылған. ORDR сонымен қатар Сирек кездесетін аурулардың клиникалық зерттеу желісін (RDCRN) басқарады. RDCRN клиникалық зерттеулерге қолдау көрсетеді, сондай-ақ ынтымақтастықты, зерттеуге қатысуды және деректерді бөлісуді жеңілдетеді.

Ұлыбритания

2013 жылы Ұлыбритания үкіметі "Ешкімнің сирек кездесетін ауруы бар деген сылтаппен қалып қоймауына кепілдік беруді мақсат ететін" Сирек кездесетін аурулар жөніндегі Ұлыбритания стратегиясын жариялады, онда 2020 жылға дейін Ұлыбритания бойынша күтім мен емдеуге қатысты 51 ұсынымды іске асыру көзделген. Төрт құраушы елдегі денсаулық сақтау қызметтері 2014 жылға дейін іске асыру жоспарларын қабылдауға келісті, бірақ 2016 жылдың қазанында Англиядағы Денсаулық сақтау қызметі жоспар әзірлемеген. Сондықтан, сирек кездесетін, генетикалық және диагнозы қойылмаған жағдайлар жөніндегі барлық партиялық парламенттік топ 2017 жылдың ақпан айында "Біреуді қалып қоймау: Англияға неліктен Сирек кездесетін аурулар жөніндегі Ұлыбритания стратегиясын іске асыру жоспары қажет" деген баяндама жариялады. 2017 жылдың наурыз айында NHS Англия іске асыру жоспарын әзірлейтіні туралы хабарланды. 2018 жылдың қаңтарында NHS Англия Сирек кездесетін аурулар жөніндегі Ұлыбритания стратегиясын іске асыру жоспарын жариялады. 2021 жылдың қаңтарында Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлау департаменті Ұлыбританияның Сирек кездесетін аурулар жөніндегі негізгі құжатын жариялады, онда төрт елдің сирек кездесетін аурулар қауымдастығымен бірлесіп, іс-қимыл жоспарларын жасауға міндеттеме берілді және "мүмкіндігінше, әрбір ел 2021 жылы іс-қимыл жоспарларын жариялауға ұмтылады" делінді. NHS Англия 2022 жылдың ақпан айында Англияның Сирек кездесетін аурулар жөніндегі іс-қимыл жоспарын 2022 жариялады.

Халықаралық

Әлемдегі ұйымдар сирек кездесетін аурулармен азаматтардың болашақ зерттеулерді қалыптастыруға қатысуын қамтамасыз ету жолдарын қарастырып жатыр, оның ішінде әртүрлі мүдделі тараптардың пікірлерін анықтау үшін онлайн әдістерді пайдалану да бар.

Қоғамның хабардарлығы

Сирек кездесетін аурулар туралы хабардарлықты арттыру мақсатында Еуропа, Канада, АҚШ және Үндістанда ақпан айының соңғы күні Сирек кездесетін аурулар күні тойланады (сол себепті, қамшы жылдарында 29 ақпан – ең сирек кездесетін күн). Сирек кездесетін аурулар тақырыбына көбірек назар аудару, қызығушылық таныту және қатысуға шақыру үшін бірқатар коммерциялық емес және қайырымдылық ұйымдар жұмыс істейді, олардың ішінде EURORDIS, Genetic Alliance UK және Rare Revolution Magazine бар.