Кіріспе
Солтүстік Германиядағы Харц тауларының ең биік шыңы Броккен, кейде Блоксберг деп те аталады, Харц тауларының ең биік шыңы және Солтүстік Германиядағы ең биік шыңы; ол Германияның Саксония-Анхальт аймағындағы Шиеркеге жақын жерде Везер және Эльба өзендерінің арасында орналасқан. Оның биіктігі альпілік өлшемдерге қарағанда төмен болса да, оның микроклиматы шамамен солтүстік таулардың климатына ұқсас. Ағаш сызығынан жоғары жатқан бөлігі қыркүйектен мамырға дейін қармен жабылады, ал тұман мен бұлттар жылдың 300 күніне дейін оны қамтиды. Орташа жылдық температурасы тек қана. Броккен Солтүстік Германиядағы ең шығысқа орналасқан тау; тура бағытта шығысқа қарай саяхаттасаңыз, келесі көрнекті биіктік Ресейдегі Урал тауларында кездеседі. Броккен әрқашан аңыздарда маңызды рөл атқарған және сиқыршылар мен шайтандармен байланысты болған; Иоганн Вольфганг фон Гете аңыздарды өзінің "Фауст" пьесасында пайдаланған. Броккен көлеңкесі – бұл тұманды тауда жиі кездесетін құбылыс, онда адамның көлеңкесі тұманға түсіп, керемет оптикалық эффектілер тудырады. Бүгінде Броккен Харц ұлттық паркінің бір бөлігі болып табылады және шамамен 1600 альпілік тау өсімдігінен тұратын тарихи ботаникалық баққа ие. Тар теміржол бу машинасы, Броккен теміржолы, келушілерді жоғарғы станцияға жеткізеді. FM радио және телеарналар тарату үшін Броккенді кеңінен пайдаланады. Ескі телемұнара, Sender Brocken, қазір қонақ үй және мейрамхана ретінде қолданылады. Сондай-ақ, онда туристерге ашық бақылау алаңы бар.
The Brocken, also sometimes referred to as the Blocksberg, is the highest peak in the Harz mountain range and also the highest peak in Northern Germany; it is near Schierke in the German state of Saxony Anhalt between the rivers Weser and Elbe. Although its elevation of is below alpine dimensions, its microclimate resembles that of mountains of about The peak above the tree line tends to have a snow cover from September to May, and mists and fogs shroud it up to 300 days of the year. The mean annual temperature is only It is the easternmost mountain in northern Germany; travelling east in a straight line, the next prominent elevation would be in the Ural Mountains in Russia. The Brocken has always played a role in legends and has been connected with witches and devils; Johann Wolfgang von Goethe took up the legends in his play Faust. The Brocken spectre is a common phenomenon on this misty mountain, where a climber's shadow cast upon fog creates eerie optical effects. Today the Brocken is part of the Harz National Park and hosts a historic botanical garden of about 1,600 alpine mountain plants. A narrow gauge steam railway, the Brocken Railway, takes visitors to the railway station at the top on
FM radio and television broadcasting make major use of the Brocken. The old television tower, the Sender Brocken, is now used as hotel and restaurant. It also has an observation deck, open to tourists.
Орналасқан жері
Брокен тауы Харц ұлттық паркінде, Харц ауданындағы Вернигероде қаласының шамамен солтүстік-шығысында орналасқан. Төменгі Саксониямен мемлекеттік шекара Брокен тауынан батысқа қарай өтеді. Брокен тауының оңтүстік-шығыс етегінде Шиерке курорты жатыр. Брокен тауының шамамен солтүстігінде, төбесінен төмен қарай 1744 жылы салынған Брокентейх су қоймасы орналасқан. Боде, Экер, Ильза және Одер өзендерінің бастаулары таудың үстінде немесе жанында жатыр. Брокен тауының дөңгелек төбесі ағашсыз, бірақ аласа бұталармен жамылған.
Жоғарғы және төменгі шыңдар
Броккеннің ең биік нүктесінің биіктігі құрайды. Оның қосалқы шыңдарына Генрихсхёэ, Кенигсберг және "Кіші Броккен" (Kleiner Brocken) жатады. 1989 жылға дейін Броккеннің биіктігі көптеген карталар мен кітаптарда көрсетілген. Алайда, 1990 жылдардың басындағы қазіргі анықтама жүйесіне негізделген саммит сараптамасы биіктікті шамамен көрсетті. Ескі деректерге сілтеме беру үшін 1990 жылдардың ортасында Броккеннің ең биік нүктесіне гранитті тастар орнатылды, олар ескі көрсетілген биіктікке сәйкес келді, тіпті одан шамамен бір метрге жоғары болды. Саммит тасына "1142 м" белгісі салынды. Жоғарғы пластинадағы биіктік төменгі пластинадағы сызыққа сәйкес келеді.
Before 1989 the height of the Brocken was recorded in almost all the relevant maps and books as A survey of the summit at the beginning of the 1990s based on the current reference system, however, gave the height as just In order to provide a reference point for the old data, in the mid 1990s granite boulders were set on the highest point of the Brocken, which not only matched the old given height, but exceeded it by about a metre. A bench mark of "1142 m" was recorded on the summit stone. This height on the upper plate refers to the line on the lower plate.
Геология
Геологиялық тұрғыдан қарағанда, Броккен және оның айналасындағы жер бедері, Броккен массиві, негізінен граниттен (Броккен граниті деп аталады) – магмалық тау жынысынан тұрады. Гарцтың граниттік плутондары – Броккен, Рамберг және Окер плутондары – шамамен 300 миллион жыл бұрын, Жоғарғы карбон кезеңінің Харц тауларының қалыптасуының соңында пайда болды. Алдымен сілтілі магма төмендегі шөгінділерге еніп, кристалданып, Харцбург габбросы сияқты габбро және диорит массивтерін құрады. Сәл кейін кремнийге бай граниттік магма көтеріліп, бір бөлігі ескі тау жыныстарындағы бос кеңістіктерге енді, ал көбінесе қазіргі шөгінділердің еруінен пайда болды. Гранит пен қабылдаушы тау жынысы арасындағы шекарада, яғни контактілік аймақта, түрлі өзгерістерді көруге болады. Мысалы, Актермансхёэ шыңында Броккен гранитінің үстінде орналасқан, контактілік аймақтың метаморфоздық бұршақ тастары (хорнфельс) орналасқан. Жоғарғы крейд кезеңінде Харц тауларының көтерілуінен кейін болған Харц тауларының эрозиясы қорғаныш хорнфельс шыңын жойды, осылайша Жоғарғы карбон кезеңінде жер астында кристалдасқан гранитті ашыққа шығарды. Броккен гранитінің айтылатын қаттылығы таудың биіктігіне себеп емес, бірақ эрозия басталғанға дейін ұзақ уақыт бойы ауа райына төзімді хорнфельс қыртысымен жақсы қорғалған геологиялық факт. Тек соңғы геологиялық кезеңдерде, трети кезеңінен бастап, Броккеннің граниттік шығыңқылары мен граниттік тас блоктарының ерекше, дөңгелектелген, сфера тәрізді эрозиясына ұшырады. Мұндай тас блоктары Альп тауларынан басқа Орталық Еуропада өте сирек кездеседі және оларды сақтау шаралары қолданылады. Олар негізінен перигляциалдық жағдайларда, яғни мұз дәуірлері кезінде және олардың шегіну кезеңінде пайда болды. Бүгінгі Броккен гранитінің тас блоктары, сондай-ақ Харц ұлттық паркіндегі басқа да тау жыныстары, әсіресе Окер аңғарында, кем дегенде 10 000 жылға соққан. Олардың қалыптасуында физикалық эрозия, мысалы, тоңудың әсері маңызды рөл атқарды, нәтижесінде бос үйілген тау жыныстарының алып үйінділері пайда болды. 2006 жылы Броккеннің граниттік тас блоктары 76 басқа қызықты геотоптармен бірге «Ұлттық геотоп» деп жарияланды.
Флора
Брокеннің қатал климаты оны сирек кездесетін түрлердің мекен ету ортасына айналдырады. Таудың шыңы – субальпілік аймақ, ондағы флора мен фауна солтүстік Скандинавия және Альп тауларындағылармен шамалас. Брокен – Германияның Орталық Жоталарындағы шыңы ағаш шегінен жоғары орналасқан жалғыз тау, сондықтан онда өте кішкентай қарағайлар өседі және көп бөлігі ергежейлі бұталы даламен жабылған. 1890 жылы құрылған Брокен бағында ұлттық саябақ қызметкерлері флораны күтіп бағады; келушілерге оны жүйелі экскурсиялар барысында көруге рұқсат етіледі. Бақта Брокенге тән өсімдіктер ғана емес, сонымен қатар басқа аймақтар мен елдердің тау флорасы да көрсетілген. Брокенге тән, Солтүстік Германияда сирек кездесетін және белгілі бір биіктіктен жоғары өсетін түрлердің ішінде Брокен гүлі немесе Брокен анемоны (Pulsatilla alpina subsp. alba), Брокеннің қанатты гүлі (Hieracium negrescens) және альпілік қанатты гүлі (Hieracium alpinum), көктемгі шөп (Anthoxanthum), әйел мантиясы (Alchemilla), қызылмия (Potentilla tormentilla), альпілік клуб мох (Diphasiastrum alpinum), лишайниктер, Исландия мохы (Cetraria islandica) және бұғы мохы (Cladonia rangiferina) бар. Бұл жерде қарақұмық бұтасын Броккен мүрт (Brockenmyrte) деп те атайды. Брокен шыңының маңындағы биік батпақтарда, мысалы, мақта шөп, күнбағыс және жәндік қайың (Betula nana) өседі.
Фауна
Бірнеше жануарлар түрі Броккендегі өмір сүру жағдайларына бейімделген. Мысалы, сулы құс (Anthus aquaticus) және сақиналы құс (Ring ouzel) екеуі де шыңның айналасындағы аймақта көбейеді. Вивипароздық кесіртке Броккенде бірегей, қара түсті түрінде кездеседі, Lacerta vivipara aberr. negra. Мұнда қарапайым бақаны (Rana temporaria) да кездестіруге болады. Жәндіктер өте көп. Көптеген қоңыздар бар, оның ішінде Amara erratica сияқты жер қоңыздары және жүздеген көбелек түрлері. Бұл жерде капуста көбелегі жылына бір ғана ұрпақ береді, ал жазық жерлерде екі ұрпақ береді. Мұнда кездесетін сүтқоректілер мен құстардың кейбір түрлері мұз дәуірінен қалған реликттер, соның ішінде солтүстік жарғанат (Eptesicus nils soni), альпілік шырғанақ (Sorex alpinus) және сақиналы аузель.
Көтерілу, құрылысы және пайдалану
Брокенге алғаш рет 1572 жылы Стольбергтік дәрігер және ботаник Йоханнес Таль шықты. Ол өзінің "Силва Герциния" атты кітабында тау аймағының флорасын сипаттады. 1736 жылы Стольберг Вернигероде графы Кристиан Эрнст таудың басына, әлі күнге дейін сақталған шағын паналау – Волькенхаушен ("Бұлттар үйі") тұрғызды. Ол сондай-ақ оңтүстік беткейінде Генрихшое ("Генрих биіктігі") деп аталған тау шатырын салды, оны ұлы Генрих (Генрих) Эрнесттің құрметіне атады. Брокен шыңындағы алғашқы қонақүй шамамен 1800 жылы салынды. 1821 және 1825 жылдар аралығында Карл Фридрих Гаусс Ганновер Корольдігінің геодезиялық зерттеулері аясында триангуляция үшін Тюрингия орманындағы Гроссер-Инселсберг және Геттингенге жақын Хогер-Хаген тауына бағытталған көру сызығын пайдаланды. 1850 жылы Пруссия әскери штабы жүргізген өлшеулер Брокеннің қазіргі биіктігіне тең екенін көрсетті. Брокен бағы 1890 жылы Геттинген университетінің профессоры Альберт Петер Стольберг Вернигероде графы Отто берген жерде салынды. Бұл Германиядағы алғашқы альпілік бақша болды. Тар табанды Брокен темір жолы 1899 жылдың 27 наурызында ашылды. Брокен станциясы – Германиядағы ең биік теміржол станцияларының бірі. Оның табаны 1000 мм. 1935 жылы Deutsche Reichspost мобильді таратушы арқылы Брокеннен алғашқы теледидар хабарларын таратты, ал келесі жылы таудың басына әлемдегі алғашқы теледидар мұнарасы орнатылды. Мұнара 1939 жылдың қыркүйегіне дейін жұмыс істеді, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда хабар тарату тоқтатылды. 1937 жылы Брокен, Вурмберг, Актерман және Акер Брухбергтермен бірге Жоғарғы Харц (Оберхарц) табиғи қорығы болып жарияланды. 1945 жылдың 17 сәуірінде АҚШ әуе күштерінің шабуылы кезінде Брокен қонақ үйі мен метеостанция бомбадан қирады. Алайда теледидар мұнарасы зардап көрмеді. 1945 жылдан 1947 жылдың сәуіріне дейін Брокенді АҚШ әскерлері басып алды. Аумақты алмасу шарты бойынша (Ялта конференциясында белгіленген) тау совет оккупациялық аймағына берілді. Алайда 1947 жылы американдықтар Брокенді тастап кетер алдында қайта жаңартылған метеостанция мен теледидар мұнарасын бұзды. Брокен қонақ үйінің қираған қалдықтары 1949 жылы жарылды. 1948 жылдан 1959 жылға дейін Брокеннің бір бөлігі туристерге қайта ашылды. Келуге рұқсат қажет болғанымен, олар тегін берілді. 1961 жылдың тамызынан бастап Шығыс Германияның шекаралық аймағында орналасқан Брокен, Батыс Германиямен тікелей шектесіп, әскери тыйым аймағы болып жарияланды және осылайша көпшілікке жабылды. Таудың басында және айналасында кең ауқымды әскери нысандар салынды. Аймақтың қауіпсіздігіне 7-ші Шиерке шекара компаниясының шекара күзетшілері жауапты болды, олар шыңда взводтық күшпен орналасты. Олар Брокен теміржол станциясын тұруға пайдаланды. Совет Қызыл Армиясы да аумақтың үлкен бөлігін пайдаланды. 1987 жылы Брокен теміржолындағы жүк тасымалы жолдың нашар жағдайына байланысты тоқтатылды. Брокен бақылау және тыңдау мақсатында кеңінен пайдаланылды. Шыңда екі үлкен және қуатты тыңдау станциясы орналасқан, олар Батыс Еуропаның барлық радио байланысын қадағалай алды. Бірі ГРУ деп аталатын советтік әскери барлау қызметіне тиесілі, сонымен қатар Германиядағы кеңестің батыс шебіндегі алдыңғы қадам болды; екіншісі – ГДР Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің III басқармасы. Тыңдау станцияларының кодтық атаулары "Енисей" және "Уриан" болды. 1973-1976 жылдары ГДР теледидарының екінші арнасы – Deutscher Fernsehfunk үшін жаңа заманауи теледидар мұнарасы салынды. Бүгінде оны Zweites Deutsches Fernsehen (ZDF) телеарнасы пайдаланады. Штази (Шығыс Германияның құпия полициясы) 1985 жылға дейін ескі мұнараны пайдаланды, содан кейін жаңа ғимаратқа көшті – қазір мұражай. Аймақты оқшаулау үшін Брокеннің бүкіл үстіртін 2318 бөліктен тұратын бетон қабырғамен қоршады, әр бөлігінің салмағы және биіктігі шамамен бірдей. Аймақ 1989 жылдың 3 желтоқсанына дейін көпшілікке ашық болған жоқ. Содан бері қабырға, орыс казармалары және тыңдау станцияларының күмбездері бұзылды. Бүгінде ложаның жанындағы ескі мұнарада Deutscher Wetterdienst метеостанциясы орналасқан. Берлин қабырғасы құлағаннан кейін, 1989 жылдың 3 желтоқсанынан бастап Брокен қайтадан көпшілікке наразылық акциясы барысында ашылды. Германияның қайта бірігуімен шекаралық қауіпсіздік және әскери нысандар 1990 жылдан бастап біртіндеп азайтылды. Соңғы ресейлік сарбаз 1994 жылдың 30 наурызында Брокенді тастап кетті. Брокен шыңы миллиондаған еуроға қайта жаратылды. Қазір ол Гарцқа келетін туристер үшін танымал орын. 1939 жылдан бері қорғалатын аймақ ретінде және ондаған жылдар бойына кіруге шектеу қойылғандықтан, Брокеннің бірегей климаты өте қолайлы жағдайларды қамтамасыз етті. Массивтың бір бөлігі Германияда өте сирек кездесетін алғашқы орманмен жабылған. Ол құрып бара жатқан және жоғалып бара жатқан түрлер үшін, мысалы, Еуропалық рысь, жалпы мысық және қарақасқа үшін өте қолайлы жағдайлар жасайды. Сондықтан 1990 жылы Брокен ұлттық парктің бөлігі болып жарияланды.
Спорт
Екі танымал жүгіру шарасы Брокен тауынан өтеді: Ильсенбург Брокен жүгіруі (қыркүйек айының басында, 1920 жылдан бері өткізіліп келеді) және Гарц тау жүгіруінің бөлігі – Брокен марафоны, оның басталуы мен аяқталуы Вернигероде қаласының оңтүстігінде орналасқан. Екеуі де аңғардан басталып, Брокенге көтеріліп, қайта оралады. Әрбір жағдайда ең қиын бөлігі – Брокен шыңына дейінгі соңғы төрт шақырымдық қашықтық, сондықтан екі жарыста да жеке тау классификациясы беріледі. Бұл бөлік – шамамен 20% көлбеулігі бар бетон жол. Жүгірушілер ағаштардың жоғары жағында, көбінесе қатты, мұзды желге ұшырайды. Әдетте, 1000-ға жуық адам осы қашықтықты басып өтеді, бірақ олардың тек 50-і ғана тоқтамай жүреді. 2004 жылдан бері ақпан айында жыл сайын Броккен сынағы – Геттингеннен Брокен шыңына дейінгі ультрамарафон өткізіледі. Осы шарадан түскен түсім қайырымдылыққа жұмсалады. Жүгірулер ұлттық саябақтың ережелеріне сәйкес жүргізіледі. "Брокенге көтерілу" – Геттингеннен Брокенге дейінгі екі күндік саяхат 2003 жылдан бері жыл сайын маусым айында өткізіледі, оған 300-ден астам адам қатысады. Жыл сайын мамыр айының басында Брауншвейг Брокен ультражүгіруі екі күндік жарыс түрінде өтеді. Қатысушылар Брауншвейгтен Шиеркеге дейін жүгіріп, Брокенді кесіп өтеді, Шиеркеде түнеп, келесі күні қайта жүгіреді. Жалпы алғанда, бұл – жарыс.
Жіберу орны
1930 жылдан бері Брокен тауында әртүрлі радио және теледидар хабар тарату станциялары салынып келді, толық ақпарат үшін Брокен хабар таратушысы туралы қараңыз.
Брокен үйі
Брокен үйі (Brockenhaus), Харц ұлттық паркінің заманауи ақпараттық орталығы, бұрынғы Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің бақылау орнатылымы болған "Штази мешіті" (Stasi Moschee) ғимаратына орналасқан. Куполдағы тарихи антенна жабдықтарын аралап көруге болады. Ғимараттың артында Харцер Вандернадель (Harzer Wandernadel) жаяу жүру жолы желісіндегі No. (номер) 9 бақылау пункты орналасқан.
Метеорологиялық станция
Брокеннің қатал ауа райы ерекше метеорологиялық қызығушылық тудырады. 1836 жылдан бастап қонақ үй мен мейрамхананы басқарған Брокенвирт метеорологиялық жазбаларды жүргізді. Брокендегі алғашқы метеостанция 1895 жылы салынды. Техникалық жағынан жетілмеген және тым кішкентай болған ол 1912 жылы жартылай бұзылып, орнына Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін аяқталмаған үлкен тас құрылыс – Хеллман обсерваториясы салынды. 1917 жылы ғалым және табиғатты жақсы көретін Джордж Гроб бақылау бекетін басқаруды өз міндетіне алды, оның қызы 1935 жылы қайтыс болғанға дейін оған көмектесті. Қазіргі метеостанция 1939 жылы құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңындағы әскери бомбалау салдарынан өлшемдер уақытша тоқтатылды, бірақ 1947 жылы қайта жаңартылды. 2010 жылдың 16 наурызында Брокен метеостанциясы үздірілмейтін, ұзақ мерзімді климаттық бақылаулар жүргізу үшін климаттық анықтама станциясы мәртебесін алды.