Кіріспе

таулар тізбегі Германиядағы таулар тізбегі Фихтель таулары (Fichtelgebirge) – Германия мен Чехиядағы таулар тізбегі. Олар Баварияның солтүстік-шығысындағы Қызыл Майн өзенінің аңғарынан басталып, Чехияның батысындағы Карловы-Вары аймағына дейін созылады. Фихтель тауларында маңызды табиғи парк орналасқан, ол – Фихтель таулары табиғи паркі. Эльстер таулары Фихтель тауларының құрамына кіреді.

Этимология

Фихтель таулары туралы алғаш жазған адам Кемнаттық Матиас (нақтырақ Матиас Видман, 1429 жылдың 23 ақпанында Кемнатта туған) 1476 жылы былай деп жазды: Ein bergk, hoch, weitt, wolbekant ligt in Beiern, gnant der Fichtelberg ("Биік, кең және жақсы танымал тау Баварияда орналасқан, Фихтельберг деп аталады"). 1499 және 1536 жылдардағы шекара сипаттамаларында қазір Оксенкопф деп аталатын тау Вихтельберг деп аталды; кейіннен бұл атау бүкіл таулы аймаққа тарады. Бұл туралы ескі құжаттарда да айтылады: шамамен 1317 жылы Хиршберг иелері Виттенбергке қатысты вальт иелігімен марапатталды. 14 ғасырда таудың оңтүстік етегіндегі Сент-Вейт кенішінде темір кені өндіріле бастады. Вит → Вейт → Фихтель. Жоғары санаттағы жергілікті тарихшылар мен атау зерттеушілері әлі соңғы сөзді айтқан жоқ. Фихтельгебирге атауын неміс тіліндегі "көк шырша" немесе "қайың" деген мағына беретін "Fichte" сөзімен байланыстыруға тырысатын халықтық этимология, Фихтельгебирге атауы қалыптасқан кезде аймақта басым болған, әдетте қара шыршадан тұратын ормандарды ескермейді.

География

Фихтель тауларының ауданы шамамен құрайды. Чехия бөлігінің ауданы құрайды. Германиядағы Фихтель таулары табиғи паркінің ауданы құрайды.
Фихтель таулары Хоф және Вайден қалаларының арасында орналасқан. Батысында жақын орналасқан Байройт қаласына қолайлы көлік қатынасы бар. Фихтель тауларының ортасында Луизенбургтік Лабиринті бар Уунзидел округтік қаласы орналасқан. Басқа ірі елді мекендер – Марктредвиц, Марктлейтен, Арцберг, Рослау, Вайсенштадт, Вальдерсхоф, Кирхенламитц және Тростау (барлығы Охре және Рослау өзендерінің бастауларында). Фихтель тауларының чех бөлігіндегі ең ірі елді мекен – Аш. Оңтүстік-шығыста және оңтүсте Бишофсгрун, Фихтельберг, Мельмайзель, Нагель, Нойсорг, Спихерсдорф, Кемнат, Эрбендорф, Висау және Фухсмуль, батыста Вайденберг, Кройсен, Байройт, Голдкронах, Биндлах және Бад Бернек, солтүстік-батыста Гефрес, Целль-им-Фихтельгебирге, Вайсдорф, Мюнхберг (Обере Заале), ал солтүстікте Зельб, Рехау және Хоф жатыр. Солтүстік және батыстағы (шығыс) франк диалектісі мен шығыс және оңтүстіктегі (солтүстік) бавариялық және Жоғарғы Пфальц диалектілері арасындағы шекара Фихтель таулары арқылы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай диагональ бойынша өтеді. Бұл тілдік шекара Жоғарғы Франкония мен Жоғарғы Пфальцтың әкімшілік шекарасымен толық сәйкес келмейді, бірақ, мысалы, бавариялық тілі Жоғарғы Франконияның Уунзидел округінде де қолданылады. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Богемия, Моравия, Силезия және Шығыс Пруссиядан Фихтель тауларына келген адамдардың ұрпақтары бар, және олар халықтың маңызды бөлігін құрайды.

Ертедегі тау құрылыстары

Фихтель массиві геологиялық тұрғыдан негізінен граниттен тұрады. Оның тау жасалу тарихы 750-800 миллион жыл бұрын, кембрийге дейінгі эонда басталады. Сол кезден бері тек бір кездегі алып тау тізбегінің қысқарған жоталары ғана қалды. Кейіннен бұл аймақты теңіз жауып, өзендер жағалаудағы ескі, эрозияға ұшыраған таулардан шөгінділер әкеліп жинады. Бұл шөгінділер саз, құм және әктас қабаттары түрінде жиналды. Кембрий кезеңінің басында, шамамен 570 миллион жыл бұрын, бұл қабаттар бүктеліп, жаңа таулар пайда болды. Жоғары карбон кезеңіне дейін жалғасқан таулардың бүктелу процесінде жоғары температура мен қысым метаморфты тау жыныстарын құрады. Тақтатастар филлиттер мен шиштәстерге, құмтастар кварцитке, ал әктастар Вунзидель мраморына айналды. Бұл таулар, бірнеше километр биіктікте болған болуы мүмкін, теңіз деңгейіне дейін эрозияға ұшырады.

Вариска орогенісі: теңіз тереңдігінен таулар

Келесі кезеңде қазіргі Фихтель таулары мен Франкония орманы астында силур, девон және төменгі карбон кезеңдерінен бастап үлкен, терең теңіз шөгінділері жиналды; олар Франкония орманында ең жақсы сақталған, олардың тау жыныстары өте төмен дәрежелі метаморфизмге (вольканизм мен кен пайда болумен байланысты) ұшыраған және оңай мерзімделген қазбаларға ие. Соңында, 285 миллион жыл бұрын жоғарғы карбон кезеңінде Герциний тау құрылысының кезеңі басталды, ол Фихтель тауларын, Франкония орманын және Мюнхберг гнейс үстіртін Герциний кезеңінде пайда болған басқа бүктеліс таулар сияқты биік тауларға дейін көтерді. Бұл тау құрылысының эпизоды Вариска орогенезі деп аталды, ол Хофтың латынша атауынан (және Вариски тайпасынан) – Курия варискорумнан шыққан. Сонымен қатар, магма бірнеше кезеңде бүктелістерге еніп, жер астында қатып, қазіргі граниттерге айналды. Гранит пайда болғанда, екіншілік тау жыныстары тек аз ғана контактілік метаморфизмге ұшырады. Еріген тау жыныстарының қалған бөлігі кен құрамындағы сұйықтықтармен бірге пегматит, сондай-ақ кен және минералдар тамырларын құрады – осы аймақтың орта ғасырлық кен өндіру және ерте индустриализациясының негізі. Жоғарғы карбон және төменгі перм кезеңдерінде (Ротлигендес) тау аралық алаптарға және таулардың алдына үлкен мөлшерде тау жыныстарының сынықтары шөгінді. Бұл алаптар созылу тектоникасының нәтижесінде пайда болды, оған орташа және қышқыл вулканизм сүйемелдеді. Ротлигендес шөгінділері тек бірнеше жерде ғана көрінеді, бірақ Франкония сызығының оңтүстік-батысындағы платформаның астындағы бұрғылау арқылы кең аумақта расталды. Фихтель тауларында ерте Вариска вулканиялық жыныстары риолит қабаттары түрінде кездеседі.

Альпілік орогенез жаңа қысым тудырады

Неоген (Жоғары Терциарлық кезең 26 миллион жыл бұрын басталды) кезеңінде тектоникалық белсенділік қайтадан күшейді – Альпілік орогенез (Альп, Карпаттар және т.б.) біртіндеп аяқталып жатқанда. Осы кезде, бұл және басқа да көне массивтердің бөліктері (мысалы, Богемия-Моравия таулы аймағы немесе Альпі тауларының етегіндегі Богемия массиві) кейде жас тау жыныстарының астында қалды. Жоғарғы миоценде (10 миллион жыл бұрын) балқыған базальт Солтүстік Жоғарғы Пфальцта, Эгер Грабені қалыптасқанда шықты. Эрозия нәтижесінде бұрынғы диатремалардың қалдықтары ашылды, мысалы, Раухер Кульмде немесе Вайден қаласының жанындағы Паркстейнде көруге болады. Базальтты беткі қабаттар, яғни төмен тұтқырлықтағы лаваның кең аумақты ағындары, мысалы, Печбрунн маңындағы Тейшельбергте байқалады. Дегенмен, бұл базальттық қабаттарды тектоникалық қабаттардың пайда болуымен шатастырмау керек. Қазіргі ландшафттың қалыптасуы 5 миллион жыл бұрынғы Плиоцен кезеңінде аяқталды: бұрын қалыптасқан Франкониялық жарылым сызығы қайтадан қысымға ұшырады, соның салдарынан Фихтель таулары, Франкония орманы, Мюнхберг гнейсі массиві және Солтүстік Жоғарғы Палатин орманы осы сызық бойымен көтерілді. Осы соңғы көтерілу эрозия күштеріне одан әрі жұмыс істеуге мүмкіндік берді, ал өзендер бұрыннан-ақ тегістелген тау жотасына терең ойыстар жасады. Осылайша, қазіргі құрылым – барлық жағынан тозып, кедір-бүдір болып бара жатқан таулы алқап, оның ұзақ және сан алуан тарихынан пайда болды. Көп жағдайда түсіндіру қиын болғанымен, геологтардың түрлі салалары үшін бұл – "Эльдорадо" саналады.

Дәстүрлер

Гугеноттар құдықтарды лилия пішіндес Пасхалық безендірулермен – Остербрунненмен (Бурбон патшаларының символы) әшекейлеу дәстөрін енгізді (мысалы, Fränkische Post газетінің 2007 жылғы сәуір айағында сипатталған).

Экономика және туризм

Фихтель тауларында әлі күнге дейін бәсекеге қабілетті бағамен шыны бұйымдар өндіретін көптеген орындар бар. Селб қаласында орналасқан фарфор өндірісі халықаралық деңгейде танымал және Германиядағы ең алдыңғы қатарлы өндіріс болып табылады. Розентал және Хутшенройтер сияқты жергілікті фирмалар халықаралық деңгейде белгілі. Бүгінде Фихтель тауларында туризм көптеген елді мекендер үшін негізгі табыс көзіне айналған. Бишофсгрун сияқты кейбір қалаларда туризмнің тамыры 1920 жылдарға дейін жетеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін демалыс жасаушылардың саны күрт өсті, жазда серуендеуге, ал қыста қысқы спорт түрлерімен айналысуға барушылар көбейді. Фихтель таулары (Батыс) берлиндіктер үшін «Хаузгебирге» – жергілікті тауларға айналды, олар Шығыс Германияда демалу мүмкіндігіне ие болмағандықтан, A9 автожолының транзиттік қатынасы арқылы осы жерге жете алды. Германияның қайта бірігуінен және басқа таулы демалыс аймақтарының ашылуынан кейін бұл жағдай өзгерді. Фихтель таулары қысқы демалыс үшін ұлттық маңызы бар мақсатты жер. Бірнеше көтергіш, оның ең ұзыны – Оксенкопфтағы екі кресло көтергіші, сондай-ақ көптеген дайындалған тас жолдар осы индустрияның тірегі болып табылады. Фихтель таулары жыл бойы көптеген туристерді қызықтырады. Қыс айларында тау шаңғысы, жарыс шаңғысы және сырғанау сияқты ашық ауада спортпен айналысуды ұнататындар үшін бұл танымал орын. Ал жылы жаз айларында адамдар тау велосипедтерімен жүреді, жаяу серуендейді және көптеген алып тас формацияларының арасында көрікті жерлерді тамашалайды.

Карталар

Фихтельгебирге табиғи паркі және Стейнвальд табиғи паркі. Жаяу жүру картасы, туристік кеңестермен, түрлі-түсті жол белгілерімен және жаяу жүргіншілерге арналған тұрақтармен. Фихтельгебирге клубы мен Фихтель тауларының табиғи паркінің ресми жаяу жүру картасы, 1:50.000, 16-шы басылым. Fritsch Landkarten Verlag Hof (Fritsch Karten: No. 52) жыл көрсетілмеген.