Кіріспе

Бавариядағы аймақ, Германия

Бавария орманы (немісше: Bayerwald) – Германияның Бавариясындағы шамамен 100 километрге созылған орманды, төменгі таулы аймақ. Ол Чехия шекарасымен бой көтереді және Чехия жағында Богемия орманымен (чех. Šumava) жалғасады. Бавария орманының көп бөлігі Төменгі Бавария провинциясында орналасса, солтүстік бөлігі Жоғарғы Пфальц аймағына жатады. Оңтүстік жағынан Жоғарғы Австриямен шекараға дейін созылады. Геологиялық және геоморфологиялық тұрғыдан Бавария орманы Богемия орманының бір бөлігі болып табылады – Богемия массивінің қиылып қалған жоталарының ең биігі. Чехия шекарасы бойындағы аймақ 1970 жылы Германиядағы алғашқы ұлттық парк ретінде құрылған Бавария орманы ұлттық паркі (240 км²) деп белгіленген. Тағы 3008 км² 1967 жылы құрылған Бавария орманы табиғи паркі, ал тағы 1738 км² 1965 жылы құрылған Жоғарғы Бавария орманы табиғи паркі деп жарияланды. Бавария орманы – Рим дәуірінде Оңтүстік Германияны жапқан Герциния орманының қалдығы. Бұл Орталық Еуропадағы ең ірі қорғалатын орман аймағы. Аймақтың ең биік тауы – Гроссер Арбер ("Ұлы Арбер", 1456 м). Басты өзен – Реген, ол Ақ және Қара Регеннің қосылуынан пайда болып, таулардан Регенсбург қаласына қарай ағады.

Шолу

Бавария Орманы, Шама Фурт қабырғасының ар жағындағы іргелес Жоғарғы Палатин Орманымен және Пассаудың оңтүстігіндегі Нойбург Орманымен бірге Бавариядағы ең үлкен біртұтас орманды аймақты құрайды. Богемия Орманымен және Саувальдпен (оның Оңтүстік-Шығысқа қарайғы жалғасы Жоғарғы Австрияға қарай) бірге ол Еуропадағы ең үлкен біртұтас ормандардың бірі болып табылады. Бавария Орманы негізінен Реген және Ильц өзендері арқылы Дунайға су жинайды, ал Чехияға жақын кішкентай су алабы Молдау арқылы Эльбаға құяды. Бавария Орманының ең биік таулары – 1456 м биіктіктегі Ұлы Арбер және 1453 м биіктіктегі Ұлы Рахель. Таулардың шығыс бөлігінде 1970 жылы Германияның алғашқы ұлттық паркі – Бавария Орманы Ұлттық паркі құрылды. 1997 жылы кеңейтілген ол, Чехиядағы Богемия Орманы Ұлттық паркімен (Сумава Ұлттық паркі) бірге Еуропадағы ең ірі қорғалатын аумақтардың бірі болып табылады. Ескі картаграфиялық және лексикалық еңбектерде «Бавария Орманы» термині Дунай тауларының таулы аймағын ғана білдіреді, ол Дунай мен Реген арасында орналасқан және Эйнодригельде ең биік нүктесі бар, сондай-ақ Алдыңғы Бавария Орманы (Vorderer Bayerischer Wald) немесе Алдыңғы Орманы (Vorderer Wald) деп те аталады. «Жоғарғы Орманы» немесе Арбер, Рахель және Лузен тауларын қоса, Реген мен Богемия шекарасы арасындағы Hinterer Forest (Hinterer Bayerischer Wald) бұрын Богемия Орманының бір бөлігі болған. Баварияның неміс билігінің тілдік қолданысы, туризмнің әсері және бұрынғы Темір Қоршаудың болуы «Бавария Орманы» терминінің Бавария мен Богемия арасындағы шекараның неміс жағындағы бүкіл төменгі таулы аймақты білдіруіне әсер етті. 1989 жылдан кейінгі саяси дамулардың нәтижесінде, соңғысы – Чехияның Шенген аймағына қосылуы, Германия мен Чехия шекарасындағы төменгі таулы жотаның, әсіресе туризм саласында, біртұтас аймақ ретінде қарастырылуына айқын тенденция байқалады. Туризм Бавария Орманы үшін маңызды. Табиғи ортаны жаяу жүрушілер, орман шаруашылығы және бірнеше шаңғы курорттары бөліседі. Сонымен қатар, Бавария Орманы Цвизель аймағындағы шыны өндірісімен және Бад-Котцингтегі Ветцельдің базалық станциясының нәтижесінде геология саласындағы зерттеулерімен де танымал.

Геоморфология

Бавария орманының жүрегі (кең мағынада) Богемия орманының ортасындағы артқы немесе Жоғарғы Бавария орманына (Hinterer Bayerischer Wald), Реген аңғарына және Алдыңғы Бавария орманына (Vorderer Bayerischer Wald) бөлінеді. Сонымен қатар, оңтүстік-шығыста екі негізгі жотаның етегі, ал солтүстік-батыста Алдыңғы Бавария орманының етегі орналасқан. Көбінесе тау қыраттарының барлығы дерлік солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылады; одан басқа, ең маңызды жергілікті ландшафттар көбінесе табиғи аймақтық және геоморфологиялық ерекшеліктерімен сипатталады: осы үшінші жотаның оңтүстік-батысында Реген ойпатының шекарасындағы төбелі жазықтар немесе Хюгелланд жатыр. Баварияның ішкі орман аймағындағы Виехтах, Тайснах, Реген, Риншнах және Кирхдорф-им-Вальд сияқты маңызды елді мекендердің көпшілігі Қара Реген өзенінің бойында орналасқан. Пфаль деп аталатын кварц кені, Герцин бағытымен ойпаттың ортасынан өтеді.

Бавария орманы немесе Дунай төбелері

Реген депрессиясының оңтүстік-батысында, 1121 метрге дейін биіктігі бар Алдыңғы Бавария орман зонасы (сонымен қатар Дунай төбелері деп аталады) орналасқан. Оның жотасы да шамамен оңтүстік-шығысқа қарай созылады, бірақ ол әрқайсысы әртүрлі бағытта созылатын жекелеген жоталарға бөлінген. Солтүстік-батыс бөлігінде Элизабетсцелль ауылының жанында Элизабетсцелль таулары орналасқан, олардың биіктігі Хадривада 922 метрге жетеді. Одан бірден шығысқа қарай Хиршенштейн таулары орналасқан, олар да сондай бағытта созылады. Алдыңғы Бавария орман зонасының ең солтүстік тауы болып табылатын Зеллер-Хёэден (850 м) басталатын бұл жота Хиршенштейнде 1092 метрге дейін көтеріледі. Хиршенштейннің оңтүстік-шығысында Вогельсангвальд орманы мен Вогельсанг (1022 м) жатыр, ол бір ғана жотадан тұрады және солтүстіктен оңтүстікке қарай созылады. Осы жотаның солтүстік бөлігінде, Реген аңғарында орналасқан Хорнбергвальд орманы Abendberg-те 844 метрге жетеді, соның арқасында ол ойпаңның төменгі жағынан биіктеп тұрады. Вогельсангтың шығысында Графлинг Пассенке (Graflinger Paßsenke) орналасқан, ол Коллбах және Тайснах өзендерінің аңғарларын бойлайды, солтүстіктегі Готцелльден оңтүстіктегі Графлингке дейін. Бұл Алдыңғы Бавария орман зонасының ең айқын кеңістігі болып табылады және Bundesstraße 11 тас жолы осы кеңістіктен өтіп, 583,7 метр биіктікке көтеріледі.

Фалькенштейнер Ворвальд

Бавария орманының батыс бөлігі – Фалькенштейнер Ворвальд, ол Баварияның алдыңғы орманмен шектеседі. Оның айқын емес, төбелі-түзілісті рельефі бар. 700 метрден биік бірнеше таудың ішінде ең әсерлісі – Галльнер (709 м). Ол Элизабетцель тауларынан батысқа қарай орналасқан және әлі де Баварияның алдыңғы орман рельефінің іздерін сақтайды. Одан да биік, бірақ көрініссіз, Зинзенцельдің солтүстік-батысында 720 метрлік атаусыз төбе және Визенфельденнің оңтүстік-шығысында 740 метрге жететін төбе бар. Оңтүстікте, Дунайға жақын, Ваксенбергер орман ішінде Кобельберг 703 метр биіктікке жетеді.

Родинг пен Висент арасында Фалькенштейнер Ворвальдты оңтүстік-оңтүстік-батыс бағытында Реген өзенінің Родинг маңындағы шағын ойысы екіге бөледі. Солтүстікте оны Перльбах, оңтүстікте Висент пайдаланады. Осы ойыстың батысында Хадрива – 677 метрлік ең биік нүкте орналасқан. Бұрын аталған таулардың барлығы, Галльнерден басқа, орманды тауларға атын берген Фалькенштейн нарық қауымының төңірегінде орналасқан. Ворвальдтың оңтүстік бөлігі батысында және Реген өзенінің осы жағында Франкондық Юраның юралық тау жыныстарына айналады; Регенштауф тау жыныстарының шекарасында орналасқан. Ниттенаудан төмен Реген өзені 90 градус бұрылыс жасап, көптеген кішігірім иректер арқылы Ворвальдты керемет түрде кесіп өтеді. Осы биік рельефті аймақтағы басты шыңы – Ниттенаудың оңтүстік-батысындағы Югендберг (611 м), бірақ Реген өзеніндегі бұрылыстан жоғарыдағы 664 метрлік Гайленбергтің беткейлері әлдеқайда әсерлі. Реген өзенінің сол жағындағы, батыс жағында Шварцберг Максхутте Хайдхофтан шығысқа қарай 538 метр биіктікке жетеді. Фалькенштейнер Ворвальдтың батыс бөлігінің солтүстігінде Реген суының екінші, аздау көрінетін ойысы бар: Реген аңғары (Reichenbach Regental), ол Родингтен төмен Реген өзеніндегі бұрылыстан басталып, Вальдербах арқылы өтеді және тікелей Рейнбахтан төмен аяқталады. Керісінше, Трейдлингтен Ниттенау қаласына дейінгі екі ойыс арасындағы Реген аңғарының кең бөлігі, сондай-ақ Родинг Реген аңғары, көршілес Жоғарғы Палатин тауларына жатады, ал Чам маңындағы аңғар Чам Фурт депрессиясының бөлігі болып табылады.

Баварияның оңтүстік-шығыс орманы

Оңтүстік-шығысында және Реген депрессиясымен және Баварияның алдыңғы орманмен шектесетін Пасауер Ворвальд және одан әрі Абтейланд ("Әббаттар жері") орналасқан. Абтейланд Реген аңғарынан орташа есеппен сәл ғана жоғары. Аймақтың солтүстігінде Графенау және Фрейюнг қалалары, ал оңтүстігінде Вильшофен мен Пасаудың арасындағы Дунайдың оңтүстігінде Нойбург орман жатыр. Шығыс жағынан, шамамен Вальдкирхеннен бастап, Аббат жері Вегсхайд үстіртіне ауысады, ол төменгі Австрияның Мюльвиертель аймағымен біртегіз жалғасады. Бұл Фрауенвальдта 948 метр биіктікке жетеді. Батысында Пасауер Ворвальд, Жоғары Бавария орманның оңтүстігінде және оның солтүстік және солтүстік-шығыс шекаралық тауларына қарама-қарсы, Лаллинг Винкельге (Дегендорфер Ворвальд) шамамен 400 метрге төмендейді.

Геологиялық құрылымы

Бавария орманы бастапқыда солтүстік-батысқа, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай Жоғарғы Палатин орманы, Фихтель таулары, Рудные горы және Судеттермен жалғасады. Геологиялық тұрғыдан, Богемия массивінің оңтүстік-батыс шеті ретінде, ол Чехия шекарасының арғы жағындағы Богемия орманымен және Австрия жеріндегі Саувальдтан ажыратылмайды. Жоғарғы Палатин орманымен бірге ол Жоғарғы Палатин-Бавария орманы деп аталатын негізгі бірлік тобын құрайды. Қарапайымдылық үшін Богемия орманы (алғашқыда Ішкі Бавария орманы) мен Бавария орманы арасында ерекше айырма жасалмайды. Оның орнына, Германия жағындағы төменгі тау жотасының барлық аумағын қамтитын "Бавария орманы" деген жергілікті атау қолданылады, себебі "Богемия орманы" термині Чехиядағы аймақтармен синоним болып кеткен. Бавария орманының алдыңғы және жоғары бөліктері арасында ғана айырма жасалады, ал Бавария Пфалының сызығы олардың арасындағы шекара ретінде қарастырылады. Солтүстік-оңтүстік бағытта Жоғарғы және Төменгі ормандар ажыратылады. Бавария орманы – палеозой тау тізбегінің қалдығы, оның негізгі жыныстары кейінгі протерозойдан силирге дейін жіктеледі. Бірнеше деформация және метаморфоза фазаларынан кейін, негізінен шөгінді, сондай-ақ плутондық және жанартаулық шығу текті жыныстар миллиондаған жылдар бойы қазіргі гнейстерге айналды. Бұл гнейстерге, әсіресе карбон және ерте перм дәуірлерінде, қуатты граниттер еніп кірді. Солтүстіктегі Куниш таулары шистадан тұрады, ал Эшлкам және Нойкирхен бийм Хейлиген Блут маңындағы габбро-амфиболит массиві Хогер Богенмен бірге оңтүстікке қарай созылған төбелерді құрайды. Бавария орманын екіге бөлетін маңызды сызық – Бавария Пфалының шамамен 150 шақырымдық жарылыс сызығы. Жоғарғы девоннан жоғарғы карбонға дейінгі кезеңде ірі жарылыс ретінде пайда болған бұл сызық, палеозойдың соңы мен ерте мезозой кезеңдеріндегі сынық тектоникасының әсерінен қайта жанданып, гидротермалды ерітінділердің енуінен кварцпен толтырылған қанатты жарық жүйесін (Fiederspaltensystem) құрады. Жыныстардың беріктігіне байланысты, кварц қабырғасы айналасындағы жер бетінен 30 метрге дейін көтеріледі. Пфальдың солтүстігінде гнейс, ал оңтүстігінде гранит және мигматиттер басым. Регенсбург пен Пасау арасында орманды таулардың солтүстік-шығыстағы биіктігі мен Дунай жазығының ("Gäuboden") оңтүстік-батыстағы биіктігі арасында айқын айырмашылық бар. Бұл үшінші кезеңдегі төбелік ел мен Бавария орманы арасындағы шекараны Дунайдың шетіндегі жарылыс (Donaurandbruch) көрсетеді. Бұл – молассалық алаптың үшінші және төртінші кезеңдерінің шөгінділерінің астында жатқан суға батқан кристаллдық негіз бен Бавария орманына жататын осы сызықтың солтүстік-батыстағы көрінетін бөлігі арасындағы геологиялық бұзылыс. Дунай жазығының 300-350 м биіктігі мен Аньер орманының ең биік шыңдары, мысалы, 1121 м биіктіктегі Эйнодригель арасындағы биіктік айырмашылығы да көзге түседі. Бавария орманының көтерілуі, сондай-ақ Нойбург орманы мен Саувальдқа да әсер еткендіктен, Инн және Дунай өзендерінің кристалдық негізге кесіп енуіне себеп болды, нәтижесінде Плейнтингтен Дунай арқылы Австрияға және Пасаудан оңтүстікке қарай тар аңғар аймағы пайда болды, онда Инн өзені терең ойысқан арнаны құрады.

Мұз дәуірі рельефі

Алдыңғы Бавария орманының тек бірнеше жерінде ғана 1000 м-ден асады (мысалы, Бротжакльригель 1,016 м, Эйнодригель 1,121 м, Брейтенауригель 1,114 м, Вогельсанг 1,022 м, Хиршенштейн 1,092 м және Прольлер 1,048 м), ал Баварияның жоғарғы орманындағы көптеген аймақтар 1300 м-ден 1400 м-ге дейін биіктейді (Плокенштейн 1,378 м, Дрейсселберг 1,333 м, Люсен 1,371 м, Гроссер Рейчел 1,453 м, Клейнер Рейчел 1,399 м, Кайтерсберг 1,133 м, Гроссер Фалькенштейн 1,315 м, Гроссер Осер 1,293 м, Зверчек 1,333 м, Гроссер Арбер 1,456 м). Баварияның биік орманды аймақтары мұздық дәуірінде қар мен мұздықтармен жабылған, соның іздерін қалдырған. Бұл жерде, кең платоларда, ұзын мұздық тілдері емес, кең қарлы алқаптар болды. 1050 м биіктіктегі мұздықтың қалыңдығы шамамен 125 метрді құрады. Мұздықтар өзен аңғарларына енген жерлерде цирктер, кароидтар (кароидтар) және цирк көлдері (Großer Arbersee, Kleiner Arbersee, Rachelsee) сияқты мұздықтан пайда болған жер бедері нышандары мен мореналық жиектер әлі де кездеседі. Мысалы, Гроссер Арберзее маңындағы мұздықтың аяғы 850 метр биіктікте, ал солтүстік мұздықтың тілі шағын Арберзееге дейін шамамен 830 метр биіктікте жеткен. Осыған сәйкес, шыңдардан соңғы мореналарға дейінгі биіктік айырмасы 600 метрден асты. Гроссер Рейчелден де мұздық тілдер ағып төмен қарайды. Мұнда да мұздық дәуірінде мұз қабаттарының болғанын көрсететін цирктер мен кароидтар бар.