Кіріспе
Вернигероде – Германиядағы Саксония-Анхальт жеріндегі Харц ауданының қаласы. 2007 жылға дейін Вернигероде ауданының орталығы болған. 2020 жылы халық саны 32 181 адамды құрады. Вернигероде Халберштадт қаласының оңтүстік-батысында, Харц тауларының солтүстік еңісінде, Хольтемме өзенінің жағасында әдемі орналасқан. Вернигероде Германияның Ағаш қаңқалы үйлер жолында (German Timber Frame Road) орналасқан.
Wernigerode is a town in the district of Harz, Saxony Anhalt, Germany. Until 2007, it was the capital of the district of Wernigerode. Its population was 32,181 in 2020. Wernigerode is located southwest of Halberstadt, and is picturesquely situated on the Holtemme river, on the northern slopes of the Harz Mountains. Wernigerode is located on the German Timber Frame Road.
Орналасқан жері
Қала теңіз деңгейінен шамамен 250 метр биіктікте (NN) орналасқан, Германияның орталық бөлігіндегі Харц тауларының солтүстік-шығыс беткейінде, олардың ең биік шыңы Броккеннің етегінде, B 6 және B 244 федералды тас жолдарында және Галберштадттан Виененбургке дейінгі темір жол желісінде, Халле (Саале) және Хановер қалаларын байланыстыратын бағытта орналасқан. Қала арқылы Холтемме өзені ағып өтеді, ал оның батыс қақпасынан көп ұзақ емес жерде Зильербах арнасы қосылады, ол аузына жақын Флутрена деп те аталады. Қаланың солтүстігінде Барренбах бірнеше көлдер арқылы өтіп, Минслебен ауылында Холтеммеге құяды. Тарихи қала орталығы Ескі қала мен Жаңа қаладан (Альтштадт және Нойштадт) тұрады. Қаланың құрамына Хассероде, Нёшенроде, Штудтфельд, Бургбрейт және Харцблик тұрғын алаптары, сондай-ақ Бензингероде, Минслебен, Сильштедт, Шиерке және Реддебер ауылдары кіреді. Қаланың батыстан шығысқа дейінгі ұзындығы 9,5 км, солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ені 6 км. Оның ең биік нүктесі – Броккен, теңіз деңгейінен 1141 метр биіктікте, ал ең төменгі нүктесі – 215 метр. Қала неміс-голландиялық демалыс жолы – «Қызыл жол» бойында орналасқан. Солтүстік Харц жарылысы қала аумағынан өтеді, осы жарылыс бойында Везер және Эльба өзендері арасындағы суайырық орналасқан. Солтүстікке жауын-шашын Везерге, оңтүстік-шығысқа, кейін солтүстік-шығысқа қарай Эльбаға ағып түседі. Бұл жарылыс сызығы қала орталығының батысынан Хассероде ауданы арқылы өтеді және қала орталығының оңтүстік-шығысында қаланың қамал төбесін құрайды.
Қалалық бөлімшелер
Вернигероде қаласы қаланың өзінен, сондай-ақ 1994 жылға дейін қосылған Хассероде және Нёшенроде ауылдарынан, және 1994 жылдан кейін өздерінің жергілікті кеңестерімен біріктірілген бес ауылдан – Бенцингерроде, Минслебен, Реддебер, Шиерке және Зилштедттен тұрады.
Климат
Вернигероде шалғынды климат аймағының Орталық Еуропалық көшіру аймағында орналасқан. Орташа жылдық температурасы 9,5 °C; орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 500 мм. Ең жылы айлар маусымнан тамызға дейін, орташа температурасы 16,0 - 18,3 °C, ал ең суық айлар желтоқсаннан ақпанға дейін 1,1 - 2,1 °C. Жаңбырдың ең көп мөлшері шілдеде, орташа есеппен 54 мм, ең азы ақпанда, орташа есеппен 30 мм. Климатқа, дәлірек айтқанда жауын-шашын мөлшері мен температураға, Харц тауларынан туындайтын орографиялық жауын-шашын әсер етеді. Қала Харц тауларының жаңбырдан қорғалған беткейінде (қарсы беткейінде) орналасқандықтан, мұнда жауын-шашын таулардың қорғауы жоқ, солтүстік ендіктегі ұқсас аймақтарға қарағанда аз түседі. Сонымен қатар, кейде соққан фён желдері температураның жоғарылауына себеп болады. Вернигероде Германияның DIN 1055 өнеркәсіп стандартына сәйкес 3-сыныпты қар жүктемесіне ие.
Тарих
Вернигероде орта ғасырлық Вернигероде және Столберг Вернигероде графтығының астанасы болды. 1815 жылы Наполеон соғыстарынан кейін ол Пруссияның Саксония провинциясының құрамына енді. 1872 жылы Вернигероде қаласында «Хассередер» сыра зауыты құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вернигероде Совет оккупациялық аймағындағы (1949 жылдың қазанында Германия Демократиялық Республикасы/Шығыс Германия ретінде қайта құрылған) жаңа Саксония-Анхальт штатының құрамына кірді. Коммунистік жылдары қала Германияның ішкі шекарасына өте жақын орналасқан еді. 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін Вернигероде Саксония-Анхальт штатының құрамына қайта енді.
Қаланың пайда болуы
Қаланың қашан құрылғанын нақты растайтын жазба деректер жоқ. Соңғы зерттеулерге сәйкес, мысалы, Эдуард Якобс пен Уолтер Гросс, Корвей (Везер) аббаттығымен және сондағы игуменмен ерте байланыс болмаған, керісінше, қаланың аты қорғалған орманды алқаптан жасалған елді мекен екенін көрсетеді. Бірінші қоныстанған аймақ Клинт болды, онда төмендікте Schnakenburg деп аталатын қамал орналасқан. 1805 жылы осы қамалдың қираған қалдықтары бұзылды. Қалған жалғыз бөлігі – 1582 жылы салынған Oberpfarrkirchhof 12 үйі. Алғашқы қоныс пайда болған кезде Клинттің биіктіктерінде әлі де ежелгі орман, Харцқа тән орман болған, оны алдымен тазарту қажет болды, сондықтан қала атындағы “rode” жұрнағы “орманды алқап” деген мағынаны білдіреді. Қала алғаш рет 1121 жылы жазбаларда Хаймар графы Адалбертпен байланысты айтылған. Ол Хилдесхайм маңынан көшіп келді және осыдан кейін Вернигероде графы деп аталды. 17 сәуірде 1229 жылы елді мекенге Гослар сияқты қала құқықтары берілді. 2004 жылы Вернигероде осы оқиғаның 775 жылдығын тойлады. Айналасындағы ауылдардан жаңа тұрғындардың көшіп келуі нәтижесінде ескі қаланың солтүстік-шығыс жағында жаңа қоныс пайда болды, кейіннен ол Нойштадт деп аталды. Бұл ескі қала қабырғасының сыртындағы шаруашылық елді мекені болды. Әулие Иоанн шіркеуі роман стилінде 13 ғасырдың соңғы үштен бірінде Вернигероде Нойштадтының приход шіркеуі ретінде салынды.
Ертедегі билеушілер
12 ғасырдың басына дейін тамыр тартатын Вернигероде графтары Бранденбург маркграфтарының (1268) және Магдебург архиепископтарының (1381) қарауындағы вассалдар болды. 1429 жылы әулет тоқырағанда, графтық Столберг графтарына өтті, олар 1645 жылы Столберг-Вернигероде тармағын құрды. Бұл тармақ 1714 жылы Пруссияға әскери және қаржылық тәуелсіздігін өткізді, бірақ 1876 жылға дейін өздерінің егемендік құқықтарының бір бөлігін сақтап қалды. 1890 жылы графтар князь дәрежесіне көтерілді.
Сәулет
Вернигеродеде бірнеше қызықты готикалық ғимараттар бар, соның ішінде 1498 жылдан бері сақталған ағаш фасады бар әдемі ратуша да бар. Көп жылдар бойындағы көптеген өрттерден зардап көрмеген ескі үйлердің кейбіреулері күрделі ағаш оюларымен безендірілген. Герхарт Хауптман гимназиясы, қазіргі готикалық ғимаратта орналасқан, 1825 жылға дейін болған ежелгі гимназияның жалғасы болып табылады. Стольберг-Вернигороде князьдерінің қамалы (Schloß Wernigerode) қаладан жоғары орналасқан. Алғашқы қамал 12 ғасырда салынған, бірақ қазіргі қамал 1862 және 1893 жылдар аралығында Карл Фрюлинг салып, орта ғасырлық құрылыстың бөліктерін де қамтиды.
Экономика
Бренди, Хассеродер сырасы, сигаралар және бояғыштар Вернигеродеде өндірілетін өнімдердің қатарында.
Білім
Вернигеродеде Гарц қолданбалы ғылымдар университеті орналасқан.
Көрікті жерлер
Harzer Schmalspurbahn – бұл Вернигеродеден Броккенге (1141 м), Харц тауларының ең биік шыңына, содан кейін Харц тауларының оңтүстігіндегі Нордхаузенге дейін жететін тар жол темір жолы. Екінші ең биік шың, Вурмберг (971 м), Браунлагеден канат жолы арқылы қолжетімді, ал Браунлаге Вернигеродемен автобус қатынасы арқылы байланысқан. Вернигеродеде көптеген мұражайлар, галереялар, кітапханалар, ескерткіштер және саябақтар бар. Армелеутеберг – Император мұнарасы мен орманды қонақ үйі бар төбе.
Мәдениет
Вернигероде қаласы – Rundfunk Jugendchor Wernigerode хорының туған жері.
Спорт
Әр қазанда Вернигеродеде Броккен марафоны өтеді. Вернигеродедің ең көп қолдау тапқан клубы – НОФВ Оберлигасында ойнайтын «Эйнхейт Вернигероде». Жақында олар DFB Кубогына іліккен, бірақ SC Paderborn 07 командасына 0:10 есебімен жеңілді. Вернигеродеде 1993 жылдан бері американдық футбол клубы, «Тау жолбарыстары» бар. Соңғы 19 жылда бұл команда Германияның Oberliga 4 және Regionaliga 3 лигаларында өнер көрсетті. Ол құрылғаннан бері Гарц аймағында американдық футболдың тұрақты серпіні болып табылады.