Кіріспе

Кхмер ғибадатханасы Ангкор-Том, Камбоджа.

Байон (Прасат Байон) – Камбоджадағы Ангкордегі буддизммен байланысты, әсем безендірілген кхмер ғибадатханасы. 12-шы ғасырдың соңында немесе 13-шы ғасырдың басында VII Джаяварман патшаның мемлекеттік ғибадатханасы ретінде салынған Байон, Джаяварманның астанасы Ангкор-Томның орталығында орналасқан. Байонның ең ерекше белгісі – жоғары террасадан көтеріліп, орталық төбесінің айналасында жиналған көптеген мұнаралардың барлық жағындағы Будданың тыныш және күлімдеген тас беттері, бұл беттер, әдетте, VII Джаяварман патшаның бейнесінен жасалған. Анкорды сақтау жөніндегі Жапон үкіметінің тобы (JSA) негізгі консервациялық орган ретінде ғибадатхананы «кхмер сәулетінің барокко стилінің ең көрнекті көрінісі» деп сипаттады, бұл Анкор Ваттың классикалық стиліне қарама-қарсы келеді.

Этимология

Байонның бастапқы атауы - Джаягири (Чей Кири) (немесе "Жеңіс тауы" немесе "Брахма тауы"; "Жая" - Брахманың тағы бір аты, ал "Гири" - тау), санскрит тілінен шыққан, Синхагириге ("Арыстан тасы") ұқсас. Байон атауын 1880 жылы Этьен Эймониер берген. Оның мәліметтеріне сәйкес, Байон – кхмер тілінде "Байант" деп жазылған сөздің латынша транслитерациясы, ол Пали тіліндегі Веджаянт немесе Санскрит тіліндегі Вайджаянттың бұрмаланған түрі болуы мүмкін деп болжады. Вайджаянт – Индраның аспан сарайының аты, ал Байон оның жердегі көрінісі саналды. "Ба" префиксі санскрит тілінде Ба Пном сияқты басқа жерлерде де кездеседі және қорғаушының болуын білдіруі мүмкін.

VII Джаяварман патшаның ғибадатхананың іргетасын қалауында буддалық символика

Байон Ангкорда салынған соңғы мемлекеттік ғибадатхана және ең алдымен буддалық құдайларға табыну үшін салынған жалғыз Ангкория мемлекеттік ғибадатханасы болды, бірақ көптеген кіші және жергілікті құдайлар да аймақтың әртүрлі аудандары мен қалаларының өкілдері ретінде қамтылған. Бастапқыда индуистік ғибадатхана болған Байон (Джайагири) VII Джаяварманның монументалды құрылыс және қоғамдық жұмыстардың үлкен бағдарламасының басты бөлігі болды, ол Ангкор Томның қабырғалары мен nāga көпірлері мен Вишну, Та Пром және Бантей Кдей ғибадатханалары үшін де жауапты болды. [[Сурет:Анкордың күлкілі шаңырағы.jpg|thumb|upright=1.2|Ғибадатхананың жоғарғы террасасынан көптеген мұнараларды алып жатқан "тастың тыныш беттері" көрінісі таң қалдырады. Бірақ кейбір жергілікті тұрғындар ғибадатхана Брахма үшін салынған деп санайды, өйткені беттері Брахманың төрт бетін бейнелейтін төрт жақты. Сонымен қатар, жүздерде үш көз бар, бұл Тримуртидегі Шиваны символдайды. Будданың мүсіндері әдетте әшекейлер, үлкен сырғалар мен тәж сияқты зергерлік бұйымдарды кимейді. Екі гипотеза да бір-бірін жоққа шығаратын ретінде қарастырылуы міндетті емес. Ангкор ғалымы Джордж Кодес VII Джаяварманның өзін девараджа (құдай патшасы) деп санаудағы кхмер монархтары дәстүріне сәйкес келетінін болжады. Айыршылығы – оның алдыңғылары индуистер болған және өздерін Брахмамен және оның символы – шатурмухамен (төрт бет) байланыстырған, ал VII Джаяварман буддист болған.

VII Жаяварманның өлімінен кейінгі өзгерістер

Джаяварман VII дәуірінен бері Байон храм комплексі келесі монархтардың қолымен көптеген буддалық қосымшалар мен өзгерістерге ұшырады.

Жоғарғы терраса: Локешвараның 200 бетін

Ішкі галерея жоғарғы террасамен дерлік толып кеткен, ол тағы бір деңгейге көтерілген. Ішкі галерея мен жоғарғы терраса арасындағы тарлық ғалымдарды осы ғибадатхананың бастапқы жоспарында жоқ болған, бірақ кейін дизайн өзгергеннен кейін қосылған деген тұжырымға әкелді. Бастапқыда Байон бір деңгейлі құрылым ретінде жоспарланған, бұл жағынан ол Та Пром мен Бантей Кдейдегі сол кездегі іргетастарға ұқсас. Жоғарғы террасада Байонның әйгілі "бет мұнаралары" орналасқан, олардың әрқайсысы екі, үш немесе (көбінесе) төрт алып күлімдейтін бетті ұстап тұрады. Орталық мұнараның үлкендігіне қоса, кішірек мұнаралар ішкі галерея бойында (бұрыштарда және кіреберістерде) және жоғарғы террасадағы шағын ғибадатханаларда орналасқан. "Адам қайда саяхаттаса да, - деп жазады Морис Глайз, - Локешвараның жүздері көптеген санымен оны қуалайды және үстемдік етеді". Мұнаралар мен беттердің санына мән беруге тырысқан әрекеттер осы сандардың уақыт өте келе өзгергеніне тап болды, себебі мұнаралар салынып қосылған, ал кейбіреулері жойылған. Бір кезде ғибадатханада 49 мұнара болған, қазір олардың 37-сі ғана қалды.