Кіріспе

Адамдардың табиғи әлеммен байланыс орнатуға ішкі құштарлықпен келетіні туралы идея. Биофилия гипотезасы (кейде BET деп те аталады) адамдардың табиғатпен және басқа да тіршілік нысандарымен байланыс іздеуге қабілетті екенін көрсетеді. Эдвард О. Уилсон бұл гипотезаны "Биофилия" (1984) кітабында ұсынды және танымал етті. Ол биофилияны "басқа тіршілік нысандарымен байланысқа ұмтылу" деп анықтайды.

Тірі жүйелерге табиғи сүйіспеншілік

"Биофилия" – тіршілік немесе тірі жүйелерге туа біткен бейімділік. Бұл терминді алғаш рет Эрих Фромм тірі және маңызды барлық нәрсеге тартылатын психологиялық бағытты сипаттау үшін қолданды. Уилсон бұл терминді ұқсас мағынада қолданады, биофилияны "адамдардың өмірдің қалған бөлігімен іштей іздейтін байланыстары" деп сипаттайды. Ол адамдардың басқа тіршілік нысандарымен және табиғатпен жалпы алғандағы терең байланысы біздің биологиямызда жатыр деген гипотеза ұсынды. Жасанды нысандармен салыстырғанда табиғи нысандарға (түрлер, құбылыстар) қатысты оң және теріс (фобияны қоса алғанда) сезімдер биофилияның куәсі болып табылады. Фромм бұл атауды бергенімен, биофилия тұжырымы көп рет ұсынылып, анықталды. Аристотель "өмірді сүю" деп қорытындылауға болатын ұғымды алға тартқан көптеген адамдардың бірі болды. "Philia" яки достық терминіне үңіліп, Аристотель өзара байланыс және достықтың екі тарапқа да пайдалы екенін, әсіресе бақытқа қатысты айтады. Бұл гипотеза кейіннен эволюциялық психология теориясының бір бөлігі ретінде дамыды. Эволюциялық тұрғыдан қарағанда, адамдардың тіршілікке және табиғатқа тартылуын біраз дәрежеде табиғи ортада өмір сүрген эволюциялық тарихымызбен түсіндіруге болады. Тарихымызда біз жақында ғана қалалық өмір салтына көштік. Бұл байланыстар табиғаттың кез келген жеке құрамдас бөлігімен ғана шектелмейді, жалпы алғанда адамдар өсімдіктер, жануарлар және қоршаған ортаның ландшафтарын қоса алғанда, табиғи нысандардың кең ауқымымен байланыс жасайды. Мүмкін болатын бір түсінік – табиғатпен тығыз байланыста болған ата-бабаларымыз, оған аз байланысқандарға қарағанда эволюциялық артықшылыққа ие болған, себебі олардың тамақ, су және баспанаға жақсы білімі және қол жеткізілуі болған. Кең және жалпы мағынадағы зерттеулер қазіргі қалалық орталардың табиғи ортада дамыған санаға сәйкес келмейтінін көрсетті. Адамның табиғаттағы нәрселерге деген қалауы, тәжірибе мен мәдениет арқылы қалыптасқанымен, гипотеза бойынша биологиялық эволюцияның нәтижесі болып табылады. Мысалы, ересек сүтқоректілер (әсіресе адамдар) әдетте сүтқоректілердің балаларының бет-әлпетіне қызығады және түрлер арасында оларды тартымды деп санайды. Кез келген жас сүтқоректінің үлкен көздері мен кішкентай ерекшеліктері ересектердікінен әлдеқайда тартымды. Сол сияқты, бұл гипотеза қарапайым адамдардың үй жануарларын және жабайы жануарларды сақтауға, сондай-ақ өсімдіктер мен гүлдерді өз үйлерінде және айналасында ұстауға қамқорлық жасауының және кейде оларды құтқару үшін өмірін қауіпке салуының себебін түсіндіруге көмектеседі. Питер Кан мен Стивен Келлерттің редакциялаған "Балалар мен табиғат: психологиялық, әлеуметтік-мәдени және эволюциялық зерттеулер" кітабында, әсіресе баламен күтімді қарым-қатынас дамыта алатын жануарлардың маңыздылығы, әсіресе ерте және орта балалық шақта баса назар аударылады. Осы кітаптың 7-тарабы аутизм спектріндегі бұзылыстары бар балаларға жануарлардың қандай көмек көрсете алатыны туралы мәліметтер келтіреді.

Адам мен табиғат арасындағы байланыс туралы жергілікті тұрғындардың көзқарасы

Көптеген ежелгі мәдениеттер үшін адам мен табиғат арасындағы байланыс үзілмейді. Атап айтқанда, бұл мәдениеттерде адамдар табиғаттан бөлек емес, оның бір бөлігі ретінде қарастырылады. Олардың тұрмыс салты мен әдет-ғұрыптары барлық тірі жандар мен қоршаған орта арасындағы өзара байланысқа деген құрметті көрсетеді. Көптеген ежелгі сенімдердің негізі – туыстық қарым-қатынас. Бұл ұғым тек адамдар арасындағы байланыспен шектелмей, табиғаттың да элементтерін қамтиды. Бұл көзқарас табиғаттың қасиетті екенін мойындайды. Сондай-ақ, адамдар, өсімдіктер, жануарлар және жердің барлығы тіршілік үшін бір-біріне тәуелді екенін де мойындайды. Олар өз рәсімдерінде жаратылыстың барлық түрлерін құрметтейді. Ежелгі мәдениеттерде тірі жандар мен орта арасындағы қарым-қатынас туралы дәстүрлі экологиялық білім бар. Бұл оларға ресурстарын тұрақты пайдалануға мүмкіндік береді. Мысалы, Австралияның аборигендерінің отты қолдану тәжірибесі мыңдаған жылдар бойы биологиялық әртүрлілікті қалыптастырған. Сонымен қатар, адам мен табиғат арасындағы байланысты көптеген ежелгі рухани сенімдер мен тәжірибелерде табуға болады. Бұл сенімдер көбінесе табиғатты қасиетті деп есептейді, ал белгілі бір орындар, түрлер немесе құбылыстар терең мағынаға ие. Ежелгі мәдениеттер әрқашан өзаралық қарым-қатынас пен тепе-теңдікке баса назар аударған. Бұл тек алуды ғана емес, сонымен қатар тұрақты тәжірибелер, рәсімдер мен ырымдар арқылы қайтаруды да қамтиды. Оны жасыл сәулетке қажетті толықтыру ретінде қарастыруға болады, ол салынған ортаның экологиялық әсерін азайтады, бірақ адамның табиғатпен қайта байланысуын қамтамасыз етпейді. Каперна мен Серафини биофильді дизайнды – өмірге және оның процестеріне деген біздің туа біткен қажеттілігімізді қанағаттандыратын сәулет түрі деп анықтайды. Биофильді кеңістік – өмірді нығайтатын және әлеуметтік және психологиялық аспектілерді қолдайтын орта ретінде қарастырылады. Мұндай кеңістіктер адамдардың денсаулығына оң әсер етеді, мысалы, түрмелер сияқты стрестік жағдайлардағы психикалық денсаулық мәселелерін азайтуға, созылмалы ауруды жеңілдетуге, есте сақтау қабілетін жақсартуға және қан қысымын төмендетуге көмектеседі. Медициналық ортада жүргізілген зерттеулер көрсетіп тұрғандай, емханадағы науқастардың терезеден көрінісінде жасыл өсімдіктердің болуы олардың жазылу процесін жеделдетеді. Сол сияқты, емханадағы науқастардың бөлмесінде өсімдіктердің болуы да олардың жазылуын жеделдетеді.

Биофилия және қорғау

Технологиялық прогресс пен ғимараттар мен көліктерде көбірек уақыт өткізу бізді табиғаттан алшақтатады, бірақ биофильдік қызметтер мен табиғатта уақыт өткізу адам ретінде табиғатпен байланысымызды нығайтуға көмектеседі, сондықтан адамдар табиғатпен қайта байланысуға ұмтылады. Табиғаттың қалған бөлігімен байланыс жоқтығынан туындайтын алаңдаушылық – өсімдіктерге, жануарларға және тартымды емес жабайы жерлерге немқұрайлылықтың артуы экожүйенің нашарлауына және түрлердің жоғалуына әкелуі мүмкін. Сондықтан табиғатпен байланысты қайта орнату табиғатты қорғау саласында маңыздырақ болып келеді. Мысалдарға қалалардың ішінде және сыртындағы жасыл кеңістіктердің көбеюі, табиғатты зерттеуге арналған сабақтардың ұйымдастырылуы және экожүйелерді интеграциялайтын, жасыл қалаларды құру үшін интеллектуалды дизайнды енгізу жатады. Мұндай қалалар жануарлардың қоныс аудару және аумақтық қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін жабайы табиғат дәліздерінің бір бөлігіне айналуы мүмкін.

Көркем әдебиеттегі биофилия

Канадалық автор Хилари Шарпер Э.О.Уилсонның биофилия тұжырымын өзінің "Пердита" экологикалық готикалық романы үшін нақты бейімдеді. Романда Пердита ("жоғалған" деген мағынада) – адамзатқа биофилияны сыйлайтын мифологиялық бейне.

Биофилия және технология

Америкалық философ Фрэнсис Санзаро технологиялық байланыстардағы, әсіресе заттар интернетіндегі (IOT) жаңалықтарға байланысты әлеміміздің біофилия гипотезасымен, яғни тірі нәрселермен байланысуға деген құштарлықпен үдеп дамуда деп санайды. Санзаро Э.О. Вильсонның теорияларын жасанды интеллект және психоанализ саласындағы тенденцияларға қатысты қолданып, технология табиғатқа қарсы емес, керісінше, табиғатпен жақындық іздеудің бір жолы екенін дәлелдейді.