Жазба тіліндегі сөздерді көрсету ережелері: әріптер мен дыбыстардың сәйкестігі, орфография элементтері, тілдік өзгерістер мен сөздердің айырмалау жолдары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жазбаша сөздерді көрсетуге арналған конвенциялар жиынтығы.
Set of conventions to represent words in writing
Орфография – графемалардың тілдегі дыбыстарға қалай сәйкес келетінін анықтайтын жазбаша тіл үшін жасалған ережелер жиынтығы. Орфография – орфографияның бір бөлігі, ал қатаң стандартталған орфография – нормативтік элемент. Орфография әліпбилік принцип бойынша тіл дыбыстарын жазуға тырысу арқылы пайда болды. Толық фонемиялық орфография көбінесе тек шамамен ғана жүзеге асырылады, себебі уақыт өте айтылу өзгеріп, басқа тілдерден сөздер қабылданып, олардың орфографиясы өзгертілмейді. Бірдей дыбысталатын сөздерді (гомофондарды) оларды шатастырмау үшін әдейі түрліше жазуға болады.
Spelling is a set of conventions for written language regarding how graphemes should correspond to the sounds of spoken language. Spelling is one of the elements of orthography, and highly standardized spelling is a prescriptive element. Spellings originated as transcriptions of the sounds of speech according to the alphabetic principle. Fully phonemic orthography is usually only approximated, due to factors including changes in pronunciation over time, and the borrowing of vocabulary from other languages without adapting its spelling. Homophones may be spelled differently on purpose in order to disambiguate words that would otherwise have identical spellings.
Оқу
Дұрыс орфографияны жатқа алу – бастауыш білім берудің дәстүрлі бөлігі, ал стандартты орфографиядан ауытқу көбінесе төмен интеллект, сауатсыздық немесе төмен әлеуметтік жағдайдың белгісі ретінде қарастырылады. Оқушының алған орфографиялық сабақтардағы сөздерді қаншалықты меңгергенін бағалау үшін орфографиялық диктанттар жиі қолданылады. Олар тиімді жаттығу тәсілі де болуы мүмкін. Орфографиялық сайыстар – бір топтың ең жақсы орфография жасайтынын анықтау үшін өткізілетін жарыстар. Көлемді орфографиялық сайыстар кейде теледидардан көрсетіледі, мысалы, АҚШ-тағы Ұлттық орфографиялық сайыс.
Learning proper spelling by rote is a traditional element of elementary education, and divergence from standard spelling is often perceived as an indicator of low intelligence, illiteracy, or lower class standing. Spelling tests are commonly used to assess a student's mastery of the words in the spelling lessons the student has received so far. They can also be an effective practice method. Spelling bees are competitions to determine the best speller of a group. Prominent spelling bees are sometimes even televised, such as the National Spelling Bee in the United States.
Өзгерістер
Дивергентті орфографиялық жазу – назар аудару мақсатымен немесе тауар белгісін "жай ғана сипаттамалық" емес, "ұсыныс жасайтын" қылып көрсету үшін, сондай-ақ авторлық құқық шектеулерінен қашу үшін қолданылатын танымал жарнамалық тәсіл. Мысалы, Dunkin' Donuts және Krispy Kreme сияқты қантты кондитерлік өнімдер желілері стандартты емес жазу тәсілдерін пайдаланады.
Divergent spelling is a popular advertising technique, used to attract attention or to render a trademark "suggestive" rather than "merely descriptive", or to evade copyright restrictions. The pastry chains Dunkin' Donuts and Krispy Kreme, for example, employ non standard spellings.
Жазба қателері
Кейбір сөздердің бірнеше жазылу нұсқасы бар, ал кейбір жазылулар стандартты деп есептелмейді. Мұндайларын көбінесе "жазба қатесі" деп атайды. Жазылысы бұрыс сөз, сол тілде дұрыс жазылған сөзді білдірмейтін әріптер тізбегі болуы мүмкін (мысалы, "like" сөзі үшін "leik") немесе басқа сөздің дұрыс жазылуы (мысалы, "here" деп жазып, "hear" сөзін немесе "no" деп жазып, "know" сөзін білдіру). Мұндай қателер "атомдық қателер" деп аталады және олар қарапайым компьютерлік орфографиялық тексерулерге ілінбей, басылымдарға оңай түсіп кетуі мүмкін. Өңірлік диалекттің айтылуын нақтылау мақсатымен жасалған қасақана қателер – көз диалектісінің бір бөлігі болып табылады (мысалы, "America" орнына "'Murica'" немесе "hell of a" орнына "helluva" деп жазу). Жазба қатесі кездейсоқ пернетақып қателігінен (мысалы, әріптердің орнын ауыстыру қатесі), нормативтік жазу ережесін білмеуден немесе жазба ережелеріне немқұрайлы қараудан туындауы мүмкін. Сөздің жазылысы бұрыс екендігі контекстке және қолданылған орфографиялық конвенцияларға байланысты болуы мүмкін, мысалы, американдық/британдық ағылшын тілінің айырмашылықтарындағыдай. Сөздің жазылысы бұрыс екендігі кейде пікір мәселесі болуы мүмкін, егер кейбіреулер әртүрлі жазу нұсқаларын қабылдаса, ал басқалары қабылдамаса. Мысалы, "miniscule" ( "minuscule" орнына) көптеген адамдар үшін қате жазылған сөз болып есептеледі, бірақ кейбір сөздіктерде ол қабылданатын нұсқа ретінде тізімделген. Белгілі бір интернет алаялығында танымал корпоративтік атаулардың қасақана бұрыс жазылған домендік атауларын тіркеу арқылы адастыру немесе алаяқтық жасауға тырысады. Бұл тәсіл көбінесе "типосквоттинг" деп аталады.
While some words admit multiple spellings, some spellings are not considered standard. These are commonly called "misspellings". A misspelled word can be a series of letters that represents no correctly spelled word of the same language at all (such as "leik" for "like") or a correct spelling of another word (such as writing "here" when one means "hear", or "no" when one means "know"). Misspellings of the latter type are called "atomic typos", and they can easily make their way into printed material because they are not caught by simple computer spell checkers. Deliberate misspellings that emphasize the pronunciation of a regional dialect are part of eye dialect (such as writing "'Murica'" instead of "America", or "helluva" instead of "hell of a"). Misspellings may be due to accidental typing errors (e. g. the transposition error teh for the), lack of knowledge of the normative spelling, or lack of concern over spelling rules at all. Whether or not a word is misspelled may depend on context and the orthographic conventions adopted, as is the case with American/British English distinctions. Misspelling can also be a matter of opinion when variant spellings are accepted by some and not by others. For example, "miniscule" (for "minuscule") is a misspelling to many, and yet it is listed as an acceptable variant in some dictionaries. A well known internet scam involves the registration of domain names that are deliberate misspellings of well known corporate names to mislead or defraud. The practice is commonly known as "typosquatting".
Тарихтағы ағылшын тіліндегі елеулі қателіктер
Араб, Алабама – Солтүстік Алабамадағы бұл қаланың негізін қалаушысы Арад Томпсонның есімімен Арад деп аталуы тиіс еді, бірақ АҚШ поштасының картасында «Араб» деп қате жазылып, сол қате атау қалып қойды. Google – «googol» сөзінің кездейсоқ қатесі. Google компаниясының вице-президентінің 2006 жылғы қаңтарда BBC The Money Programme деректі фильмінде айтқанынша, жазбада қате жіберуге бейім болған негіздеушілер Google-ды сауда белгісі және веб-адрес ретінде тіркеген, біреу оның дұрыс емес екенін көрсеткенге дейін. Грампиан таулары, Шотландия: атау ортағасырлық қолжазба көшірушісінің Тациттің «Агрикола» еңбегіндегі Mons Graupius-ты көшірудегі қатесінен туындаған. Ұлыбритания мен Австралияда танымал ұйқы алдында ішетін сусын – Овалтин, оның себебі, біреу тауар белгісінің құжаттарында түпнұсқа атауын «Ovomaltine» деп қате жазған. Referer – «referrer» сөзінің жиі кездесетін қатесі. Бұл қате соншалықты кең таралғандықтан, Дүниежүзілік желінің байланыс протоколы – HTTP-нің ресми спецификациясына енгізілді және HTTP сілтемелерін талқылау кезінде стандартты салалық орфографияға айналды. Секим, Вашингтон – «1879 жылы алғашқы пошта бөлімі салынды және оны айналағы аймаққа сәйкес «Сегин» деп атады. [ ] 1907 жылы пошта қызметкерінің ресми есепті оқығандағы қатесінен бөлім шамамен бір ай бойы «Сегуим» деп аталды. Келесі есепте ол «g» әрпін «q» деп оқыды, соның салдарынан пошта бөлімі «Sequim» деп танылды. Атаудың өзгеруіне тұрғындар наразылық білдіруге жеткілікті мән бермеді. Одан бері ол Секим деп аталады». Кейбір деректер бойынша, Аризонадағы Quartzsite тау-кен қаласының аты қате жазылған. Оның орнына Quartzite, яғни кварцит минералының аты болуы керек еді. Зенит – арабша «zamt» сөзі дұрыс оқылмаған; сол кезде латын әріптерінде «i» әрпіне нүкте қойылмайтын болғандықтан, «m» әрпі «ni» сияқты көрінген.
Arab, Alabama – This town in north Alabama was named Arad, after its founder, Arad Thompson, but the name was misspelled on a US Post Office map as "Arab", and the misspelled name stuck. Google – accidental misspelling of googol. According to Google's vice president, as quoted on a BBC The Money Programme documentary, January 2006, the founders – noted for their poor spelling – registered Google as a trademark and web address before someone pointed out that it was not correct. Grampian Mountains, Scotland: the name arose from a medieval manuscript copyist's error in copying Mons Graupius in Tacitus' Agricola. Ovaltine, a popular bedtime drink in the UK and Australia, came about because someone misspelled the original name Ovomaltine on the trademark documentation. Referer – common misspelling of the word referrer. It is so common that it made it into the official specification of HTTP – the communication protocol of the World Wide Web – and has, therefore, become the standard industry spelling when discussing HTTP referers. Sequim, Washington – "In 1879 the first post office was built and named 'Seguin' for the surrounding area. [ ] In 1907, due to a Postal Official's error in reading an official report, the post office was titled 'Seguim' for approximately a month. With the next report, the Official read the letter 'g' as a 'q', and the post office here became known as 'Sequim.' The name change did not worry the residents enough to protest. It has been known as Sequim ever since." According to some, the name of Quartzsite, a mining town in Arizona, was spelled wrongly. It should be Quartzite, after the mineral quartzite. Zenith – Arabic zamt was misread; in Latin letters, at the time, the letter i was never dotted, so "m" looked like "ni".
Ағылшынша
Ағылшын тілінің орфографиясы кеңінен стандартталған. Дегенмен, дерлік әр дыбысты жазудың бірнеше тәсілі бар, және әр әріптің айтылуы сөз ішіндегі орнына және контекстіне қарай бірнеше нұсқаға ие. Сондықтан, тіпті ана тілінде сөйлейтін адамдардың арасында да кейбір жазылыс қателіктері жиі кездеседі. Бұл, негізінен, толық жазылым реформасы жасауға сәтті тырысқандардың болмауына және басқа тілдерден алынған көптеген сөздерге байланысты. Көбінесе, жазылым ережелері 15-ші ғасырдың соңынан бері болған фонетикалық өзгерістерді (мысалы, Ұлы дауыстық өзгерісін) көрсете бермейді.
English orthography has a broad degree of standardization. However, there are several ways to spell almost every sound, and most letters have several variants of pronunciation depending on their position in the word and context. Therefore, some spelling mistakes are common even among native speakers. This is mainly due to large number of words that were borrowed from other languages with no successful attempts of complete spelling reform. Most spelling rules usually do not reflect phonetic changes that have taken place since the end of the 15th century (for example, the Great Vowel Shift).