Кіріспе

Томас Хоббстың "Левиафан" кітабы, немесе "Діни және азаматтық мемлекеттің мәні, формасы және билігі" – Томас Хоббс (1588–1679) жазған және 1651 жылы жарық көрген (латын тіліндегі қайта қарастырылған басылымы 1668 жылғы). Атауы Киелі кітаптағы Левиафаннан алынған. Бұл еңбек қоғам құрылымы мен заңды үкімет туралы, және әлеуметтік келісім теориясының ең алғашқы және маңызды үлгілерінің бірі саналады. Англия азаматтық соғысы (1642–1651) кезінде жазылған, ол әлеуметтік келісім және абсолютті билеушінің үстемдігін қорғайды. Хоббс азаматтық соғыстың және табиғи жағдайдың ("барлығының бәрімен соғысы") қатыгездігін тек күшті, бөлінбеген үкімет арқылы болдырмауға болатынын жазды.

Атау

Гоббстің трактатының тақырыбы Әйүп кітабында айтылған Левиафанға сілтеме жасайды. Жаңа заманның саяси философиясының ерте кезеңіндегі еңбектерге, мысалы, Джон Локктың «Үкімет туралы екі трактаты» немесе Гоббстің өзінің бұрынғы «Құқық элементтері» еңбегіне көбінесе қарапайым, ақылға қонымды атаулар берілген. Ал Гоббс осы оятушылық трактаты үшін поэтикалық атау таңдады. Жаңа заманның басындағы сөздіктер «левиафан» термині еврей тіліндегі «жұптасу, қосылу немесе бірігу» мағынасын білдіретін , және «жылан немесе аждаха» деген мағынаны білдіретін сөздерімен байланыстырылған деп есептеді. Вестминстер ассамблеясының Киелі кітапқа түсіндірмелеріндегі аудармашылар бұл жаратылыстың аты осы түбір сөздерді пайдаланып берілгенін ойлады, «өйткені оның өлшемімен ол бір жаратылыс емес, көптеген жаратылыстардың бірігуі сияқты көрінеді; немесе оның қабықтары жабық немесе тығыз біріккендіктен». Сэмюэл Минц бұл мағыналар Гоббстің саяси күш туралы түсінігіне сай келеді деп санайды, себебі «Левиафан және Гоббстің егемендігі – жеке тұлғалардан құралған біртұтас тілімдер; олар шексіз күшті; оларды жоюға немесе бөлуге болмайды; олар адамдарға қорқыныш сезімін ұялатады; олар адамдармен келісім жасамайды; олардың билігі» өлім жазасымен қорғалады.

Алдыңғы бет

Томас Гоббспен ұзақ талқылағаннан кейін, париждік Абрахам Босс кітаптың әйгілі бетін геометриялық стильде жасады, оны Босс өзі жетілдірген. Ол Жан Матеус жасаған Гоббстың "De Cive" (1642) кітабының фронтиспініне ұқсас. Фронтиспистің екі негізгі элементі бар. Онда ландшафттан шығып, қолында семсер мен палка ұстаған, тәж киген алып тұлға бейнеленген. Оның астында Әйүп кітабынан алынған цитата: "Non est potestas Super Terram quae Comparetur ei. Iob. 41 24" ("Ел бетінде оған теңесетін ешбір күш жоқ. Әйүп 41:24") – бұл суретті кітаптағы құбылыспен байланыстырады. (Орта ғасырдың соңында тараулар мен тармақтардың нақты орналасуы туралы келіспеушіліктерге байланысты, Гоббс келтірген аят қазіргі христиан аудармаларында Әйүп 41:33, мазорет мәтінінде, Септуагинтада және Лютер Киелі кітабында Әйүп 41:25, ал Вульгатада Әйүп 41:24 деп беріледі.) Тұлғаның денесі мен қолдары Джузеппе Арчимбольдо стилінде үш жүзден астам адамнан құралған; барлығы көрерменнен қашып тұр, тек алдыңғы қатардағы алыптың беті ғана көрінеді. (Левиафанның 1651 жылы II Карл үшін жасалған қолжазбасында едәуір айырмашылықтар бар – басқа басты тұлға, бірақ денесі де көптеген бет-әлпеттерден тұрады, барлығы дененің сыртына қарайды және әртүрлі мінез-қалпы бар.) Төменгі бөлігі – үш бөліктен тұратын сурет, ағаштан жасалған шеңбермен жиектелген. Орталық бөлігінде әшекейлі мата фондық нұсқада кітаптың тақырыбы жазылған. Екі жағында басты тұлғаның семсері мен палкасы бейнеленген – сол жақтағы жердік билік, оң жақтағы шіркеу билігі. Әр жақтағы элементтер тиісті билікті көрсетеді: қамал – шіркеу, тәж – митра, зеңбірек – жазалау, қару – логика, шайқас алаңы – діни соттар. Алып екі жақтың да символдарын ұстап тұр, бұл патшаның рухани және дүниелік билігін көрсетеді, бірақ дене құрылысы да осы тұлғаны мемлекеттің өзі етіп көрсетеді.

І бөлім: Адам туралы

Гоббс саясат туралы трактатын адам табиғаты туралы мәлімдемемен бастайды. Ол адамды қозғалыстағы материя ретінде бейнелейді, адамзаттың барлық жақтарын материалистік тұрғыдан, яғни денесіз, материалдық емес жанға немесе адам санасынан тыс идеяларды түсіну қабілетіне жүгінбей түсіндіруге тырысады. Гоббс терминдерді нақты және сезімталдықсыз анықтайды. Жақсылық пен жамандық – бұл жеке адамның құштарлықтары мен тілектерін білдіретін терминдер ғана, ал осы құштарлықтар мен тілектер – бір нәрсеге ұмтылу немесе одан қашу бейімділігі. Үміт – бұл бір нәрсеге деген құштарлықпен қатар, оны алу мүмкіндігі туралы пікірден артық емес. Ол сол кездегі басым саяси теология, схоластика, күнделікті сөздердің, мысалы, денесіз субстанция сияқты, шатас анықтамаларында гүлденеді деп санайды, бұл Гоббс үшін сөздердегі қайшылық. Гоббс адам психологиясын бұрынғы ойлар сияқты, ең үлкен жақсылыққа сілтеме жасамай сипаттайды. Гоббс пікірінше, "summum bonum" ұғымы ғана емес, адам тілектерінің өзгеруін ескере отырып, мұндай нәрсе болуы мүмкін емес. Осылайша, өз мүшелеріне ең үлкен жақсылықты сыйлауға тырысқан кез келген саяси қауымдастық осы жақсылықтың бәсекелес түсініктерімен күресіп, арасында шешім қабылдауға мүмкіндік таппайды. Нәтижесінде азаматтық соғыс туындайды. Дегенмен, Гоббс "summum malum", яғни ең үлкен жамандық бар екенін айтады. Бұл – зорлықпен өлімнен қорқу. Саяси қауымдастық осы қорқынышқа бағдарлана алады. "Summum bonum" болмағандықтан, адам табиғаты ең үлкен жақсылықты іздейтін саяси қауымда табылмайды. Бірақ саяси қауымдастықтан тыс болу – анархиялық жағдай. Адам табиғаты, адам тілектерінің өзгеруі және осы тілектерді қанағаттандыру үшін жетіспейтін ресурстарға қажеттілік ескерілгенде, табиғат жағдайы, Гоббс осы анархиялық жағдайды атап өткендей, барлығының барлығына қарсы соғысы болуы керек. Тіпті екі адам ұрыспаса да, екіншісі оны мүлкі үшін немесе әділетсіздік сезімінен өлтіруге тырыспайтынына кепілдік жоқ, сондықтан олар бір-біріне үнемі күшін сақтауы керек. Көршіге алдын ала шабуыл жасау да орынды. Табиғат жағдайынан қашу, яғни зорлықпен өлімнің ең үлкен қаупі бар орын ретінде, саяси ойлаудың бағытты жұлдызы болып табылады. Ол табиғат заңдарының бірнешесін ұсынады, бірақ Гоббс оларды "заңдар" деп атауға болмайды, өйткені оларды орындауға ешкім жоқ. Бірінші нәрсе, ақыл-ес тыныштықты іздеуді ұсынады, бірақ тыныштық мүмкін болмаса, соғыстың барлық артықшылықтарын пайдалануды. Гоббс табиғат жағдайында ештеңені әділ немесе әділетсіз деп қарастыруға болмайды және әрбір адамның барлық нәрсеге құқығы бар деп есептелуі керек екенін нақты айтады. Табиғаттың екінші заңы – адам басқалары да солай істеуге дайын болған жағдайда барлық нәрседен өз құқығын бас тартуға, табиғат жағдайын тастап, оларды барлық нәрседе басқару билігі бар одақ құруға дайын болуы керек. Гоббс бірінші бөлімді алғашқы екеуінің орындалуын мүмкін ететін табиғат заңдарының қосымша он жетісін атап, тіпті олар биліктің үстемдігімен келіспеген жағдайда да, биліктің халықты білдіруін түсіндіру арқылы аяқтайды.

Дін

Левиафанда Гоббс егеменнің сенім және доктрина мәселелерінде билік жүргізу құқығына ие екенін және егер ол мұны істемесе, ол келіспеушілікке шақырады деп нақты айтады. Гоббс өзінің діни теориясын ұсынады, бірақ оның теориясы қабылданатынына қатысты егеменнің еркіне бағынатынын мәлімдейді (егер ол қайта орнатылса: Левиафан Азамат соғысы кезінде жазылған еді). Гоббстің материалистік алғышарттары оны сол кезде өте даулы саналған көзқарасқа әкелді. Гоббс денесіз субстанциялар туралы идеяны қабылдамады және одан кейін тіпті Құдайдың өзі де денелі субстанция екенін айтты. Гоббс өзінің атеист екенін ешқашан ашық білдірмесе де, көптеген адамдар оның атеист болуы мүмкін екенін айтады.

Салық салу

Гоббс өзінің «Левиафан» еңбегінде мемлекеттің салық салу қабілетіне де тоқталды, бірақ оның экономикалық теориялары саяси теорияларымен салыстырғанда кеңінен сілтеме жасалмайды. Гоббс тең әділдікке тең салық салу да кіреді деп есептеді. Салықтардың теңдігі байлықтың теңдігіне емес, әр адамның мемлекетке қорғанысы мен құқықтық тәртіпті сақтау үшін тиіс борышының теңдігіне байланысты. Гоббс сондай-ақ, еңбек етіп өзін асыра алмайтындарға мемлекеттік көмек көрсетуді қолдады, мұндай көмек салықтар есебінен қаржыландырылуы мүмкін. Ол кедейлерді жұмыспен қамту үшін теңіз жүзу саласы және т.б. салалардағы жұмыстарды мемлекеттік деңгейде қолдауды ұсынды.

Санаткерлік талдау

Энтони Готтлибтің атап көрсетуінше, Гоббстің саяси философиясына сектанттық қақтығыстардың, Еуропадағы дін соғыстарының және Англия азамат соғысының ықпалы тиген. Осы зорлық-зомбылық оқиғалар оны үкіметтің ең басты мақсаты – бейбітшілік пен қауіпсіздік екенін, оған кез келген құнмен қол жеткізу қажеттігін ойлауға жетеледі. Британдық тарихшы Хью Тревор Ропер осы кітапты былайша қорытындылады: "Аксиома – қорқыныш; әдіс – логика; нәтиже – зұлмат".

Левиафанның басылымдары

Левиафан. Түзетулі басылым, А. П. Мартинич пен Брайан Батист редакцияларымен. Питерборо, Онтарио: Broadview Press, 2010 жыл. Левиафан: немесе Діни және азаматтық мемлекеттің мәні, пішіні және билігі, Иэн Шапиро редакциясымен (Йейл университетінің баспасы; 2010). Левиафан, Ноэл Малкольмның үш томдық сыни басылымы: 1. Редакциялық кіріспе; 2 және 3. Ағылшын және латын тілдеріндегі мәтіндер, Оксфорд университетінің баспасы, 2012 (Томас Хоббстың еңбектерінің Кларендон басылымы).

Санаулы зерттеулер

Багби, Лори М. Хоббстың Левиафаны: Оқырман нұсқауы, Нью-Йорк: Continuum, 2007. Баумрин, Бернард Герберт (ред.) Хоббстың Левиафаны – түсіндірулер мен сын, Бельмонт, Калифорния: Wadsworth, 1969. Кранстон, Морис. "Левиафан" Тарих бүгінде (1951 ж. қазан) 1#10, 17–21 бб. Харрисон, Росс. Хоббс, Локк және шатасу шедеврi: Он жетіншi ғасыр саяси философиясын зерттеу. Кембридж университетінің баспасы, 2003. Худ, Фрэнсис Кэмпбелл. Томас Хоббстың діни саясаты – Левиафанға түсіндіру, Оксфорд: Clarendon Press, 1964. Джонстон, Дэвид. Левиафанның риторикасы – Томас Хоббс және мәдени өзгерістер саясаты, Принстон, Нью-Джерси: Princeton University Press, 1986. Ньюи, Глен. Routledge философиясы: Хоббс және Левиафанға арналған нұсқаулық, Нью-Йорк: Routledge, 2008. Роджерс, Грэм Алан Джон. Левиафан – Томас Хоббстың саяси теориясына қазіргі заманғы жауаптар, Бристоль: Thoemmes Press, 1995. Шмитт, Карл. Томас Хоббстың мемлекеттік теориясындағы Левиафан – саяси символдың мағынасы және сәтсіздігі, Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 2008 (алдында: Greenwood Press, 1996). Спрингборг, Патрисия. Хоббстың Левиафанына арналған Кембридж серігі, Кембридж: Cambridge University Press, 2007. Виндолф, Фрэнсис Лайман. Левиафан және табиғи құқық, Принстон, Нью-Джерси: Princeton University Press, 1951. Загорин, Перез. Хоббс және табиғат заңдары, Принстон: Princeton University Press, 2009.