Кіріспе

13 айлық күнтізбе, онда әрбір күнді аптаның бір күніне бекітілген. Халықаралық тұрақты күнтізбе (IFC, Cotsworth жоспары, Cotsworth күнтізбесі және Eastman жоспары деп те аталады) – бұл Мозес Б. Котсворт жасаған және алғаш рет 1902 жылы ұсынылған күнтізбе реформасы. Халықаралық тұрақты күнтізбе жылды 28 күндік 13 айға бөледі. Бұл әр жылды бір апта күніне сәйкес келетін мәңгілік күнтізбе түрі. Ол елілерде ресми түрде қабылданбаса да, кәсіпкер Джордж Истман 1928 жылы Eastman Kodak компаниясында оны қолданысқа енгізіп, 1989 жылға дейін пайдаланды. Оны кейде 13 айлық күнтізбе немесе тең айлық күнтізбе деп сипаттағанмен, басқа да альтернативті күнтізбелердің дизайны осы сипаттамаларға ие.

Тарих

Лунисолярлық күнтізбелер, белгілі апта күндерімен, көптеген ежелгі мәдениеттерде болған, ал кейбір мерекелер әрқашан айдың және аптаның бірдей күндеріне келіп отырған. 13 айлық тұрақты күнтізбенің қарапайым идеясы кем дегенде 18 ғасырдың ортасынан бері бар. Бұл идеяның нұсқалары негізінен айлардың қалай аталуы және қарқын жылдағы қосымша күнді қалай қарау мәселелерінде ерекшеленеді. "Грузин күнтізбесін" 1745 жылы Мэрилендтен келген америкалық отарлаушы Хью Джонс, Hirossa Ap Iccim атты қалампыр атымен ұсынған. Автор жоспарды және он үшінші айды Ұлыбритания королі II Георгтің құрметіне атаған. Жылдың 365-ші күні Рождество ретінде белгіленуі тиіс болған. Бірақ қарқын жылды есептеу Григориандық ережеден өзгеше болды, және жыл қысқы күн тоғысына жақын басталатын. 1753 жылы жарияланған жоспардың кейінгі нұсқасында 13 айдың барлығы христиан әулиелерінің есімдерімен аталды. 1849 жылы француз философы Огюст Конт (1798–1857) 13 айлық Позитивистік күнтізбені ұсынды, айларды Мұса, Гомер, Аристотель, Архимед, Цезарь, Әулие Павел, Шарль Ұлы, Данте, Гутенберг, Шекспир, Декарт, Фредерик және Бихат деп атады. Жылдың күндері де Адамзаттың Позитивистік Дініндегі "әулиелерге" арналды. Позитивистік апталар, айлар және жылдар жексенбі емес, дүйсенбіде басталады. Конт сондай-ақ жыл санауын қайта орнатып, өзінің күнтізбесінің дәуірін (1 жыл) 1789 жылғы Григориан жылмен бастады. Жылдың ешқандай аптаға немесе айға жатпайтын қосымша күндері үшін Конт Ap Iccim (Джонс) үлгісін ұстанды, әр жылды 365-ші күні фестивальмен аяқтады, ал қарқын жылдарында қосымша мереке күні болар еді. Мұса Котсворттың өзінің Халықаралық Тұрақты Күнтізбесіне дейінгі 13 айлық жоспарлармен таныс болған-болмағаны белгісіз. Ол Ap Iccim (Джонс) сияқты жылдың 365-ші күнін Рождество деп белгілеуді қолдады. Оның ұсынысы бойынша жылдың соңғы күні жексенбі деп аталуы керек еді, сондықтан келесі күні Жаңа жыл және ол да жексенбі болғандықтан, оны "Қос жексенбі" деп атады. Котсворттың мақсаты бизнес және өнеркәсіп үшін жеңілдетілген, "ұтымды" күнтізбе болғандықтан, ол осы мақсатқа сәйкес келетін Григориан күнтізбесінің барлық ерекшеліктерін сақтап қалды, соның ішінде дәстүрлі ай атауларын, аптаның жексенбіде басталуын (әлі де АҚШ-та дәстүрлі түрде қолданылады, бірақ Еуропада және ISO апта стандартында сирек кездеседі, олар апталарын дүйсенбіде бастайды) және Григориандық қарқын жыл ережесін. Котсворттың күнтізбе реформасын ілгерілету үшін 1923 жылы Халықаралық Тұрақты Күнтізбе Лигасы құрылды, бұл жоспар Ұлттар Лигасы ұсынған 130 күнтізбе ұсынысының ішіндегі ең жақсысы ретінде таңдалғаннан кейін. Сэр Сэндфорд Флеминг, стандартты уақытты бүкіл әлемде қабылдаудың ойластырушысы және қозғаушы күші, IFCL-дің бірінші президенті болды. Лига Лондон және кейін Рочестер қалаларында кеңселер ашты. Джордж Истман, Истман Кодак компаниясынан, IFC-нің ынталы жақтасы болды және оны Кодак компаниясында пайдалануды енгізді. Халықаралық Тұрақты Күнтізбе Лигасы 1937 жылы күнтізбе жоспары Ұлттар Лигасының соңғы мақұлдауын алмағаннан кейін көп ұзамай жұмысын тоқтатты.

Кемшіліктер

Оның 13 айы төрт маусымға оңай топтастырылмайтындықтан, бұл күнтізбе Жердің Күнді қалай айналып жүргенін жасырады. Күн мен түн теңелу және күн тоқырау белгілі бір күндерде болады, бірақ олар Григориан күнтізбесіндегідей емес, яғни 3, 6, 9 және 12-ші айдың 20-сынан 23-іне дейін. Сол сияқты, зодиак белгілерінің басталу күндері еріксіз тағайындалған, ал аспан денелерінің шоқжұлдыздары кез келген күнтізбеде байланыссыз болып табылады. 13 апталық тоқсандар 1 қаңтарда, 8 сәуірде, 15 шілдеде және 22 қыркүйекте басталады, сондықтан қазіргі уақытта тоқсандық жүйеде жүзеге асырылатын барлық іс-шаралар айлармен үйлеспейді. 4-ші тоқсан, ал қарта жылдары 2-ші тоқсан бір күнге ұзақ болады. Кейбір еврей және христиан дінбасылары осы күнтізбеге қарсы шықты, себебі әр жетінші күні құдайға сыйынған дәстүрі бойынша, құдайға сыйынған күндер жыл сайын өзгеруі мүмкін немесе Жыл күні немесе Leap Day болғанда сегіз күн өтуі мүмкін. Күнтізбе ISO 8601 стандарты бойынша аптаның бірінші күніне (жексенбі мен дүйсенбіге) қатысты үйлесімсіздік тудырады, яғни әлемнің көп бөлігі аптаның бірінші күнін өзгертуге мәжбүр болады. Туған күндер, маңызды мерейтойлар және басқа да мерекелер әрқашан аптаның бір күнінде тойланады. Бұл жаңа жүйеде жұмыс емес күндерге келетін мемлекеттік мерекелер үшін қиындық тудыруы мүмкін: мысалы, Жаңа жыл, Халықаралық еңбек күні және Әулиелер күні әрқайсысының тиісті айының бірінші күні тойланады, бұл Халықаралық тұрақты күнтізбе бойынша әрқашан жұмыс істемейтін күн – жексенбіге сәйкес келеді, сондықтан адамдар басқа демалыс күнімен өтелуін қалауы мүмкін. Айдың 29-ы, 30-ы немесе 31-і күні болатын кез келген мерекелер немесе қайталанатын оқиғалар үшін жаңа күнді анықтау қажет болады. Бұл соңғы, 28-і немесе келесі айдың бірінші күні болуы мүмкін. Балама ретінде, барлық мерейтойлар IFC сол кезде қолданыста болғанда болған күні тойлануы мүмкін, мысалы, 1776 жылғы 4 шілдедегі АҚШ Тәуелсіздік күні Григориан күнтізбесі бойынша бейсенбіде, 19-шы күні болар еді.