Кіріспе
Қытай классикасы, Лицзин кітабының тарауы ретінде сақталған Ұлы Оқу немесе Дасюэ – Конфуцийдің шәкірттерінің бірі Цзэнцзиге жатқызылатын конфуцийшілдіктегі "Төрт кітаптың" бірі. Ұлы Оқу "Бес классиканың" бірі – "Ритуалдар кітабының" бір бөлігінен шыққан. Онда Конфуцийдің ілімдерін Цзэнцзи жазған қысқа негізгі мәтін және Цзэнцзи жазған деп саналатын он түсіндірме тарау бар. Кітаптағы идеялар Конфуцийге еске түсіріледі, бірақ мәтін оның қайтысынан кейін Цзэнцзи тарапынан жазылған. "Төрт кітапты" Сун әулеті кезінде неоконфуциан Чжу Си конфуцийшілдікке кіріспе ретінде таңдады. Қытайда мемлекеттік қызметке қабылдау емтихандары оның үлгісімен жүргізілді.
The Great Learning or Daxue was one of the "Four Books" in Confucianism attributed to one of Confucius' disciples, Zengzi. The Great Learning had come from a chapter in the Book of Rites which formed one of the Five Classics. It consists of a short main text of the teachings of Confucius transcribed by Zengzi and then ten commentary chapters supposedly written by Zengzi. The ideals of the book were attributed to Confucius, but the text was written by Zengzi after his death. The "Four Books" were selected by the neo Confucian Zhu Xi during the Song dynasty as a foundational introduction to Confucianism. Examinations for the state civil service in China came to follow his lead.
Жазу және ықпал
Конфуций бұрынғы философтардың идеяларын енгізіп, «Ритуалдар классикасын» және «Көктем мен күз жылнамаларын» – «Бес классиканың» екеуін жинақтады немесе редакциялады. Конфуцийдің шәкірті Цзэнцзи «Ұлы ілімнің» кіріспесі мен түсіндірмесін жазды. Цзэнцзи б.з.б. 505-436 жылдары өмір сүрген. Конфуций 100 шәкіртке сабақ берді, олардың 72-сі оның ілімдерін меңгерді. Оның шәкірттерінің қаншалықты жазғаны мен өңдегені әлі белгісіз. «Ұлы ілім» сол кездегі қоғамның қажеттіліктері мен сенімдеріне бейімделген көптеген авторлардың еңбегінен дамыды. Чэн ағайындылары И (1033–1107) және Хао (1032–1085) «Ұлы ілімнің» философиясын пайдаланды. Олардың идеялары күшті ресми қарсылыққа ұшырады, бірақ Чжу Си оларды қайта құрды. Ченгтің «и» ұғымы табиғатпен толықтай бірдей, ол табиғаттың жақсы екеніне сенді. Ченгтің «и» ұғымы білім алудың қажеттілігін баса көрсетті. Оңтүстік Сун дәуірінде Чжу Си «Ұлы ілімді» қайта ұйымдастырып, «Төрт кітапқа» қосты, оған «Орташалық туралы ілім», Конфуцийдың «Сөздері мен әңгімелері» және Мэнцзи кіретін еді. Чжу Си «Ұлы ілімді» бөліп шығарды, ол бастапқыда «Ритуалдар классикасының» бір бөлімі болған. Чжу Си кітапты «Цзин» деп ұйымдастырып, одан кейін он түсіндірме жазды. Чжу Си Ли Тунның шәкірті болды. Чжу Си Ченгтің конфуциандық идеяларын дамытып, Чан буддизмі мен даосизмнен де шабыт алды. Ол осы бәсекелес діндердің кейбір идеяларын өзінің конфуциандық жүйесіне енгізді. Соғысқан мемлекеттер кезінде Сюньцзы мен Мэнцзи «Ұлы ілімнің» ықпалында болды. «Ұлы ілім» Жапония және Корея сияқты елдерге де зор әсер етті. Лу Сяншань және Ван Янмин сияқты сыншылар кейіннен «Ұлы ілімді» стипендияға, іс-қимылдан гөрі, артық көңіл бөлгені үшін сынады. Ван Янмин Чжу Сидің өзгерістерін қабылдамай, мәтінді түпнұсқа күйіне, «Ритуалдар классикасынан» қайтарды. Хан әулеті кезінде «Ұлы ілім» маңызға ие болды, ал Дэй Дэ мен Дэй Шенг «Ритуалдар классикасын» қайта ұйымдастыруға кірісті. Олар кітапты бес бөлімге бөлді: «Ұлы ілім», «Орташалық туралы ілім», «Ритуалдардың эволюциясы», «Или» және «Әдеп пен ритуалдар». Хан Ю және Ли Ао «Ұлы ілімді» пайдаланды. Ли Ао өзінің еңбектеріне буддизм мен даосизмнің көптеген идеяларын енгізді. Конфуцийдің немересі Зи Си Мэнцзиге сабақ берген және «Орташалық туралы ілімді» жазған делінеді. Ол сондай-ақ «Ұлы ілімнің» бастамасын да жазған болуы мүмкін. Ма Ронг Хан әулеті кезінде «Ұлы ілімді» өңдеп, оның жалпы мағынасына қатысты өз пікірлерін білдірді.
Негізгі ілімдері
Ең жоғары кемелдікте тыныштыққа жету және адамгершілік қасиеттерін "көрнекті ізгілікке" дейін жетілдіру, осы арқылы барлық ел халқына үлгі болу. "Тыныштық орны белгілі болған соң", "әрекеттің мақсатын анықтау мүмкін", ал "ой-толғаныстан кейін қалаған нәтижеге қол жеткізіледі". 大學之道,在明明德,在親民,在止於至善。知止而后有定,定而后能靜,靜而后能安,安而后能慮,慮而后能得。物有本末,事有終始,知所先後,則近道矣. Ұлы Оқудың мәні – көрнекті ізгілікті көрсету, халықты жаңару және ең жоғары кемелдікте тынығу. Тынығу орны белгілі болса, ізденіс мақсаты анықталады; ал ол анықталған соң, тыныш және алаңсыз күйге қол жеткізіледі. Осы тыныштықтан кейін терең ойға келуге болады, ал ой-толғаныстан соң қалаған нәтижеге жету мүмкін. Барлық нәрсенің бастауы мен соңы болады. Әр істің аяқталуы мен басталуы бар. Неге бірінші, неге соңғы екенін білу – Ұлы Оқуға жақындатады. Жан тыныштығына жету үшін мол демалыс пен ой-толғаныс қажет. Адам тынышталғанда және ойға шомғанда, оған Жол ашылады. Адамның рухани жетілуіне ұмтылуында басымдықтарды анықтау және маңыздысын білу өте маңызды, себебі бұл ең маңызды нәрсеге және Конфуций ілімдеріндегі Жолға сай келетін нәрсеге назар аударуға мүмкіндік береді. Адам өз істерін және қарым-қатынастарын тәртіпке келтіріп, үйлесімділікке ұмтылуы керек. Егер адам мемлекетте тәртіп орнатуды қаласа, алдымен өзін-өзі тәрбиелеу, білімін кеңейту және "нәрселерді зерттеу" арқылы өз отбасы мен жеке өмірін тәртіпке келтіруі керек. Әрбір адам, әлеуметтік, экономикалық немесе саяси жағдайына қарамастан, білім алуға және өзін-өзі жетілдіруге қабілетті. Бұл, өз кезегінде, білім алудағы табыс адамның білім алуға қабілетсіздігінен емес, оның күш-жігерінің нәтижесі екенін білдіреді. Білім беруді күрделі және өзара байланысты жүйе ретінде қарастыру қажет, онда тепе-теңдікке ұмтылу керек. Білімнің ешбір саласы оқшауланған емес және білімнің бір саласын жетілдіре алмау, білімнің жалпы сәтсіздігіне әкелуі мүмкін.
"Бір нәрсені тексеру" деген нені білдіреді?
Бұл мәтін қытай философиясы мен саяси ойлауының негізінде жатқан бірқатар дауларды ұсынады. Мысалы, маңызды даулардың бірі – заттарды зерттеуді нақты анықтау. Қандай заттар зерттелу керек және қалай зерттеу керек деген сұрақтар қытай философиясының өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. «Ұлы ілімді» түсінудің алғашқы қадамдарының бірі – заттарды «қалай зерттеу керектігін» түсіну болып табылады. Бұл ғылыми зерттеулер мен тәжірибелер емес, керісінше, «принциптер» туралы қазірден бар білімге сүйенген өзіне-өзі тексеруден тұрады. Нағыз өзіне-өзі тексеру, сананың мораль, қарым-қатынастар, азаматтық міндет және табиғат жайлы толық білімге ие болуына мүмкіндік береді деп есептелді. Бұл төрт мәтін көп ұзамай қытай императорлық емтихан жүйесінде оқудың бастапқы негізіне айналды. Чжу Си «Ұлы ілімді» жетілдіруге және оны оқу бағдарламасына енгізуге ұмтылды, себебі ол бұрын қолданылған классикалық еңбектердің тым ұзын және қарапайым адамдарға Конфуцийшілдік ойдың білім беру негізі ретінде түсінуге қиын болады деп ойлады.
Қытайдағы білім беру саласына әсері
Императорлық емтихан жүйесі енді әлеуметтік иерархиядағы адамның орнын анықтау құралы ретінде қолданылмаса да, білім беру және Ұлы Оқудың (Ұлы Білімнің) ілімі Қытайдың қазіргі заманғы білім беру және саяси мәдениетінің ажырамас бөлігі болып қала береді. Шындығында, көптеген ғалымдар Қытай материгіндегі барлық білімнің белгілі бір дәрежеде Конфуцийшілдікке негізделгенін айтады, бірақ студенттер мен оқытушылардың көпшілігі өз білімдеріне Конфуцийшілдіктің ықпалын сезбейді. Ұлы Оқу (Ұлы Білім) бастапқыда Конфуций мәтіндерін одан әрі оқуға кіріспе және негізгі нұсқаулық ретінде жазылып, кейін жеке кітап ретінде жарияланды. Ұлы Оқу (Ұлы Білім) қоғамның барлық салаларының – өзін-өзі жетілдіруден бастап, отбасы мен мемлекеттегі тәртіпке дейін – адам білімінің кеңеюіне байланысты екенін сатылап көрсетеді.
Қазіргі Қытайдағы білім берудегі әсерлері
Бағалы білім: Қытайда білімді өте жоғары бағалайды, себебі оны табысты мансапқа қол жеткізудің және әлеуметтік жағдайын жақсартудың құралы деп есептейді. Қазіргі заманғы білім беру жүйесі "Ұлы Білім" ілімімен тікелей байланысты, өйткені білім ошақтары білімді кеңейту және "нәрселерді" зерттеудің басты орындары болып табылады. Қытайда ең жақсы білім алу үшін көп ақша жұмсау жиі кездеседі. Білім сапасына берілетін жоғары мәнге байланысты, Қытайда сауатсыздық деңгейі мен оқудан қалғандардың саны өте төмен. "Ұлы Білім" кітабында барлық адамның білімін арттырып, өзін-өзі жетілдіруі керектігі айтылады. Бұл, өз кезегінде, барлық адамның оқуға қабілетті екенін және сәтсіздікке қабілетсіздік емес, еңбек етудің жеткіліксіздігі себептілігін білдіреді. Осы философияның нәтижесінде қытай студенттері әлем бойынша еңбекқор және кез келген іске көп күш салатын адамдар ретінде танымал. Құрметті оқу атмосферасы: Қытай мәдениетінде білімнің жоғары бағалануы және Конфуцийдің ағаларға құрмет көрсетуіне байланысты, ұстаздарға ең жоғары құрметпен қаралады. Шындығында, мұғалімдерге ата-анаға көрсетілгендей құрмет көрсету қалыпты жағдай. Ұстаздар мен білім беру мекемесіне деген осы деңгейдегі құрметтің арқасында студенттер білім берушілердің сөзін үзуге немесе болашақта табысқа жету үшін қажетті білімді берушілердің беделін күдікке салуға асықпайды.
Қытай саясатына әсері
Ұлы білім Қытай саясатында маңызды рөл атқарды, өйткені ол Императорлық мемлекеттік қызмет емтиханы жүйесіне енгізілген мәтіндердің бірі болды. Студенттердің Бес классика және Төрт кітап бойынша білімі саяси лауазымға орналасу үшін қажетті біліктілік ретінде тексерілетін. Егер студент мәтіндерді жеткілікті меңгерсе, үкіметте жоғары мәртебелі орынға ие болатын. Бұл емтихандар тек қана білім мен шеберлікке негізделгендіктен, жеткілікті білімі мен дағдысы бар кез келген адам лауазымға тағайындалуға мүмкіндік алатын. Әлеуметтік немесе қаржылық жағдайы емтихан жүйесінде ешқандай рөл атқармады. «Ұлы білім» кітабының мәтіні жетекшілікке ұмтылушылар үшін білім беру негізін ұсынады. Өзін-өзі жетілдіру мен білімін кеңейтуден өзге, «Ұлы білім» дұрыс билеушінің қасиеттеріне қатысты егжей-тегжейлі, қадам-сатырлық сипаттама береді. Содан кейін мәтінде, егер билеуші ондағы нұсқауларға сәйкес әрекет етсе, мемлекеттің күтілетін сапасы мен тұрақтылығы жайында айтылады. Мұндай бір сөйлемде адам «өзін өсіруі, содан кейін отбасын реттеуі, содан кейін мемлекетті басқаруы және соңында әлемді бейбітшілікке жеткізуі керек» делінеді. Осы сөйлемге екі кең таралған түсінік бар. Бірі – халықты сәтті басқару үшін алдымен өзін-өзі жетілдіру керек. Екіншісі – жеткілікті деңгейде жетілген адам «Ұлы білім» және басқа конфуцийшіл және неоконфуцийшіл мәтіндерде баяндалған құндылықтар мен қағидаларға сәйкес мемлекетті басқару үшін лауазым іздеуі керек. Мәтінде қолданылған «qin min» (親民) терминін Джеймс Легг, Жу Сидің ұстанымын ұстандыра отырып, «xin min» (新民) деп өзгертті және «халықты жақсы көру» орнына «халықты жаңарту» деп аударды. Бұл термин Тайваньдағы шағын партиялардың бірі – Халық бірінші партиясының (Қытай Республикасы) атауына айналды. «Ұлы білім» кітабына түсініктеме беру мақсатымен жазылған бірнеше еңбек бар, мысалы Чжэн Дэсюдің «Ұлы білімнің кеңейтілген мағынасы» (Daxue Yanyi) және Цю Цзюньнің «Ұлы білімнің кеңейтілген мағынасына қосымша» (Daxue Yanyibu).
Мәтіндік мән
Ұлы оқу маңызды, себебі ол қытай философиясы мен саяси ойлаудың көптеген тақырыптарын көрсетеді, сондықтан ол классикалық және қазіргі қытай ойлауына зор ықпал етті. Ұлы оқу шамамен 1500 жыл бойы қытай білім беру жүйесінің маңызды бөлігі болды және оны қытай мәдениетінің барлық салаларында кездестіруге болады. Қытай білім беру жүйесіндегі Ұлы оқу "өзін-өзі жетілдіру және нәрселерді зерттеу" үшін "серпін тақтасы" қызметін атқарды. Өзін-өзі жетілдіру арқылы адам санасын, жеке өмірін, отбасын, мемлекетін және жалпы әлемді тәртіпке келтіріп, үйлесімділікке жеткізе алады. Оқу жолын (Дао) үкіметтік және әлеуметтік тұрғыдан анықтау арқылы Ұлы оқу рухани әлемді күнделікті өмірмен байланыстырады, осылайша даосизм ұсынған әрекетсіздіктен мүлдем өзгеше Жолды (Дао) жасайды. Ұлы оқу, керісінше, "білімді кеңейту және нәрселерді зерттеу" арқылы өзін-өзі жетілдірудің соңғы мақсатына жету үшін жеке тұлғаның белсенділік танытуын қажет етеді. Ұлы оқу конфуциандық ілімді басқа дүниелік емес, осы дүниелік деп көрсетеді. Ұлы оқу өзінің билігін сыртқы құдайға емес, ежелгі патшалардың іс-әрекеттеріне негіздейді.