Кіріспе

Швеция аймағы

Гёталанд (; сондай-ақ Готия, Гёталанд, Гётенланд немесе Гаутланд) – Швецияның үш аймағының бірі және он провинциядан тұрады. Географиялық тұрғыдан ол Швецияның оңтүстігінде орналасқан, солтүстігінде Свеаландпен шектеседі, ал Tiveden, Tylöskog және Kolmården терең ормандары шекараны белгілейді. Гёталанд бұрынғы шағын патшалықтардан тұрған, ал оның тұрғындары ежелгі скандинав тілінде Гаутар деп аталған. Алайда, бұл термин негізінен қазіргі Вестергётланд халқына қатысты. Бұл халық Англияның ұлттық эпосы «Беовульф» поэмасындағы батыр Беовульфтің халқы – геаттармен бірдей болған деген келісімге келген. Қазіргі Швеция мемлекеті Гёталандтың бірқатар провинциялары Свеаландпен біртіндеп саяси байланысқа түскен кезде қалыптаса бастады. Бұл процестің бастауы кем дегенде 11 ғасырға дейін жетеді және ол бірнеше ғасыр бойы жалғасты. Қазіргі Гёталандтың басқа бөліктері сол кезде Дания немесе Норвегияның құрамында болған. Тарихи маңызы бар Кальмар қаласы орналасқан Смоланд провинциясы сирек қоныстанған, ал Балтық теңізіндегі Готланд аралының мәртебесі орта ғасырларда өзгеріп отырған. Бохуслен 17 ғасырда Норвегиядан жоғалғаннан кейін шведтік аймаққа айналды, шамамен сол кезде Дания Сканния, Халланд және Блекинге провинцияларын Швецияға жоғалтты.

Этимология

Гётар туралы ең ертегі айтылымдарды 2 ғасырдағы географ Птолемей қалдырған, ол Гаутай (грек тілінде Γούται) деп атаған. Кейіннен, англосаксондық эпос «Беовульф» (8-11 ғасырлар) ішінара Геаттардың жерінде өрбиді. Норвегия және исландтық дереккөздерде Гаутар кейде тек Вестергётланд тұрғындары үшін, ал кейде Вестергётланд және Остергётланд тұрғындары үшін қолданылатын ортақ этникалық термин ретінде пайда болады. Вестергётланд ортағасырлық исланд және норвегиялық дереккөздерде Гаутланд (Götland) деп аталады, бұл атау этимологиялық тұрғыдан Гёталандтан өзгеше. Гёталанд атауы 15 ғасырда ескі Гётландты ығыстырып, оның Вестергётландтың дәстүрлі орталығынан ерекшеленетін кеңірек аймақты білдіретінін көрсету үшін пайда болды. Гёталанд атауы бастапқыда Вестергётланд пен Остергётландты ғана қамтыған болуы мүмкін, бірақ кейіннен жақын аудандарға да тарады. Гёталанд атауы, мүмкін, көпше түрде келген сөз және «Геаттардың жерлері» дегенді білдіреді, мұнда Гёта – Гёт (Геат) этнонимінің көпше жайылым түрі. «Жер» сөзінің көпше есім екенін Бо Йонссон Гриптің 1384 жылғы өсиеті көрсетеді, онда ол Свериге (Швеция, яғни Свеаланд), Эстерландом (Финляндия) және Гёталандтағы монастырларға мүлік сыйлағанын айтады. Мұнда Гёталанд датив жайылымның көпше түрінде қолданылған. Роскильде шарты (1658) бойынша Дания корольдігі Норвегия Блекинге, Халланд, Скания провинцияларын және Норвегияның Богуслен провинциясын Швецияға өткізді. Осы провинциялар содан бері Гёталандтың құрамына кіреді. Готланд аралы бірнеше рет шведтер мен даниялықтар арасында адалдығын ауыстырды. Аралдың Свеаландқа жақын байланысы бар болғанымен, ол Гёталандтың бір бөлігі саналады. Вермланд бастапқыда Гёта апелляциялық сотының құрамында болды, бірақ 19 ғасырдың басында провинция уақытша Свеаланд апелляциялық сотының бөлігіне айналды.

Облыстар мен округтер

Бүгінде Гёталандтың әкімшілік функциясы жоқ, сондықтан ол ресми емес құралым болып табылады, бірақ ол әдетте Швецияның үш жерінің немесе бөлігінің бірі саналады. Ол он провинциядан тұрады, олар бастапқыда 1634 жылы құрылған Гёта апелляциялық сотының құзыратында болған аймаққа негізделген, ал 1658–79 жылдары Сканния аймақтары, Готланд және Бохуслен қосылды. Әкімшілік тұрғысынан Швеция провинцияларға емес, округтерге (Län қараңыз) бөлінген. Гёталанд тарихи провинциялар емес, округтер бойынша анықталғандықтан, ол қазіргі Блекинге, Готланд, Халланд, Йончёпинг, Кальмар, Кронёберг, Эстергётланд, Сканния және Вестра Гёталанд округтерін қамтиды.

География

Småland провинциясында терең орманды аймақтар кездеседі, Skåne-де кең егістік жерлер бар, ал Västergötland және Östergötland-та олардың екеуінің де аралас түрлері бар. Жағалаулар көбінесе салыстырмалы түрде тегіс болып келеді және архипелагтармен, сондай-ақ құмды жағажайлармен құралған. Швецияның ең ірі екі аралы Гёталанд аймағына кіреді. Швецияның ең үлкен екі көлі де негізінен Гёталандта орналасқан. Жалпы ауданы 87,712 км² құрайды және шамамен 4,4 миллион халқы бар, оның ішінде Швецияның екінші және үшінші ірі қалалық аймақтары да бар.