Кіріспе

Аңыз – адам тарихында болған немесе солай түсінілетін адам әрекеттерін баяндайтын, фольклордың бір жанры. Осы жанрдағы аңыздар адамгершілік құндылықтарды көрсете алады және оқиғаға сенімділік беретін белгілі бір ерекшеліктерге ие болады. Аңызда оның белсенді және пассивті қатысушылары үшін керемет оқиғалар болуы мүмкін. Аңыздарды жаңартып, өмірлік күшін сақтау үшін уақыт өте келе өзгертілуі заңды. Көптеген аңыздар белгісіздік шегінде жүреді, оған қатысушылар толық сенім білдірмейді, бірақ күмән де келтірмейді. Аңыздар кейде мифтерден басты кейіпкерлер ретінде адамдарды бейнелеуімен және міндетті түрде табиғаттан тыс күштерге байланысты болмауымен ерекшеленеді, сондай-ақ тарихи негізге ие болуымен, ал мифтерде мұндай негіз көбінесе жоқ. Гримм ағайындары аңыздарды "тарихи негізделген халық ертегілері" деп анықтаған. "Адамдар туралы ойлаудың" бір салдары – аңыздардағы көптеген фантастикалық жандар, аңыздардың "тарихи негізделгендігіне" күмән тудырмайды. 1990 жылы Тимоти Р. Тангерлини аңыздың қазіргі заманғы фольклор маманының анықтамасын ұсынды: Аңыз, әдетте, әңгімелесу үлгісінде орындалатын, қысқа (моно) эпизодтық, дәстүрлі, жоғары экотиптелген тарихи оқиға, психологиялық деңгейде халық сенімдері мен ұжымдық тәжірибелердің символдық бейнесі, сондай-ақ оған жататын топтың ортақ құндылықтарын қайта растау қызметін атқарады.

Этимологиясы мен шығу тегі

Аңыз – 1340 жыл шамасында ағылшын тіліне енген көне француз сөзі. Көне француз тіліндегі legende сөзі орта ғасырлық латын тіліндегі legenda сөзінен шыққан. Алғашқы ағылшын тілінде бұл сөз бір оқиғаның айтылуын білдірген. "Легендарлық" сөзі бастапқыда (1510 жылдары енгізілген) есім сөз болып табылып, аңыздар жинағын немесе корпусын білдірген. Кейін бұл сөз "легендарлы" түріне өзгерді, ал "легендарлы" сөзі сын есімге айналды. 1866 жылы Якоб Гримм ертегіні "поэтикалық, тарихи аңыз" деп сипаттады. Карл Верхан [de], Фридрих Ранке және Уилл Эрих Пюкерт сияқты ертедегі ғалымдар Гриммнің үлгісімен тек әдеби баяндамаға назар аударды. Бұл тәсіл, әсіресе 1960 жылдан кейін, орындалу мәселелерін және аңыздардың әлеуметтік контекстін қарастыру арқылы, антропологиялық және психологиялық түсініктермен байытылды. Аарне-Томпсон халық ертегілері индексімен салыстырылатын мазмұнға негізделген санаттар жинағын құру ниетімен аңыздарды жіктеу мәселелері жаңа, кең синтезді іздеуге әкелді. Халық ертегілерін зерттеудегі негізгі мәселелерді анықтауға жасалған алғашқы әрекеттердің бірінде Фридрих Ранке 1925 жылы халық аңызын "объективті түрде жалған, қиялға негізделген мазмұны бар танымал әңгіме" деп сипаттады, бірақ бұл көзқарас кейіннен көп бөлігімен қабылданбады. 1928 жылы Гельмут де Бур атап өткендей, құрылымды халық ертегілерімен салыстырғанда аңыз салыстырмалы түрде беймәлім. Аңыздың баяндамалық мазмұны халық ертегілерінің ирониясынан гөрі реалистік стильде болады; Вильгельм Хейске аңыздар мен халық ертегілеріндегі мотивтердің ұқсастығына назар салып, аңыз реалистік стильде болғанына қарамастан, халық ертегілерінен тарихи жағынан кем емес деген қорытындыға келді. "Einleitung in der Geschichtswissenschaft" (1928) еңбегінде Эрнст Бернхайм аңыздың ұзаққа созылған қауесет екенін мәлімдеді. Гордон Оллпорт кейбір қауесеттердің тамыр тағуына олар бейнелейтін және жинақтайтын тұрақты мәдени жағдайды жатқызды; осылайша "қалалық аңыздар" қауесеттердің бір түрі болып табылады. Уильям Хью Янсен жылдам жоғалып кететін аңыздарды "қысқа мерзімді аңыздар" деп, ал ұзақ сақталатындарын "ұзақ мерзімді аңыздар" деп атауды ұсынғанда, аңыз бен қауесет арасындағы шекара жойылды деп қорытындылады Тангерлини.

Христиандық аңыз

Христиандық тұрғыдан алғанда, легенда ("бір күні шіркеуде оқылатын нәрселер") – қасиеттілердің өмірбаяндары, көбінесе аңыз жинақтарында кездесетін агиографиялық мәліметтер. Қасиеттілердің өмірінде көптеген керемет оқиғалар болғандықтан, "легенда" кең мағынада тарихи оқиғаларға негізделген, бірақ үстіміздік, құдайлық немесе фантастикалық элементтерді қамтитын кез келген әңгімені білдіреді.

Ауызша дәстүр

Тарих көптеген буын арқылы ауызша сақталып келгенде, уақыт өте келе көбінесе әңгімелі немесе мифологиялық формаға айналады. Африканың Ұлы көлдерінің ауызша дәстүрлері соның бір мысалы.

Қарым-қатынас ұғымдары

Гипполит Делехае аңызды мифтен ажыратады: "Аңыз, керісінше, міндетті түрде тарихи немесе топографиялық байланысқа ие. Ол ойдан шығарылған оқиғаларды нақты тұлғаларға қатыстырады немесе романтикалық оқиғаларды белгілі бір жермен байланыстырады". Аңыз ойдан шығарылып баяндалған сәттен бастап оның нағыз аңыздық қасиеттері жойыла бастайды: "Ұйқылы аңғар" аңызында Вашингтон Ирвинг жергілікті Гудзон өзені аңғарының аңызын "готикалық" бояулы әдеби оқиғаға айналдырды, бұл оның шынайы аңыз ретіндегі мәнін азайтуға бағытталды. "Реализм" шегінен асып түсетін әңгімелер "ертегілер" деп аталады. Мысалы, Эзоптың сөйлейтін жануарлар туралы формуласы оның қысқа әңгімелерін аңыз емес, ертегілер ретінде анықтайды. Егер шалқа жатқан ұл туралы оқиға тарихи әкесінің нақты ұлымен болған оқиға ретінде баяндалса, ол аңыз болар еді. Егер ол шалқа жатқан ұлға ақыл-кеңес берген есек туралы айтылса, онда ол ертегі болар еді. Аңыз ауызша, адамнан адамға немесе бастапқы мағынасында жазбаша түрде таратылуы мүмкін. Якоб де Ворагиннің "Алтын аңызы" (Legenda Aurea) – Рим-католик шіркеуінің литургиялық күнтізбесімен байланысты өмірбаяндарынан немесе нұсқаулық биографиялық әңгімелердің жинағы. Олар қасиеттілердің өмірі ретінде ұсынылады, бірақ керемет оқиғалардың көп болуы және, ең бастысы, олардың сынсыз баяндалуы – агиографияның белгілері. "Легенда" сол кездегі әулиеге сәйкес, тез дайындалған уағыздар мен сөздерді құруға арналған еді.

Қалалық аңыз

Қалалық аңыздар – жергілікті халық мәдениетіне тамырланған, қазіргі заманғы фольклор жанры. Олар көбінесе шындыққа ұқсатып айтылатын, мақұлықты немесе күлкілі элементтері бар, құрамында ойдан шығарылған оқиғалар болады. Бұл аңыздар көңіл көтеру мақсатында, сондай-ақ жоғалу, таңғажайып заттар сияқты түсініксіз оқиғаларға жартылай түсіндірме беру үшін қолданылуы мүмкін. "Қалалық аңыз" термині фольклор мамандары тарапынан кем дегенде 1968 жылдан бері жарияланған еңбектерде қолданылып келеді. Юта университетінің ағылшын тілі профессоры Ян Гарольд Брунванд 1981 жылдан бастап жарық көрген танымал кітаптар сериясы арқылы бұл терминді көпшілікке таныстырды. Брунванд өзінің "The Vanishing Hitchhiker: American Urban Legends & Their Meanings" (1981) атты аңыздар жинағында екі маңызды ойды жеткізді: біріншіден, аңыздар мен фольклор тек қана көне немесе дәстүрлі қоғамдарда ғана кездеспейді, екіншіден, мұндай әңгімелерді зерттеу арқылы қалалық және заманауи мәдениет туралы көптеген жаңалықтар білуге болады.