Кіріспе
АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Дредноут» шайқас кемесі
USS New Mexico (BB 40) – 1918 жылдан 1946 жылға дейін АҚШ Әскери-теңіз күштерінде қызмет еткен шайқас кемесі. Ол үш кемеден тұратын серияның жетекші кемесі болды және Нью-Мексико штатының атымен аталатын алғашқы кеме болды. Оның қадасы 1915 жылдың 14 қазанында Нью-Йорк теңіз кеме жасаушылығында салынды, ол 1917 жылдың 23 сәуірінде суға түсірілді және 1918 жылдың 20 мамырында қолданысқа енгізілді. New Mexico – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ең жетілген соғыс кемесі және турбоэлектрлік беріліс жүйесімен жабдықталған алғашқы шайқас кемесі, бұл оған максималды жылдамдыққа жетуге көмектесті. Бастапқы оқуын аяқтағаннан кейін көп ұзамай New Mexico президент Вудро Вильсонды алып барған кемені Франциядағы Брестке, Версаль келісіміне қол қою үшін сүйемелдеді. Содан кейін ол жаңадан құрылған АҚШ Тынық мұхиты флотының алғашқы флагманы болды. Соғыс аралық кезең Тынық мұхиты және Атлант флотымен қайта-қайта жаттығулармен, PID контроллерлеріне сынақ кемесі ретінде қолданылумен және 1931 жылдың наурызынан 1933 жылдың қаңтарына дейінгі ауқымды жаңғыртумен ерекшеленді. New Mexico-ның Екінші дүниежүзілік соғыстағы алғашқы әрекеттері Атлант мұхитындағы бейтараптық күзетулері болды. Ол Жапонияның Перл-Харборға шабуыл жасағаннан кейін Тынық мұхитына оралды және Атту мен Киска, Тарава, Маршалл аралдары, Мариан және Палау аралдары, Лейте, Лусон және Окинава операциялары кезінде жағалауға бомбалауға қатысты; бұл күзету міндеттерімен, патрульдеумен және жөндеу жұмыстарымен алмасып отырды. Кемеге бірнеше рет камикадзелер шабуыл жасады. New Mexico Тынық мұхитындағы қызметі үшін алты шайқас жұлдызымен марапатталды және 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Жапонияның Токио шығанағындағы ресми капитуляциясында болды. Төрт күннен кейін ол АҚШ-қа бағытталды және 17 қазанда Бостонға келді. New Mexico 1946 жылдың 19 шілдесінде Бостонда қызметтен босатылды және 1947 жылдың 25 ақпанында Әскери-теңіз кемелерінің тізімінен шығарылды. 1947 жылдың қарашасында ол Luria Bros компаниясының Lipsett бөлімшесіне металл тескілеуге сатылды, бірақ оны Ньюаркқа, Нью-Джерсиге тескілеуге тасымалдау әрекеті қала әкімдерінің қарсылығына ұшырады. Қалалық өрт сөндіру кемелері шайқас кемесі мен Lipsett буксирлерінің өтуін тоқтату үшін жіберілді, ал АҚШ жағалау күзеті қауіпсіз өтуді қамтамасыз ету ниеттерін жариялады. Әскери-теңіз департаментінің орынбасары бұқаралық ақпарат құралдары «Ньюарк шығанағы шайқасы» деп атаған жағдайды реттеу үшін жіберілді; қала Нью-Мексиконы және тағы екі шайқас кемесін бұзуға келісті, ал Lipsett кемелерді белгілі бір мерзімде бұзуға міндеттелді немесе қаржылық санкцияларға ұшырады. Тескілеу жұмысы қарашада басталды және 1948 жылдың шілдесінде аяқталды.
Shortly after completing initial training, New Mexico escorted the ship that carried President Woodrow Wilson to Brest, France to sign the Treaty of Versailles. Thereafter she was made the first flagship of the newly created United States Pacific Fleet. The interwar period was marked by repeated exercises with the Pacific and Atlantic Fleets, use as a trial ship for PID controllers, and a major modernization between March 1931 and January 1933. New Mexico's first actions during World War II were neutrality patrols in the Atlantic Ocean. She returned to the Pacific after the Japanese attack on Pearl Harbor and participated in shore bombardments during operations at Attu and Kiska, Tarawa, the Marshall Islands, the Mariana and Palau islands, Leyte, Luzon, and Okinawa; these were interspersed with escort duties, patrols, and refits. The ship was attacked by kamikazes on several occasions. New Mexico was awarded six battle stars for her service in the Pacific campaign and was present in Tokyo Bay for Japan's formal surrender on 2 September 1945. Four days later, she sailed for the United States and arrived in Boston on 17 October. New Mexico was decommissioned in Boston on 19 July 1946 and struck from the Naval Vessel Register on 25 February 1947. She was sold for scrapping to the Lipsett Division of Luria Bros in November 1947, but attempts to bring her to Newark, New Jersey for breaking up were met with resistance from city officials. City fireboats were sent to block the passage of the battleship and the Lipsett tugboats, while the United States Coast Guard declared intentions to guarantee safe passage. The Under Secretary of the Navy Department was sent to defuse what the media began to call the "Battle of Newark Bay"; the city agreed to break up New Mexico and two other battleships before scrapping operations in Newark Bay ceased, while Lipsett was instructed to dismantle the ships in a set timeframe or suffer financial penalties. Scrapping commenced in November and was completed by July 1948.
Сипаттама
Нью-Мексиконың ұзындығы 624 фут (190 м), ені 97 фут (30 м) және суға бату тереңдігі 30 фут (9 м) болатын. Ол жобаланған күйінде және толық жауынгерлік жүктемеде дейін ығысты. Нью-Мексико кемесі өзінің класының басқа кемелерінен айырмашылығы, төрт валмен жабдықталған General Electric бу турбиналарымен, турбоэлектрлік беріліс жүйесімен және тоғыз мұнаймен жұмыс істейтін Babcock & Wilcox қазандықтарымен жабдықталған, олардың қуаты жоғары жылдамдығын 33.5 км/сағ (20.8 миль/сағ) қамтамасыз етті. Кеме экипажы 1084 офицер мен сарбаздан тұрды. Салынған кезде, ол негізгі артиллерияны бақылау үшін екі торлы мачтамен және бақылау пункттерімен жабдықталған. Негізгі броньды белдеудің қалыңдығы 305 мм, ал негізгі броньды палубаның қалыңдығы 152 мм-ге дейін жететін. Негізгі артиллерия мұнараларының алдыңғы беттері 432 мм қалыңдыққа ие, олар 287 мм барбеттерге орналастырылған. Бақылау мұнарасының қабырғалары 287 мм қалыңдыққа ие. Кемеде орталық сызықта орналасқан төрт үш қарулы мұнарада 12 /50 калибрлі қарудан тұратын негізгі артиллерия орнатылған, алдыңғы және артқы жағындағы суперфайрлі жұптарда орналасқан. Бұрынғы үш қарулы американдық линкорларынан айырмашылығы, бұл мұнаралар нағыз үш қарулы болды, себебі әрбір қару жеке түрде көтерілуге қабілетті. Екінші артиллерия 14 /51 калибрлі қарудан тұрды, олар кеменің орта бөлігіндегі казематтарға орнатылған. Бастапқыда кеме 22 қарумен жабдықталған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Солтүстік теңіздегі тәжірибелер кеме корпусына орналастырылған қосымша қарулардың тек тыныш теңізде ғана қолданылатынын көрсетті. Нәтижесінде, бұл қарулар алынып тасталды және су басудың алдын алу үшін казематтар жабылып қалды. Екінші артиллерия 4 /50 калибрлі қарулармен күшейтілді. Оқ-дәрілік қаруландырудан басқа, Нью-Мексико екі торпеда түтігімен де жабдықталды, олар корпуста су астында орналастырылған, әрбір жағында біреуден.
Қызмет тарихы
1914 жылғы 30 маусымда АҚШ Конгресі «Нью-Мексико» кемесіне рұқсат берді. Алғашқыда «Нью-Мексико» «Калифорния» деп аталуы тиіс болған, бірақ ол құрылыс кезінде қайта аталды. Жаңа кеменің құрылысы 1915 жылғы 14 қазанда Нью-Йорк теңіз кеме жасаушылығында басталды. 1917 жылғы 13 сәуірде суға түсіріліп, 1918 жылғы 20 мамырда флот құрамына қосылды. Капитан Эшли Герман Робертсон – оның алғашқы командирі болды. Кеме Атлант мұхиты флотына ресми түрде қосылғанға дейін теңіз сынақтары мен сынақ сапарларын бастады. Қыркүйек айында Бостонға ауыстырылды. 1918 жылғы 26 желтоқсанда Нью-Йоркте өткен теңіз парадына қатысты. 1919 жылғы 15 қаңтарда Версаль бейбітшілік конференциясына Францияға Президент Вудро Вильсонды апарып бара жатқан жолаушылар кемесіне сүйемелдеді. 22 ақпанда «Нью-Мексико» суға батып бара жатқан шхунаға кездесті; батып бара жатқан кеменің экипажын құтқарып алғаннан кейін «Нью-Мексиконың» қосымша артиллериясы кемені нысанаға алу үшін пайдаланды. 27 ақпанда кеме Нью-Йоркке жетіп, шілде айының ортасында Вирджиния штатының Хэмптон-Роудс қаласына көшіп барды. 16 шілдеде ол Тынық мұхиты флотының флагманы болды. Үш күннен кейін Калифорнияға аттанды, Панама каналы арқылы өтіп, 9 тамызда Сан-Педроға келді. 1922 жылы күрделі жөндеу кезінде оның 5 дюймдік 51 калибрлі екі зеңбірегі алынып тасталды. Келесі он екі жыл Тынық мұхиты мен Кариб теңізінде, Тынық мұхиты және Атлант мұхиты флоттарымен оқу-жаттығулар мен маневрлерге толы болды. Ол Оңтүстік Америка порттарына бірнеше сапар жасады және PID контроллерлерін әзірлеуде қолданылды. Орыс-американдық инженер Николас Минорский кемелерді автоматты түрде басқару үшін ойлап тапқан бұл құрылғылар содан бері басқару инженериясында кеңінен таралды. Содан кейін, 1925 жылы Австралия мен Жаңа Зеландияға саяхат жасады. Атлант және Тынық мұхиттарындағы жаттығуларын аяқтағаннан кейін «Нью-Мексико» 1931 жылдың наурыз айынан 1933 жылдың қаңтарына дейін Филадельфия портындағы Әскери-теңіз күштерімен күрделі жөндеуден өтті. Жөндеуге оның турбоэлектрлік жетегін Кертис жасаған дәстүрлі тісті турбиналармен алмастыру кірді. Сонымен қатар, «Нью-Мексико» бұрын орнатылған 4 3 дюймдік 50 калибрлі зеңбіректердің орнына 8 5 дюймдік 25 калибрлі зениттік зеңбірек алды. Жөндеуден кейін ол Тынық мұхитына оралып, оқу-жаттығуларын және тактикалық операцияларды әзірлеуді жалғастырды. «Нью-Мексиконың» осы жаттығулардағы өнері көптеген марапаттарға ие болды, әсіресе артиллерия, инженерлік және жауынгерлік тиімділік салаларында; ол өз экипажы арасында «Королева» немесе «Флоттың королевасы» деп танылды. 1936 жылғы XVII флоттық мәселе кезінде оның ең жоғары жылдамдығы болды, сол кездегі АҚШ стандартты линкорының көпшілігімен салыстырылатын, бірақ Жапонияның ең баяу линкорларынан ғана тез болды. Бұл жағдай жылдам «Айова» және «Оңтүстік Дакота» класты линкорларын жасауға әкелді. 1937 жылы ол Аляскадағы Голланд портына жүзу үшін Гавайиге келді.
1940 43
Соғыс қаупі күшейген сайын «Нью-Мексико» 1940 жылдың 6 желтоқсанынан 1941 жылдың 20 мамырына дейін Гавайидегі Перл-Харборда орналасты. Ол 16 маусымда Атлантика флотына қосылу үшін Норфолкке, Перл-Харбордан шығып, Атлантика жағалауында бейтараптық күзету міндетін атқарды. Атлантикада ол 7-14 күндік «кезеңдерде» конвойларды Атлантика арқылы сүйемелдеу үшін эсминецтерге қызмет етті. 10 желтоқсанда, Хэмптон-Роудсқа (жапондықтар Перл-Харборға шабуыл жасағаннан кейін батыс жағалауға бағыт алғанда) бет алғанда, Бостон портынан оңтүстікке қарай Нантакет маяғының жанында АҚШ жүк кемесімен қатысып, оны батырып жіберді. 1942 жылдың 17 қаңтарына дейін Панама каналына жетті. 1942 жылдың мамырындағы Пьюгет-Саунд теңіз базасындағы жөндеу кезінде, оның қалған екінші батареясы он екі 5 дюймдік/51 зеңбірегінен 8 немесе 6 зеңбірекке дейін азайтылды, осы арқылы көбірек зениттік қаруларға орын жасалды. 1 тамызда аяқталған жөндеуден кейін ол Сан-Францискодан Гавайиге, жарыққа дайындалу үшін аттанды. 1943 жылдың 6 желтоқсанынан 22 наурызына дейін ол Фиджи аралдарына конвойлер мен көліктерді сүйемелдеді. Содан кейін ол Перл-Харборға оралғанға дейін Тынық мұхитының оңтүстік-батысын күзетті. 17 мамырда жаттығудан кейін Адакқа бағытталды, ол Атуға шабуыл үшін база болады. Кейіннен ол 21 шілдеде Кисканы бомбалауға қатысты, одан бір апта өткен соң жапондықтар аралдан эвакуацияланды. Алеут аралдары кампаниясынан кейін Пьюгет-Саунд теңіз базасында қайта жөндеу жұмыстары жүргізілді. 25 қазанда «Нью-Мексико» Гилберт аралдарына шабуылға дайындалу үшін Перл-Харборға оралды. 20 қарашада, шабуыл жүріп жатқанда, ол Макин атолына оқ жаудырды. Аралдардағы шайқас кезінде кемеге түнде аралдардан кері шегінетін көліктерді күзету, жабдықтар мен әскерлерді түсіру үшін зениттік оқтармен қамтамасыз ету және авианосецтерге сүйемелдеу міндеті жүктелді. АҚШ әскерлері 5 желтоқсанда Гилберт аралдарын басып алғаннан кейін «Нью-Мексико» Перл-Харборға оралды.
1944 жыл
Жаңа Мексика 1944 жылдың 12 қаңтарында Маршалл аралдарына шабуыл жасаған күштердің құрамында болды. 31 қаңтардан 1 ақпанға дейін Кваджалейн мен Эбейе аралдарын артиллериялық оққа тұтты. Маджурода жабдықталып, 20 ақпанда Вотье аралдарын, ал келесі айда Жаңа Ирландия мен Кавиенг аралдарын да артиллериялық оққа тұтты. Содан кейін, Мариана аралдарына шабуылға дайындық үшін Соломон аралдарына бағыт алды, жолда Австралиядағы Сиднейде тоқтады. Маусымның ортасында Жаңа Мексика Тиниан аралдарын артиллериялық оққа тұтуға қосылды, сондай-ақ Сайпан мен Гуам аралдарын да бомбалады. 18 маусымда екі әуе шабуылын тойтарды. Кейін, 20 маусымда Мариана аралдарынан кемелерді сүйемелдеді. Осы уақытта, авианосецтер тобы Филиппин теңізіндегі шайқаста жапондық авианосецтерді жойды. Кейін ол әскер тасымалдаушы кемелерді Эниветок теңіз базасына дейін сүйемелдеді. 9 шілдеде ол 12 шілдеге дейін эскорттық авианосецтерді күзетті. Кейін оның артиллериясы 21 шілдеде Гуам аралдарын атқылап, 30 шілдеге дейін аралды артиллериялық оққа тұта берді. Мариана аралдарына шабуылдан кейін, қазан және қараша айларында Вашингтон штатының Бремертон қаласында күрделі жөндеуден өтті. Жөндеуден кейін, ол Лейте шығанағына күшейткіш және жабдықтау тасымалдарын сүйемелдеу үшін келді. Жапондықтар Филиппин азаттығына қарсы күшті қарсылық көрсеткен кезде, ол күнделікті әуе шабуылдарына қарсы тұрды. 2 желтоқсанда Лейте шығанағынан Палау аралдарына бағыт алды, кейіннен Миндороға бағыт алған конвойге қосылды. Ол конвойге қарсы әуе шабуылдарынан қорғаныспен және шабуылдаушы күштерге қолдау көрсетті. Палауға қайту алдында тағы екі күн жасырын қызмет атқарды.
1945 жыл
Нью-Мексиконың Филиппиндегі келесі міндеті Лузонды азат ету болды. Ол 6 қаңтарда Лингаен шығанағына шабуыл жасады. Бомбалау кезінде ол камикадзелердің қатты шабуылына ұшырады, олардың бірі кемесінің көпіріне соқтығысып, командирі капитан Роберт Уолтон Флемингті және тағы 29 адамды қаза қылды. Қаза тапқандардың арасында генерал-лейтенант Герберт Ламсден, армия генералы Дуглас Макартурға британдық өкіл болған. Ламсден – Екінші дүниежүзілік соғыста британдық армиясының қаза тапқан ең жоғары ранкті жауынгері. Тағы 87 экипаж мүшесі жараланды. Британдық Тынық мұхиты флотының қолбасшысы Брюс Фрейзер кеме көпірінде болғанда өлімнен мүжілді, бірақ оның хатшысы қаза тапты. Шабуыл жасаған әскерлер жағаға түскенде, кеме экипажы зақымдалған жерлерді жөндеп, қаруларымен әрекет етуде болды. Күрделі жөндеу жұмыстары Пёрл-Харборда аяқталды, содан кейін «Нью-Мексико» Улити аралына бағытталды, онда ол Окинаваға шабуыл үшін оттық қолдау тобы – Task Force 54 (TF 54) құрамына кірді. 26 наурызда кемесінің ауыр қарулары Окинаваға атылып, келесі ай бойы АҚШ әскерлеріне қолдау көрсетті. 11 мамырда ол сегіз «Шинё» камикадзе қайығын жойды. 12 мамыр күні күн батқаннан кейін «Нью-Мексикоға» екі камикадзе шабуыл жасады: біреуі кемеге құлап, екіншісі бомбасын тастады. Кеме өртеніп, 54 экипаж мүшесі қаза тауып, тағы 119 адам жарақат алды. Шапшаң қимылдардың арқасында өрт 30 минут ішінде сөндірілді. 28 мамырда «Нью-Мексико» жөндеу үшін Лейтеге аттанды, содан кейін Жапонияға жоспарланған шабуылға дайындық жұмыстары жүргізілді. Соғыс аяқталғаны туралы жаңалық 15 тамызда Сайпанда болғанда жетті, келесі күні ол оккупациялық күшке қосылу үшін Окинаваға бағытталды. 27 тамызда Ацуги әуежайын әуеден басып алуға көмектесу үшін Сагами шығанағына кірді. Келесі күні «Нью-Мексико» Токио шығанағына өтіп, 2 қыркүйекте жапондықтардың капитуляциясына куә болды. Ол 6 қыркүйекте Токио шығанағынан шығып, Окинава, Гавайи және Панама каналын басып өтіп, 17 қазан күні Бостонға жетті.
Соғыстан кейінгі
Нью-Мексико 1946 жылғы 19 шілдеде Бостонда қызметтен босатылды және 1947 жылғы 25 ақпанда Әскери-теңіз кемелерінің тізімінен алынды. 1947 жылғы 9 қарашада ол Лурья Брос компаниясының Липсет бөлімшесіне 381 600 долларға сатылды. Липсет Нью-Мексиконы Ньюарк, Нью-Джерсиде бөлшектеу үшін сүйреуге шешім қабылдады. Ньюарк теміржолға жақын болғандықтан, кемені бөлшектеу және болатты тасымалдауға қолайлы орын болды. 1947 жылдың қараша айының басында Нью-Мексико екі буксирмен сүйреліп Бостондан шықты. 12 қарашада Нью-Йорк жағалауында соғыс кемесін сүйреген буксирлер қатты ауа райына тап болды және сүйреу арқандарын кесіп тастауға мәжбүр болды. Нью-Мексикода үш экипаж мүшесімен бірге шамдар жандырылды, бірақ буксирлер соғыс кемесін көріп қалмады. Содан кейін Нью-Мексико жағалау күзетінің ұшағы келесі күні жағалаудан 35 миль қашықтықта тапқанша, тасталып қалғандай қалқып жүрді. Екі буксир арқандарды қайта жалғап, қоқысқа тастау орынына сапарды жалғастырды. Ньюарк қалалық әкімдері енді қала жағалауында кемелерді бөлшектегісі келмейтінін шешті. Ньюарк жағалауды әдемілеу жоспарын жүзеге асырып, жақсартуға 70 миллион доллар бөлді. Сондықтан қала Нью-Мексиконы Ньюаркқа әкелуге жасалған кез келген әрекетке тыйым салынғанын мәлімдеді. Екі қалалық өрт сөндіру кемесі, Майкл П. Даффи және Уильям Т. Бреннан, Липсет пен Нью-Мексиконы тоқтату үшін өрт сөндіру шлангілері мен химиялық шашыратқыштарды пайдалануға дайын болды. Липсет жауап ретінде төрт буксирден тұратын күшін ұйымдастырды, ал АҚШ жағалау күзеті Нью-Мексиконың қауіпсіз өтуіне кепілдік беретінін мәлімдеді, егер заңды түрде кіруге рұқсат берілсе. Бұл қақтығыс баспасөз тарапынан «Ньюарк шығанағының шайқасы» деп аталды, ал Санта-Фе сауда палатасы Нью-Мексиконың атын алған Ньюарктің «құлықтылығына» наразылық білдіретінін жариялады. Нью-Мексико Ньюаркқа соңғы сүйреуге жарамды толқын күшін күткен кезде Әскери-теңіз департаменті келіссөздер жүргізу үшін Министрдің орынбасары У. Джон Кеннитті жіберді. Бірнеше келісімнен кейін ол Ньюарк қаласы мен Липсет арасында шарт жасады. Ньюарк Нью-Мексико мен тағы екі линкор, Айдахо және Вайомингті Ньюаркта бөлшектеуге рұқсат берді, бірақ тұрақты кеме бөлшектеу орны болмайды. Липсет үш кемені жоюға тоғыз ай уақыт алды, әйтпесе мерзімнен кейін күніне 1000 доллар айып төлейді. Нью-Мексико ақыры 19 қарашада Ньюарк каналына кірді және бұрын кемені қарсы алуға жіберілген Ньюарк өрт сөндіру кемелерімен күшті қарсы алынды. Ньюарк сондай-ақ мектеп оқушыларын ескі соғыс кемесін жағалауда құрметтеуге ұйымдастырды, сонымен қатар марш түріндегі музыка орындалды. Нью-Мексикоға кейіннен Айдахо және Вайоминг қосылды, ал барлығы үш кеме де ақырында бөлшектелді. Нью-Мексиконы бөлшектеу жұмыстары 24 қарашада басталды және 1948 жылдың шілдесінде аяқталды. Соғыс кемесінің екі қоңырауы Нью-Мексико штатына сыйға берілді. Үлкен қоңырау 1948 жылдан 1970 жылдардың басына дейін Санта-Фе алаңында қойылды және қазір Нью-Мексико тарих мұражайының коллекциясының бөлігі болып табылады. Кіші қоңырау Нью-Мексико университетіне жіберілді, онда ол 1948 жылдан 1964 жылға дейін Скоулз залында, кейін Смит алаңының жанындағы жеке тұрған мұнарасында ілінді.