Ригоберта Менчу Тум – гватемальская активистка, борец за права коренных народов, лауреат Нобелевской премии мира (1992). Биография, книги, деятельность ЮНЕСКО.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Киче гватемалалық адам құқықтары белсендісі (1959 жылы туған)
K'iche' Guatemalan human rights activist (born 1959)
Ригоберта Менчу Тум (riɣoˈβeɾta menˈtʃu; 1959 жылдың 9 қаңтарында туған) – киче гватемалалық адам құқықтары белсендісі, феминист және Нобель бейбітшілік сыйлығының лауреаты. Менчу Гватемала азамат соғысы кезінде (1960–1996) және одан кейін Гватемаланың Түпкі халықтарының құқықтарын жариялауға және халықаралық деңгейде Түпкі халықтардың құқықтарын қорғауға өмірін арнады. Ол 1992 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығын, 1998 жылы Астурия ханшайымы сыйлығын, сондай-ақ басқа да беделді марапаттарды алды. Ол «Мен, Ригоберта Менчу» (1983) өмірбаянының және «Шекараларды кесу» (1998) автобиографиялық еңбегінің авторы. Менчу ЮНЕСКО-ның ізгі ниет елшісі. Ол 2007 және 2011 жылдары Гватемала президенті лауазымына кандидат болды, сонымен қатар елдің алғашқы Түпкі халықтардың саяси партиясы – Winaq-ты құрды.
Rigoberta Menchú Tum (riɣoˈβeɾta menˈtʃu; born January 9, 1959) is a K'iche' Guatemalan human rights activist, feminist, and Nobel Peace Prize laureate. Menchú has dedicated her life to publicizing the rights of Guatemala's Indigenous peoples during and after the Guatemalan Civil War (1960–1996), and to promoting Indigenous rights internationally. She received the Nobel Peace Prize in 1992 and the Princess of Asturias Award in 1998, in addition to other prestigious awards. She is the subject of the testimonial biography I, Rigoberta Menchú (1983) and the author of the autobiographical work, Crossing Borders (1998), among other works. Menchú is a UNESCO Goodwill Ambassador. She ran for president of Guatemala in 2007 and 2011, having founded the country's first Indigenous political party, Winaq.
Жеке өмір
Ригоберта Менчу Гватемаланың солтүстік-орталық Эль-Киче провинциясындағы Лаж-Чимельде, майя халқының К’иче тармағынан шыққан кедей отбасында дүниеге келді. Оның отбасы, Гватемаланың испандықтар тарапынан басып алынуынан кейін қалған шағын жерлерде күн көрісін табуға күрескен көптеген жергілікті отбасылардың бірі еді. Менчудың анасы 16 жасында акушер болып жұмыс істеуді бастады және 43 жасында қанымен өлтірілгенше дәстүрлі емдік шөптерді қолдануды жалғастырды. Оның әкесі Гватемаладағы жергілікті шаруалардың құқықтары үшін белсенді түрде күресті. 1979-1980 жылдары оның інісі Патросинио мен анасы Хуана Тум Котоха Гватемала армиясы тарапынан ұрланып, қатыгездікпен азапталып, өлтірілді. 2015 жылдың қаңтар айында Гватемала армиясының бұрынғы полиция командирі, кейіннен құрылған Ұлттық полицияның (Policía Nacional, PN) бастығы болған Педро Гарсия Арредондо, елшілікке жасалған шабуылға қатысқаны үшін адам өлтіруге талпыну және адамзатқа қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталды. Арредондо 2012 жылы елдегі ұзаққа созылған ішкі қарулы қақтығыс кезінде агрономия студенті Эдгар Энрике Саенц Калитоның күштеп жоғалуын ұйымдастырғаны үшін де сотталған еді. 1995 жылы Менчу Гватемалалық Анхель Канилге майя дәстүрі бойынша үйленді. Олар 1998 жылдың қаңтар айында католиктік той жасады; сол кезде олар желтоқсанда мерзімінен бұрын туылғаннан кейін қайтыс болған ұлдары Ц’унунды ("майя тілінде" шырылдақ) жерледі. Олар Маш Нахуал Жа’ ("Су рухы") деген ұлды асырап алды. Менчу 1983 жылы Ньютон Томас Сигел мен Памела Йейтс түсірген "Таулар дірілдегенде" деректі фильмінде басты рөлде ойнады. Ол отбасымен Гватемала қаласының солтүстік-батысында, Киче департаменті, Сан-Педро-Жокопилас муниципалитетінде, К’иче халқының орталық аймағында тұрады.
Rigoberta Menchú was born to a poor Indigenous family of K'iche' Maya descent in Laj Chimel, a rural area in the north central Guatemalan province of El Quiché. Her family was one of many Indigenous families who could not sustain themselves on the small pieces of land they were left with after the Spanish conquest of Guatemala. Menchú's mother began her career as a midwife at age sixteen, and continued to practice using traditional medicinal plants until she was murdered at age 43. Her father was a prominent activist for the rights of Indigenous farmers in Guatemala. In 1979 80 her brother, Patrocinio, and her mother, Juana Tum Kótoja, were kidnapped, brutally tortured and murdered by the Guatemalan Army. In January 2015, Pedro García Arredondo, a former police commander of the Guatemalan Army who later served as the chief of the now defunct National Police (Policía Nacional, PN), was convicted of attempted murder and crimes against humanity for his role in the embassy attack; Arrendondo was also previously convicted in 2012 of ordering the enforced disappearance of agronomy student Édgar Enrique Sáenz Calito during the country's long running internal armed conflict. In 1995, Menchú married Ángel Canil, a Guatemalan, in a Mayan ceremony. They had a Catholic wedding in January 1998; at that time they also buried their son Tz'unun ("hummingbird" in Mayan), who had died after being born prematurely in December. They adopted a son, Mash Nahual Ja' ("Spirit of Water"). Menchú featured prominently in the 1983 documentary When the Mountains Tremble, directed by Newton Thomas Sigel and Pamela Yates. She lives with her family in the municipality of San Pedro Jocopilas, Quiché Department, northwest of Guatemala City, in the heartland of the Kʼicheʼ people.