Кіріспе

Кокаиннің бастау көзі болып табылатын өсімдіктердің егістіктерін жою арқылы есірткіге қарсы күрестің стратегиясы. Коканы жою – 1961 жылдан бастап АҚШ үкіметі «Есірткіге қарсы соғыс» аясында қолдап келе жатқан, коканың өсірілуін тоқтатуға бағытталған стратегия. Кока жапырақтары дәстүрлі түрде жергілікті халықтарда ғана емес, сонымен қатар қазіргі қоғамда кокаин жасау үшін де пайдаланылады. Бұл стратегия есірткіге қарсы ағарту жұмыстарын жүргізудің орнына қабылданды. Бұл тыйым салуға негізделген стратегия Колумбия («Колумбия жоспары»), Перу және бұрынғы Боливияда кока өсірілетін аймақтарда қолданылады, бірақ экологиялық, денсаулық және әлеуметтік-экономикалық салдарынан күрт дау тудырады. Сонымен қатар, Альтипланода тұратын Аймара сияқты жергілікті халықтар кока жапырағын («мыңжылдық жапырақ» деп атайды) көптеген мәдени дәстүрлерінде, әсіресе оның емдік қасиеттері үшін пайдаланады. Ол биіктіктегі аурулардың белгілері болып табылатын аштық, шаршау және бас ауруын басады. Кока өсірушілер кокалеро деп аталады, ал Перу, Боливия және Чилиде дәстүрлі қолдану үшін кока өндірісінің бір бөлігі заңды.

Қоршаған ортаға әсері

Кока өсімдіктерін механикалық жолмен (жағу немесе кесу арқылы) немесе глифосат сияқты химиялық гербицидтермен жойылған участақтар тасталып, маусымдық жаңбырларда эрозияға байланысты ауыр проблемалар тудырады. Кокаға қатысты үнемі жоғары сұраныс болғандықтан, бір участақ жойылғаннан кейін плантаторлар одан әрі орманға еніп, кока өндіру үшін жаңа жерлерді тазартады. Осы тұрақты емес өсімдік шаруашылығын жоюдың салдарынан кока өндіретін аймақтардағы қоршаған ортаның күрт нашарлауына соқтырды. Глифосат гербицидін әуеден шашу – коканы жоюдың ең даулы әдістерінің бірі және Колумбияда 2000 жылы Колумбия жоспарына қол қойылғаннан кейін, АҚШ-пен коканы әскерилендірілген жолмен жоюда ынтымақтастыққа дайындық танытқандықтан ғана жүзеге асты. Көп жағдайда, DynCorp сияқты американдық мердігерлер ұшақтар мен тікұшақтарды пайдаланып, кока плантацияларына глифосат шашып жібереді. Әуеден шашу адам құқығы мен қоршаған ортаны қорғаушылар тарапынан адамдарға, жергілікті топырақ пен су жүйелеріне тигізетін әсері үшін көп рет айыпталып келеді. 2000 жылдың желтоқсан айында голланд журналисі Маржон ван Ройен «Колумбияда химиялық заттар ұшақтардан адамдар тұратын аймақтарға шашылғандықтан, денсаулыққа қатысты тұрақты шағымдар келіп түсуде» екенін анықтады. Көбінесе көздің күйуі, бас айналуы және тыныс алу проблемалары туралы хабарлар түседі. Кейбір аймақтардағы жергілікті халықтың 80 пайызының балалары тері бөртпесі, қызба, диарея және көз инфекцияларымен ауырады. Глифосат әуеден шашылғандықтан, күдікті заңсыз кока плантацияларын шашу кезінде адам қатесі жасау ықтималдығы жоғары. Көп жағдайда дұрыс емес егістікке шашылып, фермердің өнімі ғана емес, гербицид шашылған жерде ештеңе өспегендіктен, егістік толығымен жойылады. Колумбияда глифосат шашудың денсаулыққа тигізетін әсері туралы ресми құжаттама болмаса да, көршілес Эквадор Колумбия шекарасының бойында тұратын адамдар арасындағы түсініксіз аурулардың себебін анықтау үшін зерттеулер жүргізіп, осы ауруларға байланысты шекарадан 10 км қашықтықта әуеден шашу тоқтатылуын талап етті. Сонымен қатар, АҚШ коканы жою үшін Fusarium oxysporum саңырауқұлағын әзірлеуге де қатысты. 2000 жылы АҚШ Конгресі Колумбиядағы кока дақылдарын (және Ауғанстандағы опиум құнарларын жою үшін тағы бір саңырауқұлақты) жою үшін биологиялық бақылау агенті ретінде Фузариумды пайдалануды мақұлдады, бірақ бұл жоспарды сол кездегі президент Клинтон тоқтатты, өйткені биологиялық агентті біржақты пайдалану әлемнің қалған бөлігі тарапынан биологиялық соғыс ретінде қарастырылуы мүмкін деп ойлады. Анды елдері оның қолданылуын бүкіл аймақ бойынша тыйым салды. (1975 жылғы Биологиялық қарулар конвенциясына сәйкес, егінді жою үшін биологиялық агенттерді пайдалану заңсыз болуы мүмкін.) 2003 жылдың 25 маусымында Колумбияның Кундинамарка департаментінің Жоғарғы әкімшілік соты үкімет оны жою бағдарламасының экологиялық басқару жоспарын орындағанша глифосат гербицидтерін шашуды тоқтатуға бұйырды. Сондай-ақ, халық денсаулығы мен қоршаған ортаны қорғау мақсатында бірқатар зерттеулер жүргізуді тапсырды. Кейіннен Колумбияның Мемлекеттік кеңесі, елдің ең жоғары әкімшілік органы, сот шешімін жоққа шығарды. Жақында глифосатқа төзімді коканың түрі – Боливиана неграсы табылған.

Әлеуметтік-экономикалық әсері

Перу, Боливия және Солтүстік Аргентина тауларында кока мыңдаған жылдар бойы сергіту үшін (шайнау арқылы және тұрымдыққа дайындау арқылы) және биіктікке байланысты ауруды емдеу үшін қолданылып келеді, сонымен қатар оның символдық маңызы да бар. Бұл елдерде коканың (бірақ таза кокаин емес) сатылуы және тұтынуы заңды және рұқсат етілген. 1980-ші жылдардағы Колумбия есірткі картельдерінің өсуімен кока жапырағы, әсіресе Перу мен Боливияда, Колумбияға қарағанда кока сапасы жоғары болғандықтан, құнды ауыл шаруашылығы тауарына айналды. Картельдер шетелдік нарықтарды қамтамасыз ету үшін кока дәстүрлі емес дақыл емес аймақтарда өсіруді кеңейтті. Жердің жетіспеуі немесе жұмыс орындарының жоғалуы салдарынан орталық таулы аймақтардан қуылған көптеген кедей шаруалар Анд тауларының шығысындағы жазықтар мен аңғарларға көшіп, кока өсіруге кірісті. Бұл құбылысқа қарсы тұру үшін АҚШ үкіметі, USAID сыртқы көмек агенттігі арқылы, дақылдарды алмастыру саясатын қолдады, онда кока өсіру орнына кофе, банан, ананас, пальма жүрегі және тропиктік климатқа қолайлы басқа дақылдар өсіріледі. Алайда, көптеген шалғай кока өсіретін аймақтарда мұндай тез бұзылатын өнімдерді уақтылы түрде нарыққа жеткізуге қажетті инфрақұрылым жетіспейді. Кока, керісінше, жақсы сақталады және оңай тасымалданады. Кока бағасы жоғары болып қала береді және көптеген жағдайларда фермерлер үшін осы баламалардан гөрі тартымдырақ болып табылады. Бұл кедергілерге қарамастан, көптеген фермерлер балама дақылдарға көшті. 2006 жылы Боливия баламалы даму бағдарламаларының нәтижесінде 28 миллион АҚШ долларына банан, 1,9 миллион АҚШ долларына ананас және 7,0 миллион АҚШ долларына пальма жүрегін экспорттады. Қазіргі уақытта осы салаларда Шапаре аймағында 20 000-нан астам адам жұмыс істейді.

Геосаяси мәселелер

Жоғарыда айтылған мәселелерді ескере отырып, коканың жойылуын сынаған көптеген сарапшылар АҚШ үкіметінің басты мақсаты есірткіге қарсы күресу емес, заңсыз есірткі саудасынан түсетін табыс арқылы қаржыланатын Колумбияның марксистік бүлікшіл қозғалысы FARC-тың қаржы ағынын шектеу екенін айтады. Мұндай сыншылардың заңсыз есірткі саудасы туралы жағымды пікірлері жоқ десе де, олар қазіргі коканы жою саясатының салдарынан кедей шаруалар күрестің ауыр жүгін көтеріп, ал Солтүстік Америка мен Еуропаның химиялық компаниялары (кокаин өндірісіне қажетті химиялық заттарды жеткізушілер) және банктер (жыл сайын заңсыз табыстардың жүздеген миллиардтарын ақтайды) осы саудадан пайда табуын жалғастырып жатқанын көрсетеді. (АҚШ-та банктердің FARC сияқты, шетелдік террористік ұйым деп танылған есірткі картельдерінің қаражатын сақтауы заңсыз.) 1961 жылы АҚШ қолдауымен қабылданған Есірткі құралдарына қатысты жалғыз конвенцияның 26-бабында: «Мемлекеттер мүмкіндігінше жабайы өсетін барлық кока бұталарын жоюға тырысуға міндетті. Олар заңсыз егілген кока бұталарын жояды» делінген. АҚШ-тағы Есірткіге қарсы күрес басқармасы жергілікті билік органдарымен бірлесіп, Анд тауларында коканы жоюға тырысқан кока өсірушілермен жиі қақтығысқа түседі. Бұл карта Боливиядағы Чапаре аймағын көрсетеді, ол тарихи тұрғыдан коканы жою жөніндегі шараларға ең көп назар аударған аймақ. Human Rights Watch сияқты адам құқықтарын қорғайтын халықаралық ұйымдар АҚШ-ты «кока соғысы» кезінде адам құқықтарын бұзуда айыптайды. Ал АҚШ-тағы Stepan компаниясына федералды үкімет Перуден, аз мөлшерде Боливиядан алынатын кока өсімдіктерін импорттауға және өңдеуге рұқсат берген. Кока-Колаға хош иіс беру үшін кока тамырын өндіретін Stepan компаниясы, сонымен қатар кока жапырақтарынан кокаинды бөліп алып, оны Сент-Луис, Миссури штатындағы Mallinckrodt фармацевтикалық компаниясына сатады. Бұл компания АҚШ-та дәрілік мақсатта кокаинды тазартуға лицензия алған жалғыз кәсіпорын.

Нәтижелер

2003 жылдың басында әлем бойынша 1740 км² кока егілген, ал Колумбия осы жалпы көлемнің 60 пайызын құрады. Колумбиядағы жою бағдарламасын сынағандар Перу мен Боливияда кока өндірісінің артатынын болжаған. Алайда, 2003 жылдың қарашасында АҚШ-тың Ұлттық есірткіге қарсы саясат басқармасы (ONDCP) Перу мен Боливияда кока отырғызылған жер көлемі маусымға дейінгі кезеңде 35 км²-ге азайғанын мәлімдеді, бұл көршілес Колумбиядағы егін жою бағдарламасы өндірісті шекарадан тысқары жерге ықпал етпегенін көрсетеді. ONDCP бағалауынша, Боливияда кока егілетін жер көлемі 2002 жылы 244 км²-ден 2003 жылдың маусым айында 284,5 км²-ге дейін өсті, бірақ бұл өсім Перуде теріс талдамға ұшырады, онда жер көлемі 366 км²-ден 311,5 км²-ге дейін төмендеді. АҚШ деректері 2003 жылдың қыркүйегінде Колумбиядағы БҰҰ Есірткі және қылмыспен күрес жөніндегі басқарма басшысының алдын ала бағалауынан мүлдем өзгеше болды, ол Перу мен Боливияда өнімнің сол жылы 21 пайызына, яғни 150 км²-ге дейін өскенін көрсетті. Ақ үй кеңсесі өз бағасы жоғары ажыратымдылықтағы спутниктік суреттерден алынған үлгілерге негізделгенін мәлімдеді. Біріккен Ұлттар Ұйымы басқа әдіс қолданды және 2003 жылға арналған ресми бағаны әлі жарияламады. 2005 жылдың наурыз айында ONDCP жариялаған есепте 2004 жылы Колумбияда 1300 км² кокаға рекордтық көлемде әуеден шашылған, бірақ кока егілетін жалпы аумақ «статистикалық тұрғыдан өзгермеген» 1140 км² құрады. Латын Америкасы жөніндегі Вашингтон кеңсесі (WOLA), АҚШ-тың Латын Америкасындағы сыртқы саясатының әсерін бақылайтын үкіметтік емес ұйым, бұл есепке жауап ретінде әуеден шашыру стратегиясы өзінің шегіне жеткенін мәлімдеді. WOLA-ның айтуынша, жаңа ONDCP деректері «балон эффектісінің» жалғасуын көрсетеді, себебі кейбір аймақтардағы агрессивті шашыру басқа жерлерде жаңа егістіктерді тоқтатпады. WOLA-ның есірткі саясаты жөніндегі аға кеңесшісі: «2004 жылғы тұрақты өсім АҚШ-тың есірткі бағасы мен сапасына тигізетін үлкен әсері туралы АҚШ ресми тұлғаларының болжамдарын күмәнді етеді» деді. Осыған қарамастан, Колумбия президенті Альваро Урибе АҚШ қаржыландыратын кока егістіктерін залалдауды жалғастыруға уәде берді. Перудегі 2005 жылғы кока егістігінің ресми бағалары әлі жарияланбаған, бірақ Мемлекеттік департаменттің өз есебінде Перуде егістік көлемінің артқаны айтылған. Боливияда 2004 жылдан бері қақтығыстар азайды, ол кезде Эво Моралес және бұрынғы президент Карлос Меса Чапаре аймағында заңды түрде шектелген көлемде кока өсіруге рұқсат беретін келісімге келді, бұған бұрыннан заңды Yungas аймағы да қосылды. 2006 жылы Колумбия үкіметі 730 шаршы километрді жойып, кока өсімдіктерін жою бойынша жаңа рекордты көрсетті. Колумбия үкіметі 2007 жылы 500 км² кока өсімдіктерін жоюды жоспарлап отырды, бұл 200 км² ғана қалдыратын еді. Колумбия үкіметі қалған кока егістіктерін келесі жылдары біртіндеп жоюды жоспарлады.