Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тынық мұхитының батысындағы архипелаг, Микронезия мен Палаудың бөлігі. Кирибати аралы (Оңтүстік желілік аралдар).
Archipelago in the western Pacific Ocean, part of Micronesia and Palau
the island in Kiribati (Southern Line Islands)
Каролин аралдары (немесе Каролиндер) – Тынық мұхитының батысында, Жаңа Гвинеядан солтүстікке қарай шашырап жатқан ұсақ аралдардың кең аумақты архипелагы. Саяси жағынан олар топтың орталық және шығыс бөліктеріндегі Микронезия Федеративтік Штаттарына (МФШ) және батыс шетіндегі Палауға бөлінген. Тарихи тұрғыдан бұл аймақ «Nuevas Filipinas» немесе «Жаңа Филиппин» деп те аталып келген, себебі олар испандық Шығыс Индияның құрамына кірген және Филиппиннің Манила қаласынан басқарылған. Каролин аралдары шамамен 500 км-ге созылып жатыр, ең батыс арал – Палаудағы Тоби аралынан бастап, ең шығыс арал – МФШ-ның Косрае штатына дейін.
The Caroline Islands (or the Carolines) are a widely scattered archipelago of tiny islands in the western Pacific Ocean, to the north of New Guinea. Politically, they are divided between the Federated States of Micronesia (FSM) in the central and eastern parts of the group, and Palau at the extreme western end. Historically, this area was also called Nuevas Filipinas or New Philippines, because they were part of the Spanish East Indies and were governed from Manila in the Philippines. The Carolines are scattered across a distance of approximately , from the westernmost island, Tobi, in Palau, to the easternmost island, Kosrae, a state of the FSM.
Сипаттама
Бұл топ Тынық мұхитында Филиппиннің шығысында орналасқан 500-ге жуық шағын коралл аралдарынан тұрады. Яп (Кэролайн аралдарының ірілерінің бірі) аралынан Манилаға дейінгі қашықтық – .
The group consists of about 500 small coral islands, east of the Philippines, in the Pacific Ocean. The distance from Yap (one of the larger Caroline islands) to Manila is .
Халық және мәдениет
Жергілікті тұрғындар әртүрлі тілдерде сөйлейді, соның ішінде: Понпеи, Чуук, Каролин және Косрей тілдері; Палау және Чаморроның Батыс Малайя-Полинезия тілдері; және жіктелмеген Яп тілі (болжам бойынша, Адмиралтейство аралдарының тілдерінің бірі). Сондай-ақ, жергілікті емес этностық топтарға жататын және басқа тілдерде сөйлейтін тұрғындардың да саны көп, олардың ішінде филиппиндіктер мен жапондықтар бар. Арал тұрғындары бір-бірінің тілін білмесе, сауда-саттық және қарым-қатынас үшін ағылшын тілін қолданады. Бұл аралдардың жергілікті халқы негізінен бау-бақша өнімдерімен, балықпен, бананның алуан түрлерімен және таромен (саздық немесе қызғылт түрімен) күнекөреді. Кейбір аралдарда үйлер әлі де кокос жапырақтары сияқты жергілікті материалдардан салынады. Ғсырлар бойы миссионерлердің жұмысының нәтижесінде христиан діні Микронезияның осы аймағында ең көп таралған дін болып табылады. Дегенмен, көптеген жергілікті тұрғындар "Ялафар" деп аталатын жоғарғы күшке және "Кан" деп аталатын зұлым рухқа сенуді жалғастырады. Бірақ олар көбінесе дәстүрлі діни обрядтарға қатыспайды. Микронезиялық теңізші Мау Пьяйлуг (1932-2010) Каролин аралы Сатавалдан шыққан. Ол Вэриенг мектебінің дәстүрлі навигация әдістерін үйренді, бұл әдістер басқа дәстүрлі техникалар ұмытылып қалғаннан кейін сақталған (мұның бір себебі Каролин аралдарының шалқары орналасуы). 1970 жылдары Мау өзінің білімін Полинезиялық саяхат қоғамының мүшелерімен бөлісті. Бұл дәстүрлі полинезиялық навигация техникасын қайта жаңғыртуға және антропологтарға полинезиялық және микронезиялық халықтардың тарихын жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. 1985 жылы Каролин аралдарында қолданылатын жұлдыздық компастың шығу тегін зерттеген мақала жарияланды.
The indigenous inhabitants speak a variety of languages, including: the Micronesian languages of Pohnpeian, Chuukese, Carolinian, and Kosraean; the Western Malayo Polynesian languages of Palauan and Chamorro; and the unclassified language Yapese (possibly one of the Admiralty Islands languages). There are also a significant number of inhabitants who belong to non indigenous ethnic groups and speak other languages, including Filipinos and Japanese. The lingua franca used for trade and commerce among islanders who do not speak each other's languages is English. The indigenous people of these islands live mainly on horticultural products, fish, many different varieties of bananas, and taro (either the "swamp" or the "purple" kind). On some islands, housing is still built using local materials such as coconut palm thatch. As a result of missionary work over the centuries, Christianity is the religion most commonly practiced in this region of Micronesia. Nevertheless, many of the indigenous people adhere to the traditional belief in a supreme being called "Yalafar" and an evil spirit called "Can." For the most part, however, they do not engage in traditional religious rites. The Micronesian navigator Mau Piailug (1932 2010) was originally from the Carolinian island of Satawal. He learned the traditional navigation techniques of the Weriyeng school, which had been preserved after other traditional techniques had been forgotten (due partly to the remoteness of the Carolinian Islands). In the 1970s, Mau shared his knowledge with members of the Polynesian Voyaging Society. This led to a revival of the practices of traditional Polynesian navigation techniques, and provided anthropologists with a greater understanding of the history of the Polynesian and Micronesian peoples. In 1985, a study was published that examined the origin of the sidereal compass used in the Caroline Islands.
Тарих
Каролин аралдарындағы әртүрлі аралдар өз халқының шығу тегі мен ерте тарихы туралы әртүрлі аңыздарды жеткізді. Мысалы, Понпейде арал тұрғындары отаршылдық кезеңнен бұрынғы тарихын үш дәуірге бөліп сипаттайды: Мвехин Кава немесе Мвехин Арама (салу немесе халқымен толысу дәуірі, 1100 жылға дейін); Мвехин Сау Делор (Сауделер билігінің дәуірі, 1100 жылдан шамамен 1628 жылға дейін); және Мвехин Нахнмварки (тайпа басшыларының дәуірі, шамамен 1628 жылдан 1885 жылға дейін, Испания аралдарды отарлаған кезде). Понпей аңызына сәйкес: Сауделер билеушілері бастапқыда аралдардың сыртынан келген; олар Понпейге үкімет әкелген алғашқылар болды; олар арал тұрғындарына абсолюттік, орталықтандырылған билікті орнатып, оны ғасырлар бойына күшейтіп қысымға ұшыратты; олардың еріксіз және ауыр талаптары, сондай-ақ Понпей құдайларына жасаған құрметсіздіктері Понпей халқының арасында наразылық тудырды. Аңыз бойынша, Сауделер әулеті басқа бір шетелдік, Изокелекел аралдарға шапқышпен келген кезде аяқталды, ол Сауделерді құлатты және одан әрі демократияланған нахнмварки (тайпа басшысы) жүйесін орнатты (бұл жүйе кейінгі отаршылдық кезеңде де сақталды және бүгінге дейін бар).
Different islands in the Carolines have passed down different legends about the origins and early histories of their peoples. For example, on Pohnpei, the islanders describe their history before colonial times as divided into three eras: the Mwehin Kawa or Mwehin Aramas (era of building or peopling, before 1100); the Mwehin Sau Deleur (era of the reigns of the Saudeleur, from 1100 to around 1628); and the Mwehin Nahnmwarki (era of the tribal chiefs, from around 1628 to 1885, when Spain colonized the islands). According to Pohnpeian legend: the Saudeleur rulers originally came from beyond the islands; they were the first to bring government to Pohnpei; they imposed absolute, centralized rule on the islanders, which became increasingly oppressive over the centuries; and their arbitrary and onerous demands, along with their offenses against Pohnpeian deities, sowed resentment among Pohnpeians. Legend has it that the Saudeleur dynasty ended when another foreigner, called Isokelekel, invaded the islands, overthrew the Saudeleurs, and instituted the more decentralized nahnmwarki (tribal chief) system (which was maintained even during the later Colonial period, and still exists today).
Испанияның теңізден тыс провинциясы
Еуропалық зерттеушілердің Каролина аралдарымен алғашқы қарым-қатынасы 1525 жылы болды, сол кезде жазғы дауыл португал теңізшілері Диого да Роша мен Гомес де Секейраны Молукка аралдарынан шығысқа қарай (Селеб арқылы) айдап әкелді. Олар Каролина аралдарының бірнешеуіне жетіп, 1526 жылдың 20 қаңтарына дейін бірнеше ай сол жерде қалды. Көп ұзамай, 1526 жылдың 22 тамызында испандық зерттеушілер Торибио Алонсо де Салазар мен Диего де Сааведра аймаққа жетіп, Сан-Бартоломе (Таоңги) аралын көргендерін жазды. Шамамен 8 айдан кейін, 1528 жылдың 1 қаңтарында зерттеуші Альваро де Сааведра Серон Испания королінің атынан Улити аралдарына иелік етуді жариялады. Ол оларды өзінің демеушісі мен үш патшаның құрметіне, католиктердің Epiphany мерекесіне орай, Корольдер аралдары деп атады. Испан зерттеушілері архипелагқа 1542 (Мателотес аралдары), 1543 және 1545 жылдары қайта келді. 1565 жылы аралдарға Филиппиннің алғашқы генерал-губернаторы Мигель Лопес де Легаспи (1565 жылдан 1572 жылға дейін қызмет еткен) қысқа мерзімге сапар шекті. Еуропалықтар 1686 жылға дейін аралдарға қайта бармады, ол кезде Франсиско де Лезкано Япқа келді. Ол аралдарды Испания королі Карл II-нің құрметіне Лас-Каролинас деп атады. 1852 жылы Коэльо есімді испан полковнигі испан үкіметіне Каролина аралдарын тиімді түрде басып алу испандықтарға Филиппин, Австралия, Жаңа Гвинея және Америкамен сауда-саттық жасауға көмектесетінін ұсынды. Оның ұсынысы бастапқыда назарсыз қалды, бірақ 1885 жылы Испания үкіметінің өкілі Бутрон Корор және Артингаль тайпаларының басшыларымен келісімге келді, бұл Каролина аралдарына Испанияның егемендігін орнатты. Осы кезде Испания аймақтағы саудаға кедендік баж салығын енгізуге тырысты. Алайда Испанияның аралдарды тастап кетуі Германия мен Ұлыбританияға аралдарда миссиялар құруға мүмкіндік берді, ал Германия мен Ұлыбритания Испанияның кедендік кірістерді жинау құқығын жоққа шығарды. Еуропалық державалар осы дауды шешу үшін Папа Лев XIII-ті шақырды. Ол Испанияның 164-ші бойлықтың батысындағы аралдарда, ал Германияның Маршалл аралдарында осы құқықтарға ие болатынын шешті. (Ол сондай-ақ Германияға Каролина аралдарының бірінде теңіз базасын құруға құқық берді, бірақ Германия бұл құқықты ешқашан пайдаланбады.) 1898 жылғы испан-американ соғысынан кейін Испания Каролина және Солтүстік Мариан аралдарын 1899 жылғы неміс-испан шарты бойынша Германия империясына 25 миллион песетаға (17 миллион алтын марка немесе шамамен миллион фунт стерлинг) сатты. Ұлыбританиядан, АҚШ-тан, Австралиядан және басқа елдерден келген кемелер су, ағаш және азық-түлік үшін келді, кейде кемелерде экипаж ретінде жұмыс істеуге дайын адамдар іздеді. Бұл кемелер сауданы дамытып, өзгерістердің маңызды факторы болды (жақсы да, жаман да). Ең көп таралған аралдар Косрае, Мокил, Нгатик, Пингелап және Понпеи болды.
The first contact that European explorers had with the Caroline islands was in 1525, when a summer storm carried the Portuguese navigators Diogo da Rocha and Gomes de Sequeira eastward from the Moluccas (by way of Celebes). They ended up reaching several of the Caroline islands and staying there for several months, until January 20, 1526. Soon after, on August 22, 1526, the Spanish explorers Toribio Alonso de Salazar and Diego de Saavedra arrived in the area and recorded sighting the Island of San Bartolomé (Taongui). About 8 months later, on 1 January 1528, the explorer Álvaro de Saavedra Cerón claimed possession of the Ulithi Islands on behalf of the king of Spain. He named them the Islands of the Kings (lang es; ) after his patron and the Three Wise Men honored in the approaching Catholic feast of Epiphany. Spanish explorers visited the archipelago again in 1542 (Matelotes Islands), 1543, and 1545. In 1565, the islands were briefly visited by the first governor general of the Philippines, Miguel Lopez de Legazpi (in office from 1565 to 1572). Europeans did not visit the island again until 1686, when Francisco de Lezcano arrived in Yap. He called the islands Las Carolinas, in honor of Charles II of Spain. In 1852, a Spanish colonel named Coello suggested to the Spanish government that effective Spanish occupation of the Caroline Islands would help the Spanish engage in trade and commerce with the Philippines, Australia, New Guinea, and the Americas. His suggestion was ignored at first, but, in 1885, a Spanish government representative called Butron signed an agreement with the tribal chiefs of Koror and Artingal establishing Spanish sovereignty over the Caroline Islands. At that point, Spain attempted to impose customs duties on commercial exchanges in the region. However, Spain's previous abandonment of the islands had allowed the establishment of German and British missions on the islands, and Germany and the United Kingdom disputed Spain's right to collect customs revenue. The European powers called on Pope Leo XIII to arbitrate this dispute. He decided that Spain would have these rights on the islands west of the 164th meridian east, and Germany would have these rights on the Marshall Islands. (He also assigned Germany the right to maintain a naval station in one of the Caroline Islands, but Germany never exercised that right.) After the Spanish–American War of 1898, Spain sold the Carolines and the Northern Marianas to German Empire in the German–Spanish Treaty (1899) for 25 million pesetas (the equivalent of 17 million goldmarks or nearly one million pounds sterling), Such vessels—from Britain, the United States, Australia and elsewhere—came for water, wood, and food and, sometimes, for men willing to serve as crewmen on the vessels. These ships stimulated commerce and were significant vectors for change (both good and ill). The islands most commonly visited were Kosrae, Mokil, Ngatik, Pingelap and Pohnpei.
Жапондық колония
1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония аралдарды басып алып, екі теңіз эскадрильясын орналастырды. Батыс Каролина аралдары контр-адмирал Мацумура Тацуо (1868–1932) басқаратын эскадрильяның құзырында болды; ал Шығыс Каролина аралдары вице-адмирал Ямая Таниннің (1866–1940) басшылығында болды. 1920 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония Ұлттар Лигасының Каролина және Маршалл аралдарын басқаруға берген мандатын алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония Трук лагунасында ірі базаны пайдаланып, Тынық мұхитының оңтүстік-шығысына кеңейді. Соғыстың соңғы жылдары, жапондық әскерлер өздерінің аймақтарына қайтарылғанда, одақтастар «Гейлстон» операциясы барысында Трукты толығымен жойды. Соғыстан кейін аралдар (Маршалл аралдарымен бірге) АҚШ-тың сенімдік аймақтарына айналды. 1986 жылы Микронезия Федеративтік Штаттары тәуелсіздік алды, ал 1994 жылы Палау да тәуелсіздікке ие болды.
Japan invaded and occupied the islands in 1914 during World War I, installing two naval squadrons. The Western Carolines were under the squadron commanded by Rear Admiral Matsumura Tatsuo (1868–1932); the Eastern Carolines were under Vice Admiral Yamaya Tanin (1866–1940). In 1920, after World War I, Japan received a League of Nations mandate to control the Caroline and Marshall Islands. During World War II, Japan operated a large base at Truk Lagoon which it used for expansion into the southeastern Pacific. In the latter years of that war, during the Japanese withdrawal to the Japanese home islands, the Allies effectively neutralized Truk in Operation Hailstone. After the war, the islands (together with the Marshall Islands) became trust territories of the United States. The Federated States of Micronesia gained independence in 1986, followed by Palau in 1994.
Дін тарихы
Екі иезуит, Хуан Антонио Кантова (Джон Антонио Кантова деп те аталады) және Виктор Вальтер 1731 жылы сол жерде миссионерлік жұмыс жүргізуге тырысты; біріншісі көп ұзамай өлтірілді, ал екіншісі қашуға мәжбүр болды. Кейін тағы екі иезуит қаза тапты. 1767 жылы испандық биліктегі жерлерде иезуиттер қызметі тоқтатылды, содан кейін 120 жыл бойы аралдарда миссионерлердің ізі де көрінбеді.
Two Jesuits, Juan Antonio Cantova (also known as John Anthony Cantova) and Victor Walter, attempted missionary work there in 1731; the former was soon murdered and the latter obliged to flee. Two other Jesuits were killed later. In 1767, the Jesuits were suppressed in the Spanish dominions, and for the next 120 years there was no trace of a missionary in the islands.
Пошта маркалары
Германия үстемдігі кезінде Германия аралдар үшін пошта маркаларын шығарды.
During the period of German control, Germany issued postage stamps for the islands.
Көлік
Аралдар ішіндегі көлік кемемен немесе әуемен (жақын маңда әуежай болса) жүзеге асырылады. Әуе саяхаты көбінесе ішкі рейстерден тұрады, себебі көптеген жайлар үлкен ұшақтарды қабылдауға шамасы келмейді. Caroline Islands Air – чартерлік және жалғыз ішкі әуе тасымалдаушы компания.
Transportation within the islands is either by boat or air (if in close proximity of an airfield). Air travel is mostly domestic as most facilities cannot handle large aircraft. Caroline Islands Air is a chartered and the only domestic airline.
Флора
Понапеа туысының төрт түрінің үшеуі Каролина аралдарына ендемик.
Three of the four species in the genus Ponapea are endemic to the Caroline Islands.