Кіріспе

Жыл сайын 1000 адамға шаққандағы өлім-жітім.

Өлім-жітім деңгейі, немесе өлім көрсеткіші – белгілі бір популяциядағы (жалпы алғанда немесе нақты бір себептен) өлімдер санын, сол популяцияның санына шаққандағы уақыт бірлігімен өлшеу. Өлім-жітім көрсеткіші әдетте жылына 1000 адамға шаққандағы өлімдер санымен көрсетіледі; демек, 1000 адамнан тұратын популяциядағы 9,5 (1000-нан) өлім-жітім көрсеткіші, сол популяцияның күллі санында жылына 9,5 өлім немесе жалпы санының 0,95%-ын білдіреді. Ол "морбидтілік" – аурудың таралуы немесе жиілігінен, сондай-ақ аурудың пайда болу жиілігінен (уақыт бірлігінде аурудың жаңа жағдайларының саны) ерекшеленеді. Жалпы түрінде:

100 000 адамға шаққандағы жалпы өлім көрсеткіші:
Ишемиялық жүрек ауруы, 126
Инсульт, 77
Созылмалы обструктивті өкпе ауруы, 41
Төменгі тыныс жолдарының инфекциясы, 40
Альцгеймер ауруы және басқа деменциялар, 27
Трахея, бронх және өкпе қатерлі ісіктері, 23
Қант диабеті, 21
Жол апаттары, 19
Диареялық аурулар, 19
Туберкулез, 17
Өлім-жітім көрсеткіші мың адамға шаққанда да өлшенеді. Ол белгілі бір жастағы мың адамға шаққанда қанша адамның қайтыс болатыны арқылы анықталады. Өлім-жітім көрсеткішінің төмендеуі – халықтың өсуінің себептерінің бірі. Медицина ғылымы мен басқа да технологиялардың дамуы соңғы онжылдықтарда әлемнің барлық елдерінде өлім-жітім көрсеткішінің төмендеуіне ықпал етті. 1990 жылы бес жасқа дейінгі балалардың өлім-жітімі мыңға 144 баланы құраса, 2015 жылы бұл көрсеткіш мыңға 38 балаға дейін төмендеді.

Санақ деректері және маңызды статистика

Ең жақсысы, барлық өлім-жітімді бағалау маңызды статистика мен халық санағы деректері арқылы жасалуы керек. Халық санағы деректері өлім қаупі бар халық туралы егжей-тегжейлі ақпарат береді. Ал маңызды статистика халықтағы тірі туғандар мен өлім-жітім туралы ақпаратты қамтиды. Көбінесе халық санағы мен маңызды статистика деректері қол жетімді болмайды. Бұл дамып келе жатқан елдерде, қақтығыс аймақтарында, табиғи апаттардан кейін көптеген адамдардың қоныс аударған жерлерінде және гуманитарлық дағдарыс орын алған басқа да аймақтарда жиі кездеседі.

Жетімдерге қатысты сауалнамалар өлім-жітімді бағалау үшін балалардан олардың ата-аналарының өлімі туралы сұрақтар қояды. Бұл әдіс жиі сынға ұшырайды, себебі ересектердің өлім-жітімін бағалауда бірнеше себептерге байланысты бұрмалаушылық болуы мүмкін. Асырап алудың әсері – жетім балалар көбінесе өздері асырап алынғанын білмейді. Сонымен қатар, сұхбат алушылар асырап алған немесе күтімге алған ата-ананың баланың биологиялық ата-анасы емес екенін сезбеуі мүмкін. Тағы бір мәселе – кейбір ересектерде балалары болмағандықтан, олар өлім-жітімді бағалауда есепке алынбайды, ал басқа балалар бірнеше рет ата-аналары туралы мәлімдейді.

Алдын алу мүмкіндігі бар өлім-жітім

Бұл көрсеткіштер 5 жасқа дейінгі балалар үшін ерекше айқын, әсіресе табысы төмен дамушы елдерде. Осы балалардың қайтыс болу ықтималдығы әлдеқайда жоғары, ал әлдеқандай табысы жоғары елдерде бұл аурулардың көбісінің алдын алуға болады. Дамушы елдерде безгек, тыныс алу инфекциялары, диарея, перинатальді жағдайлар және қызылшадан көбірек балалар қайтыс болады. Деректер көрсеткендей, 5 жастан кейін бұл алдын алуға болатын себептер жоғары және төмен табысты елдер арасында теңеседі.