20 ғасырдағы өлім-жітім көрсеткіштері мен себептері
Death rates in the 20th century
20 ғасырдағы өлім-жітім көрсеткіштері: халыққа шаққандағы өлім саны, себептері, демографиялық өзгерістер мен денсаулық сақтаудың әсері. Әлемдік көрсеткіш – 7.99/1000.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
ХХ ғасырдағы өлім-жітім көрсеткіші – әлемдік халық санымен салыстырғандағы өлім-жітімнің арақатынасы. Мұндай көрсеткіштерді келтіргенде, олар көбінесе жылына 1000 адамға шаққандағы өлім саны ретінде беріледі. Өлім-жітім деңгейіне өлімнің себептері, өлім-жітімді арттыратын факторлар, халықтың қартаюы (туылу көрсеткіштеріне байланысты өлім-жітімді арттыруы немесе азайтуы мүмкін) және халық денсаулығының жақсаруы (өлім-жітімді төмендетеді) сияқты көптеген факторлар әсер етеді. CIA World Factbook мәліметтері бойынша, 2012 жылы әлемдегі жалпы өлім-жітім көрсеткіші 1000 адамға шаққанда 7,99 адамды құрады. Жалпы өлім-жітім көрсеткіші – мың адамға шаққандағы жылдық өлімдердің жалпы саны. Салыстыру үшін, 1900 жылы АҚШ-та 1000 адамға шаққанда 17,2 адам, ал 1950 жылы 1000 адамға шаққанда 9,6 адам қайтыс болған.
Death rates in the 20th century is the ratio of deaths compared to the population around the world throughout the 20th century. When giving these ratios, they are most commonly expressed by number of deaths per 1,000 people per year. Many factors contribute to death rates such as cause of death, increasing the death rate, an ageing population, which could increase and decrease the death rates by birth rates, and improvements in public health, decreasing the death rate. According to the CIA World Factbook, as of 2012, the global crude death rate is 7.99 deaths/1,000 population. The crude death rate represents the total number of deaths per year per thousand people. Comparatively, the crude death rate in the year 1900 was 17.2 deaths/1,000 population and 9.6 deaths/1,000 population in 1950 in the United States.
Өлім себебі
20-ғасыр бойы дамыған елдерде өлімнің басты себептері тұмау сияқты жұқпалы аурулардан рак немесе қант диабеті сияқты дегенеративтік ауруларға өзгерді. 1900 жылы АҚШ-та өлімнің ең көп себебі грипп болды, 100 000 адамға 202,2 адам қаза тапты, одан кейін туберкулез – 194,4 адам, ал қазір бұл ауруны емдеуге болады. 20-ғасырдың ортасында Америкада жүрек ауруы өлімнің басты себебіне айналды, 100 000 адамға 355,5 адам қайтыс болды, содан кейін қатерлі ісік – 100 000 адамға 139,8 адам. 20-ғасырдың соңында өлім көрсеткіші айтарлықтай төмендесе де, ең қауіпті себептер өзгерген жоқ. 2010 жылы АҚШ-та 100 000 адамның арасында 192,9 адам жүрек ауруынан, ал 185,9 адам қатерлі ісіктен көз жұмды. 20-ғасырда шамамен 70-120 миллион адам аштықтан қайтыс болды, олардың жартысынан астамы Қытайда. Дұрыс тамақтанбау және аштық әлемдегі нәрестелер мен балалардың өліміне де себепкер болды. 20-ғасырдағы әлем халқы екі ірі дүниежүзілік соғыс салдарынан көп шығынға ұшырады. Екінші дүниежүзілік соғыс 1900 жылдары соғысқа байланысты ең көп өлімге жауапты болды, қаза тапқандардың саны 40 миллионнан 85 миллионға дейін жетеді. 1900 жылдардағы басқа да маңызды соғыстар: 22 миллионға дейін қаза тапқан Бірінші дүниежүзілік соғыс, 9 миллионға дейін қаза тапқан Ресей азаматтық соғысы, 2 миллионға дейін қаза тапқан Ауғанстан азаматтық соғысы және 2 миллионға дейін қаза тапқан Мексика революциясы. 20-ғасырда Иран-Ирак соғысы, Кеңес-Ауған соғысы, екінші Судан азаматтық соғысы, Корея соғысы және Вьетнам соғысы сияқты тағы бірнеше ірі соғыстар болды. Болжам бойынша, 20-ғасырда жол-көлік апаттары салдарынан шамамен 60 миллион адам қаза тапты.
Throughout the 20th century in the developed world, the leading causes of death transitioned from infectious diseases such as influenza, to degenerative diseases such as cancer or diabetes. In 1900, the leading cause of death in the United States was influenza with 202.2 deaths per 100,000 people followed by tuberculosis with 194.4, which is a curable illness today. In the middle of 20th century America, the leading cause of death was heart disease with 355.5 deaths per 100,000 followed by cancer at 139.8 deaths per 100,000. Although death rates dropped significantly in the latter part of the 20th century, the leading killers are still constant. The United States saw 192.9 people per 100,000 die from heart disease in 2010 followed by cancer with 185.9 people per 100,000. An estimated 70 to 120 million people died from famine in the 20th century, of whom over half died in China. Malnutrition and hunger was also a leading cause of the global infant mortality and child mortality. The world population in the 20th century experienced a large amount of death due to two major world wars. World War II was responsible for the most war related deaths in the 1900s with a death toll between 40,000,000 and 85,000,000 deaths. Other predominate wars in the 1900s include World War I with up to 22,000,000 deaths, the Russian Civil War with up to 9,000,000 deaths, the Afghan Civil War with up to 2,000,000 deaths, and the Mexican Revolution with up to 2,000,000 deaths. Several other major wars took place in the 20th century, such as the Iran–Iraq War, the Soviet–Afghan War, the second Sudanese civil war, the Korean War and the Vietnam war. It is estimated that traffic collisions caused the death of around 60 million people during the 20th century.
Халықтың қартаюы
Табиғи халық санының өсуі туу көрсеткіші өлім көрсеткішінен жоғары болғанда болады. Соңғы кезде, ең айқындысы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары туу көрсеткіші күрт өсті, бұл "бейбітшілік балаларының буыны" деп аталды, себебі соғыстан оралған сарбаздар мен орын аударылған адамдар жаңа отбасылар құрды. Бейбітшілік балаларының буыны кезінде өлім көрсеткіші айтарлықтай төмендеді, осылайша халық саны едәуір артты. Бүгінде осы буын қартайып, жалпы халықтың орташа жасын көтеріп жатыр. Әлемдік банк келесі он жылда өлім көрсеткішінің артуына байланысты халық санының күрт азаятынын болжап отыр. Туу көрсеткіші және оған байланысты тірі туғандардың саны ғасыр бойы төмендеді, ал жасқа байланысты түзетілген өлім көрсеткіші одан да күрт төмендеді. 1999 жылы балалардың өлім көрсеткіші 1900 жылғы балаларға қарағанда 10 есе төмен болды. 24-65 жас аралығындағы ересектердің өлім көрсеткіші екі есеге азайды. 65-тен 74 жасқа дейінгі американдықтардың өлім көрсеткіші жылына шамамен 7%-дан жылына 2%-ға дейін төмендеді.
A natural population increase occurs when birth rates are higher than death rates. Recently and most notably, the years immediately after World War II saw an explosion in fertility rates called the Baby Boom because the returning soldiers and displaced people started new families. Death rates were significantly lower during the baby boom and thus populations increased substantially. Today these baby boomers are approaching old age and driving up the average age of the overall population. The World Bank predicts a dramatic decrease in population size from the increase in death rates over the next decade. Fertility rates and consequently live birth rates declined over the century, while age adjusted death rates fell more dramatically. Children in 1999 were 10 times less likely to die than children in 1900. For adults 24–65, death rates have been halved. The death rate for Americans aged 65 to 74 fell from nearly 7% per year to fewer than 2% per year.