Кіріспе

Адамның өмір салтына байланысты аурулар

Өмір салты аурулары – адамның өмір сүру салтына байланысты туындайтын аурулар. Бұл аурулар жұқпалы емес және физикалық белсенділіктің жеткіліксіздігі, дені сау тамақтанудың болмауы, алкоголь, есірткіге тәуелділік және темекі шегу салдарынан пайда болады. Олар жүрек ауруларына, инсультқа, семіздікке, екінші типті қант диабетіне және өкпе қатерлі ісігіне алып келуі мүмкін. Елдер өнеркәсіптік дамыған сайын және адамдардың өмір сүру ұзақтығы артқан сайын жиі кездесетін ауруларға Альцгеймер ауруы, артрит, атеросклероз, астма, қатерлі ісік, созылмалы бауыр ауруы немесе цирроз, созылмалы обструктивті өкпе ауруы, колит, тітіркенішті ішек синдромы, екінші типті қант диабеті, жүрек ауруы, гипертония, метаболикалық синдром, созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі, остеопороз, поликистоздық яйник синдромы (ПКОС), инсульт, депрессия, семіздік және тамырлық деменция жатады. 2011 жылы өмір салты ауруларының еңбекке жарамды халыққа және денсаулық сақтауға кететін шығындарға әсер ететіні туралы алаңдаушылық білдірілді. Бұл жұқпалы емес ауруларды емдеудің құны жоғары болуы мүмкін. Пациенттің денсаулығы үшін алдын алу шараларын жүзеге асыру және осы жұқпалы емес аурулардың ерте белгілерін анықтау маңызды. Егер адамдар өмір салтын жақсартпаса, осы аурулардың саны жылдар өте арта түсуі күтілуде. Кейбір мамандар ұзақ өмір сүруге байланысты аурулар мен өркениетке немесе әулетке байланысты аурулар арасындағы айырмашылықты сақтайды. Мысалы, қант диабеті, тіс кариесі және астма сияқты аурулар "батыс" тіршілік салтына бейімделген жас адамдарда көбірек кездеседі; олардың таралуы жасқа байланысты емес, сондықтан бұл терминдерді барлық аурулар үшін бір-бірін алмастыруға болмайды.

Бауырмалаушы

Дәм тату және өмір салты көптеген ауруларға осалдықтың негізгі себептері саналады. Тамекі шегу, алкогольді шамадан тыс ішу және жеткіліксіз немесе артық физикалық белсенділік сияқты заттарды қолдану бұзылыстары да, әсіресе кейінірек өмірде, белгілі бір ауруларға шалдығу қаупін арттырады. Батыс елдерінің көпшілігінде 20-шы ғасырдың екінші жартысында ет, сүт өнімдері, өсімдік майлары, тамекі, қантты тағамдар, қантты сусындар және алкогольді ішімдіктердің тұтынылуы артты. Адамдар көбінесе отырықшы өмір салтына көшті және семіздік деңгейі жоғарылады. Осы диеталық өзгерістерден кейін ішек, сүт безі, простата, эндометрий және өкпе қатерлі ісігінің көрсеткіштері өсе бастады. Дамушы елдерде, диетасы әлі де аз қантты крахмалдарға, аз ет пен майға негізделген адамдарда осы қатерлі ісіктердің көрсеткіштері төмен. Мұның себебі тек тамекі шегу мен алкогольді ішу ғана емес. Ересектерде өмір салтымен байланысты аурулар оларға әсер ететін мінез-құлық факторлары арқылы дами алады. Жұмыссыздық, қауіпсіз емес өмір салты, нашар әлеуметтік орта, жұмыс жағдайы, стресс және отбасылық өмір сияқты мінез-құлық факторлары олардың жұқпайтын аурулардың бірін дамыту қаупін арттыруы мүмкін.

Австралиядағы өлім статистикасы

1995-2005 жылдар аралығында 813 000 австралиялық адам алкогольге байланысты аурулармен ауруханаға түсті. 2014 жылы 11,2 миллион австралиялықтың дене салмағы артық немесе семіздікпен күресіп жатқаны анықталды. 2013 жылы Австралияда 147 678 адам көз жұмды, олардың көп бөлігі өмір салтымен байланысты аурулардан қайтыс болды. Темекі шегу, алкоголь және басқа да есірткілерді қолдану, зорлық-зомбылық және денсаулыққа қауіпті салмақ австралиялықтардың өлім көрсеткішіне әсер етті. Австралиялық еркектердің өлімінің басты себебі жүрек ауруы болды, оның салдарынан 11 016 адам қайтыс болды, одан кейін өкпе қатерлі ісігі – 4 995 адам және созылмалы өкпе ауруы – 3 572 адам көз жұмды. Бұл аурулардың барлығы негізінен темекі шегу, алкогольді шамадан тыс пайдалану немесе денсаулыққа зиянды өмір салтымен байланысты. 2013 жылы жүрек ауруы 8 750 әйелдің өлімінің басты себебі болды, бұл олардың өмір салтының салдарынан болды. Екінші орында 7 277 әйелге әсер еткен деменция және Альцгеймер ауруы, ал үшінші орында 6 368 адамның өмірін қиған ми қан тамырлары ауруы тұрды. Австралия халқының өмір салтын өзгерту арқылы осы үш негізгі өлім себебін азайтуға болады. Кестеде қайтыс болған адамдардың жасы және олар қай аурудан қайтыс болғандығы көрсетілген. Өмір салтымен байланысты аурулар адам өмірінің кейінгі кезеңінде басталады; елдер өнеркәсіптік дамыған сайын және адамдар ұзақ өмір сүрген сайын олардың жиілігі арта түседі. 1900 жылы туған кездегі өмір сүру ұзақтығы 49,24 жас болғандықтан, дегенеративтік аурулардың пайда болуына жеткіліксіз болды, ал 2004 жылы бұл көрсеткіш 77,8 жасқа жетті. Сондай-ақ, 1900 жылы 50 жасқа дейін тірі қалғандардың үлесі 58,5% болса, 2007 жылы ол 93,7% құрады.

Үндістандағы өлім статистикасы

2017 жылы Үндістанның Медициналық зерттеулер кеңесі жариялаған есеп бойынша, Үндістанда аурудың 5 негізгі себебінің 3-і жұқпалы емес аурулар болды, олардың ішінде жүректің ишемиялық ауруы және созылмалы обструктивті өкпе ауруы ең көп кездесетін екі себеп, ал инсульт – бесінші себеп. 2016 жылы штаттар арасында аурудың ауыртпалығы (ДАЛИ көрсеткіші) жүректің ишемиялық ауруы бойынша 9 есе, созылмалы обструктивті өкпе ауруы бойынша 4 есе, инсульт бойынша 6 есе, ал бүкіл Үндістанда қант диабеті бойынша 4 есе айырмашылықты құрады. Басты аурулар тобынан туған өлімнің 62% жұқпалы емес аурулардың нәтижесінде болды. +Жас бойынша басты аурулар тобынан қайтыс болғандардың үлесі (2016) 1,000,000 адамға шаққандағы өлім-жітім көрсеткіші [осы жас тобындағы жалпы өлім-жітімнің пайыздық үлесі] Жас тобы Жұқпалы, аналық, жаңа туған нәрестелердің және тамақтану аурулары Жұқпалы емес аурулар Жарақаттар 0–14 жыл 22.6 [80.8] 3.4 [12.0] 2.0 [7.2] 15–39 жыл 5.9 [29.1] 6.9 [34.4] 7.3 [36.5] 40–69 жыл 19.6 [17.4] 82.4 [73.2] 10.5 [9.4] 70+ жыл 186.7 [23.0] 580.5 [71.6] 43.5 [5.4] Барлық жас 20.5 [27.5] 46 [61.8] 8.0 [10.7]

Алдын алу

Бұл жұқпалы емес аурулардың алдын алу үшін адамдарда ауру немесе денсаулықтың нашарлау мүмкіндігін азайтуға бағытталған шаралар мен іс-қимылдар қолданылады. Өмір салтымен байланысты аурулар балалардың денсаулығын сақтау үшін, егер ата-аналар оларды дұрыс жолға бағыттайтын болса, алдын алуға болады, себебі өмірдің ерте кезеңіндегі шешімдер мен ықпалдар адамдарға кейінірек әсер ете алады. Австралия үкіметі барлық темекі өнімдері үшін қарапайым қаптаманы енгізуден және темекі өндірісінің бағасын арттырудан бастады. Семіздікті дұрыс тамақтану және физикалық жаттығулар арқылы теңдестірілген өмір салтымен ұстану арқылы болдырмауға болады. Күн сайын 30 минут орташа қарқынды жаттығу немесе аптасына 150 минут орташа қарқынды жаттығу жасау – жаңа өмір салтын бастаудың алғашқы қадамы болуы мүмкін. Орташа қарқынды жаттығулардың мысалдары: жылдам серуендеу, жүзу, велосипед тебу немесе үй шаруасындағы жұмыстар, мысалы, газонды шабу немесе үйді тазалау. Сонымен қатар, зерттеулер көрсеткендей, бала кезіндегі физикалық жаттығулар ересек жаста метаболикалық аурулардың даму қаупін азайтуға көмектеседі. Өмір салтымен байланысты аурулардың барлық себептерін темекі шегуден және басқа да зиянды заттарды қолданудан бас тарту, алкогольді, өңделген ет өнімдерін (мысалы, бекон мен шұжық), қызыл етті (мысалы, шошқа, сиыр және қозы еті), майлы тағамдарды азайту және күнделікті физикалық жаттығулар жасау арқылы болдырмауға болады. Дегенмен, жаңа зерттеулер өңделмеген тағамдарды тұтыну арқылы балалардағы тыныс алу жолдарының қайталама инфекцияларына профилактикалық әсерін де көрсетеді. Сиыр еті, жасыл көкөністер және толыққанды сүт өнімдері пайдалы болуы мүмкін, өйткені олар өңделмеген тағамдарға қарағанда табиғи. Сиыр еті, басқа қызыл ет түрлерінен айырмашылығы, денсаулықты жақсартуға көмектеседі. Бұл тағамдарды шамадан тыс көп жеу денсаулыққа кері әсер етеді. Кейбір тағамдар мен іс-әрекеттер, мысалы, темекі шегу және ішімдік ішу, шамамен қолданылуы керек.