Әйелдер денсаулығы және өмір салты журналы

Кіріспе

Әйелдер денсаулығының барлық қырларын қамтитын кең тақырып – әйелдерге арналған өмір салты журналы.

Әйелдер денсаулығы ерлерден көптеген ерекше жағынан өзгеше. Әйелдер денсаулығы – халық денсаулығының бір мысалы, онда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) денсаулықты «толық физикалық, психикалық және әлеуметтік жақсылық күйі, тек ауру немесе кемістіктің болмауы емес» деп анықтайды. Көбінесе әйелдердің репродуктивті денсаулығы деп қарастырылатын бұл мәселе бойынша көптеген топтар әйелдердің жалпы денсаулығын қамтитын кеңірек анықтама беруді жақтады, оны «әйелдердің денсаулығы» деп атау дұрыс. Бұл айырмашылықтар дамып келе жатқан елдерде одан да күшейе түседі, онда әйелдердің денсаулығы олардың тәуекелдері мен өмірлік тәжірибелерін қамтиды және олардың жағдайы нашарлай түседі. Өлімнің басты себептері – жүрек-қан тамырлары аурулары, қатерлі ісік және өкпе аурулары әйелдер мен ерлерде шамамен бірдей болғанымен, әйелдердің өмірлік тәжірибесі әр түрлі. Өкпе қатерлі ісігі әйелдерде қатерлі ісіктен туындаған өлімнің басты себебіне айналды, одан кейін сүт безі қатерлі ісігі, ішек, жатыр және жатыр мойны қатерлі ісігі келеді. Темекі шегу өкпе қатерлі ісігінің басты себебі болғанымен, темекі тартпаған әйелдерде қатерлі ісікке шалдығу қаупі темекі тартпаған ерлерге қарағанда үш есе жоғары. Осыған қарамастан, сүт безі қатерлі ісігі дамыған елдерде әйелдер арасында ең көп таралған қатерлі ісік болып табылады және әйелдердің негізгі созылмалы ауруларының бірі, ал жатыр мойны қатерлі ісігі дамып келе жатқан елдерде адам папиллома вирусымен (HPV) байланысты, ол жыныстық жолмен берілетін инфекция. HPV вакцинасы және скрининг осы ауруларды бақылауға үміт береді. Әйелдер үшін маңызды денсаулық мәселелерінің қатарында жүрек-қан тамырлары аурулары, депрессия, деменция, остеопороз және анемия да бар. 178 елдің 176-сында әйелдердің өмір сүру ұзақтығы бойынша гендерлік айырмашылық байқалады. Батыс Еуропада бұл үрдіс кемінде 1750 жылдан бері сақталып келеді. Гендер денсаулықты анықтайтын маңызды әлеуметтік фактор болып табылады, себебі әйелдердің денсаулығына олардың биологиясы ғана емес, сонымен қатар кедейлік, жұмыс және отбасылық жауапкершілік сияқты жағдайлар да әсер етеді. Әйелдер көптеген жағынан ұзақ уақыт бойы кемсініп келді, мысалы, әлеуметтік және экономикалық күштің жетіспеуі денсаулық сақтануды қоса алғанда, өмірдің қажеттіліктеріне қол жеткізуді шектейді, ал кемсініп қалған деңгейі жоғары болған сайын, мысалы, дамып келе жатқан елдерде денсаулыққа кері әсері де күшейеді. Әйелдердің репродуктивті және жыныстық денсаулығы ерлерден ерекшеленеді. Тіпті дамыған елдерде де жүктілік және босану әйелдер үшін елеулі тәуекелдермен байланысты, аналар өлімі жылына ширек миллионнан астам өлімге себеп болады, дамыған және дамып келе жатқан елдер арасында үлкен айырмашылықтар бар. Жүктілік кезінде туындайтын өлім-жітім мен ауру-сырқауға жүрек-қан тамырлары аурулары сияқты жүктілікпен байланысты емес аурулар да себепші болады, соның ішінде преэклампсия да бар. Жыныстық жолмен берілетін инфекциялар әйелдер мен нәрестелер үшін ауыр салдарға әкеледі, анадан балаға жұғу өлі тууға, жаңа туған нәрестелердің өліміне және жатырдың қабынуына алып келіп, сүйексіздікке соқтырады. Сонымен қатар, бала тумаудың көптеген себептері, бала тууды бақылау, жоспарланбаған жүктілік, зорлау және аборт жасатуға қол жеткізу үшін күрес әйелдер үшін қосымша ауыртпалықтар тудырады.

Women's health differs from that of men's health in many unique ways. Women's health is an example of population health, where health is defined by the World Health Organization (WHO) as "a state of complete physical, mental and social well being and not merely the absence of disease or infirmity". Often treated as simply women's reproductive health, many groups argue for a broader definition pertaining to the overall health of women, better expressed as "The health of women". These differences are further exacerbated in developing countries where women, whose health includes both their risks and experiences, are further disadvantaged. While the rates of the leading causes of death, cardiovascular disease, cancer and lung disease, are similar in women and men, women have different experiences. Lung cancer has overtaken all other types of cancer as the leading cause of cancer related death in women, followed by breast cancer, colorectal, ovarian, uterine and cervical cancers. While smoking is the major cause of lung cancer, amongst nonsmoking women the risk of developing cancer is three times greater than among nonsmoking men. Despite this, breast cancer remains the most common cancer in women in developed countries, and is one of the major chronic diseases of women, while cervical cancer remains one of the most common cancers in developing countries, associated with human papilloma virus (HPV), a sexually transmitted infection. HPV vaccine together with screening offers the promise of controlling these diseases. Other important health issues for women include cardiovascular disease, depression, dementia, osteoporosis and anemia. In 176 out of 178 countries for which records are available, there is a gender gap in favor of women in life expectancy. In Western Europe, this has been the case at least as far back as 1750. Gender remains an important social determinant of health, since women's health is influenced not just by their biology but also by conditions such as poverty, employment, and family responsibilities. Women have long been disadvantaged in many respects such as social and economic power which restricts their access to the necessities of life including health care, and the greater the level of disadvantage, such as in developing countries, the greater adverse impact on health. Women's reproductive and sexual health has a distinct difference compared to men's health. Even in developed countries, pregnancy and childbirth are associated with substantial risks to women with maternal mortality accounting for more than a quarter of a million deaths per year, with large gaps between the developing and developed countries. Comorbidity from other non reproductive diseases such as cardiovascular disease contribute to both the mortality and morbidity of pregnancy, including preeclampsia. Sexually transmitted infections have serious consequences for women and infants, with mother to child transmission leading to outcomes such as stillbirths and neonatal deaths, and pelvic inflammatory disease leading to infertility. In addition, infertility from many other causes, birth control, unplanned pregnancy, rape and the struggle for access to abortion create other burdens for women.

Анықтамалар мен қолданылу аясы

Әйелдердің денсаулық және ауруға қатысты тәжірибесі, бірегей биологиялық, әлеуметтік және мінез-құлық жағдайларына байланысты, ерлерден өзгеше болады. Биологиялық айырмашылықтар фенотиптерден бастап жасушалық биологияға дейін әртүрлі, және денсаулықтың нашарлауына ерекше тәуекелдерді тудырады. Қоғамдық денсаулыққа зиян келтіретін заттарды қолданушы, баспанасыз, жыныс жұмысымен айналысатын және/немесе түрмеде отырған әйелдердің өмір сүру ұзақтығы басқа әйелдерге қарағанда айтарлықтай қысқа. Кез келген жаста, осы өзара байланысты, stigmatized топтарға жататын әйелдердің өлу ықтималдығы, сол жастағы әдеттегі әйелдерге қарағанда шамамен 10-13 есе жоғары.

Әлеуметтік және мәдени факторлар

Әйелдер денсаулығы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сияқты ұйымдардың кеңінен сілтеме жасайтын білімдер жиынтығының аясында қарастырылады, ол денсаулықтың әлеуметтік анықтауышы ретінде гендерлік теңсіздікке маңызды орын береді. Денсаулық сақтауға қол жеткізгеніне қарамастан, әйелдер дискриминацияға ұшырайды, бұл процесті Айрис Янг "сыртқы қанау" деп аталатын қол жеткізуге кедергі келтіруге қарама-қарсы "ішкі қанау" деп атады. Бұл көрінбеушілік билік тепе-теңдігі бұзылған әлсіз топтардың наразылықтарын жасырып, әділетсіздікті одан әрі күшейтеді. Мінез-құлқының айырмашылықтары да маңызды рөл атқарады, әйелдер көбінесе тәуекелге бармайды, оның ішінде темекі, алкоголь және есірткіні аз тұтынады, бұл олардың өлім-жітім қаупін азайтады, соның ішінде өкпе қатерлі ісігі, туберкулез және цирроз сияқты аурулардан. Автокөлік апаттары да әйелдер үшін аз тәуекел факторы болып табылады. Кәсіби қызмет саласындағы айырмашылықтар әйелдерді өндірістік жарақаттарға аз ұшыратады, бірақ бұл жағдай өзгеруі мүмкін, соғыста жарақаттану немесе өлім қаупі де солай. Жалпы алғанда, мұндай жарақаттар 2009 жылы АҚШ-тағы 6,2% -ға қарағанда әйелдер арасындағы өлім-жітімнің 3,5% -ын құрады. Әйелдерде өзін-өзі өлтіру көрсеткіші де төмен. Бұл факторлардың барлығы биомаркерлерден алынған мәліметтерді бір жыныстан екіншісіне ауыстыру кезінде сақтық танытуды қажет етеді. Жас әйелдер мен жасөспірімдер ЖҚТБ, жүктілік және қауіпсіз емес аборттарға бейім, ал егде жастағы әйелдер көбінесе аз ресурстарға ие және ерлерге қарағанда нашар жағдайда болады, сондай-ақ деменция мен зорлық-зомбылыққа ұшырау және жалпы денсаулық жағдайы нашар болу қаупі бар.

Репродуктивтік және жыныстық денсаулық

Әйелдер репродуктивті және сексуалдық денсаулыққа қатысты көптеген ерекше мәселелерді бастан кешіреді, бұл олардың репродуктивті жасындағы (15–44 жас) денсаулық проблемаларының үштен біріне жауап береді. Бұл мәселелердің ішінде қауіпсіз емес секс, әсіресе дамып келе жатқан елдерде, маңызды тәуекел факторы болып табылады. Репродуктивті денсаулық репродукцияға, жүктілікке, босануға және бала тәрбиесіне қатысты құрылымдар мен жүйелердің денсаулығы мен жұмысын қамтитын кең ауқымды мәселелерді қамтиды, соның ішінде жүктіліктен бұрынғы және перинаталдық күтімді де қамтиды. Зерттеулерге сәйкес, ең тиімді бағдарламалар пациенттер мен қоғамды біліммен қамтуға, жүктіліктен бұрынғы күтімге, шұғыл акушерлік көмекке (кейсаров тіліміне қол жеткізуді қоса алғанда) және көлікке бағытталған. Әйелдер денсаулығындағыдай, ана денсаулығы мәселелерін шешу үшін кедейлік және әлеуметтік мәртебе сияқты Мыңжылдық Даму Мақсаттарының көптеген басқа да мақсаттарын қамтитын кең көзқарас қажет. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 2016 жылдың қараша айында аналық денсаулыққа қатысты жаңа нұсқаулар жариялады. Әлем бойынша 222 миллион әйелдің контрацепцияға қол жеткізуі жоқ немесе шектеулі. Контрацепцияның таралуын анықтауда сақтық тану қажет, себебі ол көбінесе "репродуктивті жастағы (яғни 15-49 жас аралығындағы, басқаша белгіленбесе) барлық әйелдер арасында қазіргі уақытта контрацепцияның кез келген әдісін қолданатын әйелдердің пайызы" деп анықталады. "Бірлесіп тұратын" топқа бір үйде тұратын, бірақ елдің неке заңдарына немесе әдет-ғұрыптарына сәйкес ресми түрде некеге тұрмаған әйелдер жатады. Бұл анықтама отбасылық жоспарлаудың шектеулі ұғымына көбірек сәйкес келеді, бірақ жыныстық белсенділік танытатын немесе танытуы мүмкін, жүктілік қаупі бар және некеде немесе "бірлесіп тұрмайтын" барлық басқа әйелдер мен қыздардың контрацепциялық қажеттіліктерін ескермейді. Ерлермен салыстырғанда, Орта Шығыс және Солтүстік Африка (ОШСА) аймағындағы ВИЧ-пен өмір сүретін әйелдерге қатысты табулар мен дискриминация кең таралған. ОШСА аймағындағы әйелдер гендерлік теңсіздік, гендерлік зорлық-зомбылық және жан-жақты денсаулық сақтау жүйелеріне қол жеткізудің шектеулі болуына байланысты ВИЧ-ке бейім. Деректерге сәйкес, 15 мен 49 жас аралығындағы әйелдер арасында қыздарды сүннет ету (ҚСС) жиілігі жоғары: Джибутиде 94%, Мысыр мен Суданда 87%, Йеменде 19% және Иракта 7%. Көптеген жұбайлар сүексіздікке байланысты көмектесетін репродуктивті технологияларды (КРТ) пайдаланады. Мысырда 20-24 жас аралығындағы әйелдердің 17%, Мароккода 13%, Иракта 28%, Иорданияда 8%, Ливанда 6% және Алжирде 3% 18 жасқа толғанға дейін некеге тұрған немесе келісімшарт жасаған. Балалар некелерінің көп бөлігі қыздарға қатысты. Мысалы, Малиде қыздар мен ұлдардың арақатынасы 72:1, ал АҚШ сияқты елдерде бұл көрсеткіш 8:1 құрайды. Некелер туған кезде болуы мүмкін, ал қыз жеті жасында күйеуінің үйіне жіберіледі. Бұл практиканы күшейтетін бірнеше мәдени факторлар бар. Оларға баланың қаржылық болашағы, оның қалың малы, әлеуметтік байланыстар мен әлеуметтік мәртебесі, некеге дейінгі секстің алдын алу, некеден тыс жүктілік және ЖҚАУ жатады. Оған қарсы аргументтер білім беруді тоқтату және жұмыс мүмкіндіктерін жоғалту, содан кейін экономикалық жағдай, сондай-ақ қалыпты балалық шақтың жоғалуы және оның эмоционалдық жетілуі мен әлеуметтік оқшаулануы. Балалар некесі қызды күш теңгерімісіз қарым-қатынасқа қойып, осы практикаға себеп болған гендерлік теңсіздікті одан әрі жалғастырады. Әйелдер үшін де менструация тоқтауымен (менопауза немесе климактерия) байланысты физиологиялық және эмоционалдық өзгерістер қиындық туғызады. Әдетте өмірдің бесінші онжылдығының соңында біртіндеп пайда болып, біркелкі емес қан кетумен сипатталса да, овуляция мен менструацияның тоқтауы жұмыртқалықтардың (эстроген және прогестерон) және гипофиздің (фоликулға ынталандыратын гормон немесе ФСГ және лютеинизациялық гормон немесе ЛГ) гормональдық белсенділігінің айқын өзгеруімен бірге жүреді. Бұл гормональдық өзгерістер жүйелік сезімдермен, мысалы, қызумен және репродуктивті жолдың жергілікті өзгерістерімен, мысалы, вагинальды секрецияның азаюымен және майлаумен байланысты болуы мүмкін. Менопауза менструация белгілерінен және жүктілікке қатысты алаңдаушылықтан құтылуға мүмкіндік берсе де, ол құнарлылықтың жоғалуының символикасымен байланысты эмоционалдық және психологиялық өзгерістермен бірге жүруі мүмкін және қартаюды және ықтимал тартымдылықты жоғалтуды еске салады. Менопауза әдетте табиғи түрде физиологиялық процесс ретінде пайда болса да, ол аурудың салдарынан немесе медициналық немесе хирургиялық араласудан ертерек пайда болуы мүмкін (ерте менопауза). Менопауза ертерек пайда болған жағдайда, оның салдары ауыр болуы мүмкін. Оның басталуы әйелдерде еркектерге қарағанда кейінірек болады. Мысалы, 80 жасқа дейінгі әйелдерде инсульт жиілігі еркектерге қарағанда аз, бірақ 80 жастан асқандарда жоғары. Жалпы, әйелдерде инсульт қаупі еркектерге қарағанда жоғары.

Women experience many unique health issues related to reproduction and sexuality and these are responsible for a third of all health problems experienced by women during their reproductive years (aged 15–44), of which unsafe sex is a major risk factor, especially in developing countries. Reproductive health includes a wide range of issues including the health and function of structures and systems involved in reproduction, pregnancy, childbirth and child rearing, including antenatal and perinatal care. Research has shown the most effective programmes are those focussing on patient and community education, prenatal care, emergency obstetrics (including access to cesarean sections) and transportation. As with women's health in general, solutions to maternal health require a broad view encompassing many of the other MDG goals, such as poverty and status, and given that most deaths occur in the immediate intrapartum period, it has been recommended that intrapartum care (delivery) be a core strategy. New guidelines on antenatal care were issued by WHO in November 2016. Worldwide 222 million women have no or limited access to contraception. Some caution is needed in interpreting available data, since contraceptive prevalence is often defined as "the percentage of women currently using any method of contraception among all women of reproductive age (i. e., those aged 15 to 49 years, unless otherwise stated) who are married or in a union. The "in union" group includes women living with their partner in the same household and who are not married according to the marriage laws or customs of a country." This definition is more suited to the more restrictive concept of family planning, but omits the contraceptive needs of all other women and girls who are or are likely to be sexually active, are at risk of pregnancy and are not married or "in union". In comparison to men, taboos, and discrimination against women living with HIV are more pervasive throughout the MENA region. Women in the MENA region are more vulnerable to HIV because of gender inequity, gender based violence, and restricted access to comprehensive healthcare systems. According to data, the frequency of FGM among women between the ages of 15 and 49 is high: 94% in Djibouti, 87% in Egypt and Sudan, 19% in Yemen, and 7% in Iraq. Many couples seek assisted reproductive technology (ART) for infertility. In Egypt, 17% of women in the 20–24 age group, 13% in Morocco, 28% in Iraq, 8% in Jordan, 6% in Lebanon, and 3% in Algeria were married or engaged before turning 18. Most child marriage involves girls. For instance in Mali the ratio of girls to boys is 72:1, while in countries such as the United States the ratio is 8:1. Marriage may occur as early as birth, with the girl being sent to her husbands home as early as age seven. There are a number of cultural factors that reinforce this practice. These include the child's financial future, her dowry, social ties and social status, prevention of premarital sex, extramarital pregnancy and STIs. The arguments against it include interruption of education and loss of employment prospects, and hence economic status, as well as loss of normal childhood and its emotional maturation and social isolation. Child marriage places the girl in a relationship where she is in a major imbalance of power and perpetuates the gender inequality that contributed to the practice in the first place. Equally challenging for women are the physiological and emotional changes associated with the cessation of menses (menopause or climacteric). While typically occurring gradually towards the end of the fifth decade in life marked by irregular bleeding the cessation of ovulation and menstruation is accompanied by marked changes in hormonal activity, both by the ovary itself (oestrogen and progesterone) and the pituitary gland (follicle stimulating hormone or FSH and luteinizing hormone or LH). These hormonal changes may be associated with both systemic sensations such as hot flashes and local changes to the reproductive tract such as reduced vaginal secretions and lubrication. While menopause may bring relief from symptoms of menstruation and fear of pregnancy it may also be accompanied by emotional and psychological changes associated with the symbolism of the loss of fertility and a reminder of aging and possible loss of desirability. While menopause generally occurs naturally as a physiological process it may occur earlier (premature menopause) as a result of disease or from medical or surgical intervention. When menopause occurs prematurely the adverse consequences may be more severe. The onset occurs at a later age in women than in men. For instance the incidence of stroke in women under the age of 80 is less than that in men, but higher in those aged over 80. Overall the lifetime risk of stroke in women exceeds that in men.

Қатерлі ісік

Әйелдер мен еркектердің қатерлі ісіктен өлу қаупі шамамен бірдей, ол барлық өлімнің шамамен төрттен бірін құрайды және өлімнің екінші басты себебі болып табылады. Дегенмен, әртүрлі қатерлі ісіктердің таралу жиілігі әйелдер мен еркектер арасында өзгеше. 2020 жылы әйелдер арасында ең көп кездесетін үш қатерлі ісік түрі – сүт безі, өкпе және ішек-толқын қатерлі ісіктері болды. Бұл үш түр әйелдердегі барлық қатерлі ісік жағдайларының 44,5% құрайды. Әйелдерге тән басқа да қатерлі ісіктерге жұмыртқалық, жатыр (эндометрий және жатыр мойны) қатерлі ісіктері жатады. Қатерлі ісіктен өлім-жітім 20-шы ғасырда қарқынды өсті, бірақ темекі шегу көрсеткіштеріндегі айырмашылыққа байланысты әйелдерде бұл өсім кешікті. Соңғы кезде темекі қолдану азайғандықтан, қатерлі ісіктен өлім-жітім көрсеткіштері төмендеуде. 1991 мен 2012 жылдар аралығында әйелдер арасындағы өлім-жітім 19% төмендеді (еркектерге қарағанда аз). 20-шы ғасырдың басында жатыр (жатыр денесі мен жатыр мойны) қатерлі ісігі әйелдерде қатерлі ісіктен өлудің басты себебі болды, олар еркектерге қарағанда қатерлі ісіктен өлімге ұшырады. 1930 жылдардан бастап жатыр қатерлі ісігінен өлім-жітім төмендеді, бұл негізінен Папаниколау (ПАП) тестісінің қолжетімділігінен кейін жатыр мойны қатерлі ісігінен өлім-жітімнің төмендеуіне байланысты болды. Бұл 1940-1970 жылдар аралығында өкпе қатерлі ісігінің өсуіне байланысты жалпы өлім-жітімнің өсуіне дейін әйелдерде қатерлі ісіктен өлім-жітімнің жалпы төмендеуіне әкелді. 1950 жылдары жатыр қатерлі ісігінің төмендеуінен кейін сүт безі қатерлі ісігі өлімнің басты себебіне айналды, бірақ 1980 жылдары өкпе қатерлі ісігі оны басып өтті. Қазіргі уақытта өкпе, сүт безі және жатыр қатерлі ісігінен өлім-жітім көрсеткіштері төмендеп келеді, бірақ әйелдер өкпе қатерлі ісігінен сүт безі, жұмыртқалық және жатыр қатерлі ісігінен өлуге қарағанда әлдеқайда көп. Өкпе қатерлі ісігі анықталған адамдардың шамамен 20% ешқашан темекі тартпаған, бірақ темекі тартпаған әйелдерде өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупі темекі тартпаған еркектерге қарағанда үш есе жоғары. Өлім-жітімнен басқа, қатерлі ісік әйелдерде айқын ауруға да себеп болады. Әйелдердің өмір бойы қатерлі ісікке шалдығу ықтималдығы төмен (еркектерге қарағанда 38% 45%), бірақ олар қатерлі ісікке ертерек жаста шалдығуға бейім.

Women and men have approximately equal risk of dying from cancer, which accounts for about a quarter of all deaths, and is the second leading cause of death. However the relative incidence of different cancers varies between women and men. Globally the three most common types of cancer of women in 2020 were breast, lung and colorectal cancers. These three account for 44.5% of all cancer cases in women. Other types of cancers specifically affecting women include ovarian, uterine (endometrial and cervical) cancers. While cancer death rates rose rapidly during the twentieth century, the increase was less and happened later in women due to differences in smoking rates. More recently cancer death rates have started to decline as the use of tobacco becomes less common. Between 1991 and 2012, the death rate in women declined by 19% (less than in men). In the early twentieth century death from uterine (uterine body and cervix) cancers was the leading cause of cancer death in women, who had a higher cancer mortality than men. From the 1930s onwards, uterine cancer deaths declined, primarily due to lower death rates from cervical cancer following the availability of the Papanicolaou (Pap) screening test. This resulted in an overall reduction of cancer deaths in women between the 1940s and 1970s, when rising rates of lung cancer led to an overall increase. By the 1950s the decline in uterine cancer left breast cancer as the leading cause of cancer death until it was overtaken by lung cancer in the 1980s. All three cancers (lung, breast, uterus) are now declining in cancer death rates, but more women die from lung cancer every year than from breast, ovarian, and uterine cancers combined. Overall about 20% of people found to have lung cancer are never smokers, yet amongst nonsmoking women the risk of developing lung cancer is three times greater than amongst men who never smoked. In addition to mortality, cancer is a cause of considerable morbidity in women. Women have a lower lifetime probability of being diagnosed with cancer (38% vs 45% for men), but are more likely to be diagnosed with cancer at an earlier age.

Сүт безі қатерлі ісігі

Сүт безі қатерлі ісігі әйелдер арасында ең көп кездесетін қатерлі ісік түрі болып табылады. Жалпы әлем бойынша, барлық қатерлі ісіктердің 25% осы ісікке тиесілі. Аймақта 100 000 әйелге шаққанда ең жоғары жасқа стандартталған аурушаңдық деңгейі Бахрейн, Катар және Ливан елдерінде тіркелді. Бұл ісік бастапқы сатыларында көбінесе ешқандай белгісіз өтеді және тиімді скрининг бағдарламасының болмауы салдарынан, диагноз қойылған кезде 50%-дан астам әйелдерде III немесе одан да жоғары сатыдағы (сүйекке тараған) қатерлі ісік анықталады, бұл нашар болжамға әкеледі.

Психикалық денсаулық

Өмір бойы әйелдердің шамамен 25%-ы психикалық денсаулық мәселелерімен күреседі. Әйелдер ерлерге қарағанда қаттырақ алаңдаушылық, депрессия және психосоматикалық шағымдарға бейім. Әлемдік деңгейде депрессия – ең ауыр ауру болып саналады. АҚШ-та әйелдердің депрессияға шалдығуы ерлерге қарағанда екі есе көп. Америкалық әйелдердегі депрессияның экономикалық салдары жыл сайын 20 миллиард долларға бағаланады. Әйелдердегі депрессия қаупі, олардың өміріндегі гормональды өзгерістермен байланысты, оның ішінде жасөспірім шақ, етеккір, жүктілік, босану және менопауза. Сондай-ақ, әйелдер депрессияны емдеу үшін қолданылатын дәрілерді ерлерге қарағанда әртүрлі метаболизм арқылы сіңіреді. Әйелдердегі суицид деңгейі ерлерге қарағанда төмен (<1% ерлердегі 2,4%-ға қарағанда).

Деменция

Алцгеймер ауруының АҚШ-тағы таралуы 5,1 миллион адамға бағаланады, олардың үштен екісі әйелдер. Бұдан әрі, әйелдер ересек отбасы мүшелеріне деменция диагнозы қойылған жағдайда олардың басты күтушісі болу ықтималдығы әлдеқайда жоғары, сондықтан олар осы аурудың қауіптері мен салмағын мойындауға мәжбүр. Әйелдің өмірінде Алцгеймер ауруына шалдығу қаупі ерлерге қарағанда екі есе артық. Бұл айырмашылықтың бір бөлігі өмір сүру ұзақтығымен байланысты болуы мүмкін, бірақ өмір бойындағы гормоналды өзгерістер және гендік экспрессиядағы айырмашылықтар да рөл атқаруы мүмкін. Деменцияға байланысты өлім-жітім көрсеткіші әйелдерде ерлерге қарағанда жоғары (4,5% қарағанда 2,0%).

Сүйек денсаулығы

Остеопороз АҚШ-та әйелдердің созылмалы ауруларының алтыншы орнында тұр, оның жалпы таралуы 18% құрайды. 50 жастан асқан әйелдерде бұл көрсеткіш бекіт, мойын немесе бел омыртқасын қамтитын жағдайларда 16%-дан жоғары, ал ерлерде 4% құрайды. Остеопороз сүйек сыну қаупін арттырады және жамбас сүйегі сынығына ұшыраған қарттардың шамамен 20%-ы бір жыл ішінде қайтыс болады. Бұл жыныстық айырмашылықтың себебі көбінесе әйелдерде менопауза кезінде эстроген деңгейінің төмендеуімен байланысты. Гормондық алмастыру терапиясы (ГАТ) осы қауіпті 25-30% дейін азайтуға көмектеседі және 1980-1990 жылдары оны тағайындаудың жиі себебі болды. Алайда, әйелдер денсаулығы жөніндегі бастама (WHI) зерттеуі ГАТ-тың зияны пайдадан басым екенін көрсеткеннен кейін, ГАТ қолдану азайды.

Анемия

Анемия – әйелдердің денсаулығындағы маңызды жаһандық мәселе. Әйелдер ерлерге қарағанда көбірек зардап шегеді, олардың шамамен 30%-ы анемиямен ауырады, ал жүкті әйелдердің 42%-ында анемия анықталады. Анемия нашар жүктілік нәтижелері және когнитивтік функцияның нашарлауы (концентрация мен назардың төмендеуі) сияқты бірқатар жағымсыз денсаулық салдарымен байланысты. Анемияның басты себебі – темір тапшылығы. АҚШ-та жүкті әйелдердің 37%-ы темір тапшылығынан туындаған анемияға (ТТА) шалдығады, ал әлем бойынша бұл көрсеткіш 80%-ға жетеді. Таяу Шығыс және Солтүстік Африкада халықтың үштен бірінен астамы анемиядан зардап шегеді, бұл темір тапшылығының немесе басқа факторлардың жиынтығынан туындайды, және зардап шеккендердің көп бөлігін әйелдер құрайды. Сауд Арабиясында 15–49 жас аралығындағы әйелдердің 40%-ы анемиямен ауырады. ТТА жасөспірім кезеңде, ай сайынғы қан кетудің артық болуынан басталады, бұл өсу кезеңінде темірге қажеттіліктің артуымен және жеткіліксіз тамақтанумен күшейеді. Ересек әйелдерде жүктілік темірдің қосымша жоғалуына алып келеді.

Зорлық-зомбылық

Әйелдер ерлерге қарағанда құрылымдық және жеке зорлық-зомбылықты әртүрлі бастан кешіреді. Біріккен Ұлттар Ұйымы әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты былай анықтаған:
"әйелдерге физикалық, сексуалдық немесе психикалық зиян немесе азап келтіретін, немесе келтіруі мүмкін, кез келген жыныстық негіздегі зорлық-зомбылық актісі, соның ішінде мұндай актілердің қаупі, мәжбүрлеу немесе бостандықтан заңсыз айыру, бұл оқиғалар қоғамдық немесе жеке өмірде болсын." (Біріккен Ұлттар Ұйымы, Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою туралы декларация, 1993 жыл)
Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық физикалық, сексуалдық, эмоционалдық және психологиялық сияқты көптеген формада болуы мүмкін және өмір бойы бойынша кездесуі мүмкін. Құрылымдық зорлық-зомбылық заңнамаға немесе саясатқа енгізілген немесе ұйымдардың әйелдер тобына қарсы жүйелі жеккөрушілігі болуы мүмкін. Жеке зорлық-зомбылық жасаушылар мемлекеттік өкілдер, бейтаныс адамдар, таныстар, туыстар және жақын серіктестерді қамтиды және кемсітуден бастап, мазақтау, сексуалдық шабуыл мен зорлау, сондай-ақ физикалық зиянға дейін, тіпті әйелдерді өлтіруге (фемицид) дейін әртүрлі көріністерде білінеді. Бұған әйелдердің жыныс мүшелерін кесу сияқты мәдени амалдар да жатуы мүмкін. 1996 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы өз ассамблеясында әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою туралы Біріккен Ұлттар Ұйымының 1993 жылғы декларациясына, сондай-ақ 1994 жылғы Халық саны мен даму жөніндегі халықаралық конференцияның (Қайырo) және 1995 жылғы Әйелдер жөніндегі төртінші дүниежүзілік конференцияның (Пекин) ұсынымдарына сүйене отырып, зорлық-зомбылықты әлемдік денсаулық сақтау саласындағы басымдық деп жариялады. Бұдан кейін 2002 жылғы зорлық-зомбылық және денсаулық сақтау жөніндегі әлемдік есебі жарық көрді, ол жақын серіктестіктегі және сексуалдық зорлық-зомбылыққа баса назар аударды. Осы орайда, БҰҰ 2000 жылдың қыркүйек айында Бас Ассамблеясында Мыңжылдық декларацияны қабылдағанда, осы мәселелерді іс-қимыл жоспарына енгізді, және әйелдерге қарсы барлық түрдегі зорлық-зомбылыққа қарсы күресуге және Әйелдерге қарсы барлық түрдегі дискриминацияны жою жөніндегі конвенцияны іске асыруға міндеттенді. Мыңжылдық даму мақсаттарының (MDG 3) бірі гендерлік теңдікті және әйелдерді күштендіруді ілгерілету болды, бұл әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың барлық түрлерін жоюға және CEDAW-ті іске асыруға бағытталған.

Women experience structural and personal violence differently than men. The United Nations has defined violence against women as;
" any act of gender based violence that results in, or is likely to result in, physical, sexual or mental harm or suffering to women, including threats of such acts, coercion or arbitrary deprivation of liberty, whether occurring in public or in private life." (United Nations, Declaration on the Elimination of Violence against Women, 1993)
Violence against women may take many forms, including physical, sexual, emotional and psychological and may occur throughout the life course. Structural violence may be embedded in legislation or policy, or be systematic misogyny by organisations against groups of women. Perpetrators of personal violence include state actors, strangers, acquaintances, relatives and intimate partners and manifests itself across a spectrum from discrimination, through harassment, sexual assault and rape, and physical harm to murder (femicide). It may also include cultural practices such as female genital cutting. Violence was declared a global health priority by the WHO at its assembly in 1996, drawing on both the United Nations Declaration on the elimination of violence against women (1993) and the recommendations of both the International Conference on Population and Development (Cairo, 1994) and the Fourth World Conference on Women (Beijing, 1995) This was followed by its 2002 World Report on Violence and Health, which focusses on intimate partner and sexual violence. Meanwhile, the UN embedded these in an action plan when its General Assembly passed the Millennium Declaration in September 2000, which resolved inter alia "to combat all forms of violence against women and to implement the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women". One of the Millennium Goals (MDG 3) was the promotion of gender equality and the empowerment of women, which sought to eliminate all forms of violence against women as well as implementing CEDAW.

Ұлттық және халықаралық бастамалар

Ғылыми зерттеулердегі гендерлік теңсіздікті жоюмен қатар, бірнеше ел әйелдер денсаулығын ұлттық бағдарламалардың маңызды тақырыбы етіп қойды. Мысалы, 1991 жылы АҚШ-та Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті әйелдердің денсаулығын жақсарту мақсатында Әйелдер денсаулығы жөніндегі кеңсе (OWH) құрды, оның міндеті – департамент және басқа да мекемелерде әйелдер денсаулығына қатысты жұмысты үйлестіру арқылы американдық әйелдердің денсаулығын арттыру болды. ХХІ ғасырда кеңсе көбінесе жеткіліксіз көмек алатын әйелдерге назар аударды.