Кіріспе
Жұбайы қайтыс болған адам
Жесір (әйел) немесе жесір (ер) – жұбайы қайтыс болған және әдетте қайта үйленбеген адам. Жұбайынан айырылу жағдайы жесірлік деп аталады. Жесір әйел үшін көне термин – "реликт", яғни "қалған адам". Бұл сөзді кейде ескі қабір тастарында кездестіруге болады. "Жесір" сөзінің еркек түрі алғаш рет 14 ғасырда пайда болды, ал 19 ғасырда еркектерге қатысты "жесір әйел" сөзін ығыстырды. Кейбір сөздіктерге сәйкес, жесірлік термині екі жынысқа да қолданылуы мүмкін, бірақ жесірлік сөзі де кейбір сөздіктерде тізімделген. Сирек жағдайда "видуитет" сөзі де қолданылады. Екі жынысқа да қатысты сипаттауыш – жесір. Бұл терминдер бұрынғы жұбайы қайтыс болғаннан кейін ажырасқан адамдарға қолданылмайды.
Денсаулыққа әсері
Жұбайы қайтыс болғаннан кейін өлім-жітімнің артуына қатысты құбылысты жесірлік эффекті деп атайды. Бұл эффект "жұбайы қайтыс болғаннан кейінгі алғашқы үш айда ең күшті болып табылады, осы кезде өлім қаупі 66 пайызға артады". Әйелдер мен еркектердің қайғыдан қаншалықты қиналатыны туралы пікірлер әлі де даулы, түрлі зерттеулер осы мәселенің екі жағын да дәлелдеуге тырысады, ал кейбіреулері жыныстық айырмашылықтар жоқ деп санайды. Қайғының күшінде жыныстың ролі бар-жоғы әлі де күмәнді, бірақ жұбайы қайтыс болғаннан кейін адамның өмір салтының өзгеруіне жыныс әсер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, айырмашылық күтім жүктемесінде, күтулерде және жұбайы қайтыс болғаннан кейін реакцияларда болады. Мысалы, әйелдер еркектерге қарағанда көбірек эмоционалдық жүктеме көтереді және тағы бір жұбайының өліміне төзуге азырақ дайын. Жесір қалған еркектер мен әйелдердің реакциясы мүлдем әртүрлі болуы мүмкін және олар жиі өмір салтын өзгертеді. Әйелдер күйеулерін күрт қайтыс болғанда көбірек сағынады, ал еркектер ұзаққа созылған ауыр сырқаттан кейін қайтыс болған әйелдерін көбірек сағынады. Сонымен қатар, еркектер де, әйелдер де жұбайы қайтыс болғаннан кейін өмір салтының өзгергенін байқаған. Екі жыныстың да жұбайының көмегісіз өзіне қамқорлық жасауы қиынға соғады, бірақ бұл өзгерістер жесірдің жынысына және жұбайының өміріндегі рөліне байланысты өзгеше болуы мүмкін.
Қайғыру үрдістері
Еуропа мен Латын Америкасының кейбір аймақтарында, оның ішінде Ресей, Словакия, Чехия, Грекия, Италия, Португалия, Испания және Мексикада жесірлер қайтыс болғандарына күйін білдіру үшін қалған өмірін қара түспен киюге тиіс болған, бірақ бұл дәстүр көбінесе жойылды. Америка Құрама Штаттарындағы православие христиандарының иммигранттары жесір екендерін және қайтыс болған күйеулеріне адал екендерін көрсету үшін өмір бойы қара киім киюі мүмкін. Үндістанда 1856 жылғы индуист жесірлерін қайта үйлендіру туралы заңнан кейін индуист әйелдерінің жесір статусы дене символизмімен байланысты болды. Жесірдің басы аза тұту рәсімі ретінде қырқылып, маңдайына қызыл синдур нүктесін салуға тыйым салынды, үйлену тойына арналған әшекейлер киюге рұқсат етілмеді, көкірегі ашық болуы керек және жалаң аяқ жүруі қажет болды. Бұл әдеттер көбінесе ескірген деп есептеледі, бірақ индустар арасында әлі де кең таралған. Оңтүстік Азияның кейбір аймақтарында әйелді күйеуінің өліміне кінәлі деп айыптайды және оның көзі бақытсыздық әкеледі деп саналатындықтан, ешкімге қарауына рұқсат етілмейді. Кейбір нигериялықтар жесір әйелдің қайтыс болған күйеуінің денесі жуылған суды ішуін немесе күйеуінің қабірінің жанында үш күн жатуын қалайды.
Экономикалық жағдай
Күйеуінің жалғыз күнкөріс көзі болып табылатын қоғамдарда оның қазасы отбасын мүсірлікке ұшыратуы мүмкін. Әйелдердің еркектерден ұзақ өмір сүру бейімі осы жағдайды одан әрі ушықтыруы мүмкін. Киелі кітапта жесірлерге қамқорлық жасау, оларға зиян келтірмеу және мерекелерде оларды қуанту туралы бірнеше пәрмендер жазылған, мысалы: «Байрамдарыңызда сіздер де, ұлдарыңыз да, қыздарыңыз да, қызметшілеріңіз де, левилер де, шет елдіктер де, жесірлер мен жетімдер де қуансын!» (Еврей кітабы, Екінші заң кітабы 16:14).
19 ғасырдағы Ұлыбританияда жесірлер көптеген басқа қоғамдарға қарағанда әлеуметтік мобильділікке көбірек мүмкіндік алды. Әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту мүмкіндігімен қатар, «болашақта күйеуге шықпайтын» жесірлер өз қоғамдағы үйленген әйелдерге қарағанда дәстүрлі жыныстық мінез-құлыққа қарсы тұруға (және оған бейім) әлдеқайда қабілетті болды. Әйелдің өңірінің әлеуметтік әдет-ғұрыптарына сәйкес келуі қажет болуы мүмкін, өйткені оның қаржылық жағдайы соған байланысты, бірақ бұл әдетті басқалар марқұмның отбасында ақшаны ұстап тұру үшін жиі пайдаланады. Жесірлердің өздеріне қатысты қарапайымдыққа наразылық білдіруі де сирек, өйткені олар көбінесе «төмен мәртебесі, білімсіздігі немесе заңгерлік көмек ала алмауы себепті қазіргі заң бойынша өз құқықтарынан хабарсыз болады». Жесірлерге қарағанда толық жесірлерге берілетін әлеуметтік жәрдемақы мен қарым-қатынастағы теңсіздік адам құқықтарын қорғайтын белсенділердің бұл мәселеге қызығушылығын оятты. АҚШ-та Әлеуметтік қамсыздандыру 50 жасқа толғанға дейін қайтыс болғандарға бір реттік Survivor's Benefit (өмір сүруге арналған жәрдемақы) ұсынады, содан кейін жәрдемақы алуға өтініш берген кезде екінші неке қарастырылуы мүмкін. Ең жоғары сома бұрынғыдай қалады, бірақ мұнда асыраушы өзінің тапқан жәрдемақысын немесе білікті қайтыс болған жұбайларының біреуін белгілі бір уақыт аралығында өтінішті кейінге шегу арқылы ұлғайтылған жәрдемақы алу үшін пайдалана алады (мысалы, 63 жасында күйеуінің бірінен төмендетілген жәрдемақыны, содан кейін 67 жасында күйеуінің толық сомасын және 68 жасында өз жәрдемақысын талап етеді).
Жыныстық зорлық-зомбылық
Африканың кей аймақтарында, мысалы Кенияда, жесірлерді таза емес деп қарастырып, оларды тазарту қажет деп есептейді. Көбінесе бұл үшін жыныстық қатынас жасау талап етіледі. Тазарту рәсімінен бас тартқандар сенімсіз ауыл тұрғындарынан күш қолдануға ұшырауы мүмкін, сондай-ақ олар әйелдің балаларына да зиян келтіруі ықтимал. Мұндай көзқарас күйеуі қайтыс болғанда, әйел оған қарсы колдов жасаған болуы мүмкін деген ойдан туындаған делінеді. Жесірлерді гаремде пайдалану фактілері ежелгі Мысырда, ортағасырлық Еуропада және ислам империяларында тіркелген.
Салт бойынша өлтіру
Сати – Оңтүстік Азияда әйелдің күйеуі қайтыс болған соң өзін өртеу салты. Бұл әрекеттер 1827 жылы Британдық Үндістанда және 1987 жылы тәуелсіз Үндістанда «Сатиді болдырмау туралы» заңмен тыйым салынды, ол сатиді қолдауға, мақтауға немесе оны жасауға талпынуға қарсы заңсыз деп жариялады. Сатиді қолдау, оның ішінде біреуді сати жасауға мәжбүрлеу немесе оған күш көрсету, өлім жазасымен немесе өмір бойына бас бостандығынан айырумен жазаланады, ал сатиді дәріптеу бір жылдан жеті жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланады. Фиджи халқы жесірлерді мойын қысып өлтіру салтын ұстанған. Фиджиліктер христиан дінін қабылдағаннан кейін жесірлерді мойын қысып өлтіру тоқтатылды.
Жаратушылық
Папуа-Жаңа Гвинея сияқты елдерде әйелдер, көбінесе жесірлер, сиқыршы деп айыпталып, өлтірілуі мүмкін.
Қайта үйленуге мәжбүрлеу
Жесірлер мұрагерлігі (кейде қалыңдық мұрагерлігі деп те аталады) – қайтыс болған күйеуінің әрқашан бауырына, көбінесе оның туысына үйленуге міндетті жесір әйелге қатысты мәдени және әлеуметтік практика.
Қайта үйленуге тыйым салынады
1856 жылы реформатор Пандит Ишвар Чандра Видьясагардың жесірлерді қайта үйленуге шақыру кампаниясына жауап ретінде қабылданған "Гинду жесірлерінің қайта үйленуі туралы" заң, жесір әйелдердің қайта үйленуіне мүмкіндік берді және қайта үйленген жағдайда мұраның белгілі бір түрлерін жоғалтудан құқықтық қорғауды қамтамасыз етті. Алайда, бұл заң бойынша жесір күйеуінен тиіс болатын мұрадан бас тартуға міндетті болды. Жосон Кореясында жесір әйелдердің күйеулері қайтыс болғаннан кейін үйленбеуі қатаң талап етілді. 1477 жылы Жосонның Сонджон жесірлердің қайта үйленуі туралы заң шығарды, ол жесірлердің қайта үйленген ұлдарының мемлекеттік қызметке орналасуына тыйым салды, бұрынғы әлеуметтік шектеулерді күшейтті. 1489 жылы Сонджон патшалық руынан шыққан И Гуджи әйелін жесір қалғаннан кейін құлымен бірге тұрғаны анықталған соң айыптады. Оның үйінен 40-тан астам адам тұтқындалды, ал сүйіктісі азаптап өлтірілді.
Ұрлық
Әлемнің кейбір аймақтарында, мысалы Зимбабведе, жесірлердің мүлкі – мысалы, жер – олардың күйеу балаларының туыстарынан жиі тартып алынады. Бұл заңсыз болғанымен, көптеген некелер дәстүрлі құқық бойынша жасалып, тіркелмегендіктен, мүліктің тартылып алу мәселесін реттеу қиынға соғады.