Ирландияның қасиетті Бригидасы: Құдайша және Әулие туралы аңыз

Кіріспе

Ирландиялық әйел монах және әулие (шамамен 451 – 525 жж.)

Кейбір тарихшылар Бригидті келт құдайы Бригидтің христиандығына айналуы мүмкін деп санайды. Әулиенің мерекесі 1 ақпан күні тойланады, дәстүр бойынша бұл күні Бригидтің тоқу шапақтарын тоқып, көптеген халықтық әдет-ғұрыптар орындалады. Бұл бастапқыда көктемнің басталуын белгілейтін христиандыққа дейінгі Imbolc фестивалі болған. 2023 жылдан бастап Ирландия Республикасында мемлекеттік мереке болып табылады. Бұл мереке күнін Дара Лугдах та бөліседі, дәстүр бойынша ол оның шәкірті, жақын досы және ізбасары болған.

Атауы

Қасиетті әйелдің аты Бригид қасиетті құдайымен бірдей, прото-кельт тіліндегі Бриганти сөзінен ("биік, құрметті") және түпкілікті прото-индоевропалық бʰerǵʰ сөзінен шыққан. Ежелгі ирланд тілінде оның аты Бригит деп жазылып, қазіргі ирланд тілінде Брид деп аталады. Ол сондай-ақ "Ирландияның қасиетті анасы" деп те аталады. Оның туған жеріне байланысты сирек кездесетін аты – "Фогарт Бригидасы".

Тарихилығы

Бригидтің нақты тұлға болғаны туралы пікірталас бар. Ол туралы тарихи фактілер аз, ал ертедегі агиографиялар "көбінесе анекдоттар мен керемет оқиғалардан тұрады, олардың кейбіреулері ирландтық пұтқа табынушылық фольклорына терең сіңген". Санас Кормайк пен Лебор Габала Эренннің мәліметінше, ирланд мифологиясындағы қасиетті де, құдай да поэзиямен, емдеумен, қорғаумен, ұсталықпен және үй жануарларымен байланысты. Бұған қоса, әулиенің мерекесі Галл дәстүрлі Imbolc мерекесімен бірге келеді. Кейбір ғалымдар әулиені құдайдың христиандануы деп санайды, ал басқалары оның мифологиясы құдайдың атрибуттарын қабылдаған нақты адамға қатысты деп болжайды. Орта ғасырлардағы өнер тарихшысы Памела Бергер христиандық монахтардың "ежелгі ана құдай бейнесін алып, оның атын және функцияларын христиандық анасына жалғаған" деп мәлімдейді. Дайти О Хогайн және басқалар әулиені Бригида қасиетханасының бас друиды болған, оны христиан монастырына айналдыруға жауапты болған және оның қайтысынан кейін құдайдың аты мен ерекшеліктері әулиеге берілген деп ұсынады.

Ерте өмір

Оның өмірбаянының ертедегі оқиғаларының аңыздық сипаты себепті көптеген ғалымдар мен христиандар оның өмірбаянының растығына қатысты пікірталас тудырады. Оның туған жылы көбінесе 451 немесе 452 жыл деп көрсетіледі. Бір дерек бойынша Бригид Фаухартта дүниеге келген. "Витае" бойынша, Дубтахтың әйелі оны Бригидтің анасын жүкті болған кезде друидке сатуға мәжбүрлеген. Он жасқа келгенде ол әкесіне үй қызметшісі ретінде қайтарылды, онда оның жомарттығы оның мүлкін кедейлерге таратуға себеп болды. Ертедегі өмірбаяндардың екеуінде де Дубтах Бригидке ашуланып, оны сату үшін Лейнстер патшасына арбамен алып барады. Дубтах патшамен сөйлесіп жатқанда Бригид әкесінің зергерлік әшекейлермен безендірілген қылышын тілеушіге беріп, оны оның отбасын асыру үшін азық-түлікке айырбастады. Патша оның қасиеттілігін танып, Дубтахты қызына бостандық беруге көндірді.

Діндарлық өмірі

Бригидтің "бүркемелі" немесе Кильдардың епископы Сент Мак Кайл немесе Ардахтың Сент Мел арқылы (қазіргі Фартулла, Вестмит графтығы) құлшылыққа берілген қыз болғаны айтылады. Дәстүр бойынша, шамамен 480 жылы Бригид Кильдарде (Cill Dara, "емен шіркеуі") монастырь құрды. Бригид жеті серігімен бірге Ирландиядағы әйелдер үшін діни өмірді ұйымдастырғаны үшін марапатталды. Ол екі монастырь салды: біреуі ерлерге, екіншісі әйелдерге арналған. Бригид Кильдардың алғашқы абысыны болды және Коннелден келген Конледті (Конлаед) көмекке шақырды; ол Кильдардың алғашқы епископы болды. Ол Конледке канондық билік берді делінеді, бірақ архиепископ Хили ол жай ғана "Шіркеу осы билікті берген адамды таңдады" дейді, ал оның өмірбаяны ол Сент Конледті "Шіркеуді өзімен бірге басқаруға" таңдады дейді. Ғасырлар бойы Кильдарда абат-епископтар мен абыс-епископтардың екі тармағы билік жүргізді, Кильдар абысыны Ирландиядағы монастырлардың басшысы ретінде есептелді. Оның ізбасарларына әрдайым епископтық құрмет көрсетілді. Бригидтің Кильдардағы ораториясы дін мен білім орталығы болды және собор қаласына айналды. Содан кейін ол қайтадан төсегіне қайтты. Бригид ұйықтап жатқандай болды, бірақ Дарлугдахтың кеткенін сезді. Келесі күні Дарлугдах Бригидке түнгі оқиғаны айтты. Бригид оны "енді құштарлық отынан және тозақ отынан қауіпсіз" деп сендірді, содан кейін оқушысының аяқтарын сауықтырды. Бригид қайтыс болғаннан кейін Дарлугдах Кильдардың екінші абысыны болды. Дарлугдах ұстазына соншалықты адал болғандықтан, Бригид өліп жатқанда Дарлугдах онымен бірге өлу тілегін білдірді, бірақ Бригид Дарлугдах оның (Бригидтің) қайтыс болған күнінің бір жылдығында өлетінін айтты. Даита О Хоген жазғандай, кейбір кереметтерде жалған құдай мен христиан қасиеттісінің бірігуін көруге болады, онда Бригид азық-түлікті көбейтеді, ірі қара мен қойларды сыйлайды, ауа райын бақылайды және отпен немесе жылу бұлақтарымен байланысты. Ең танымал оқиғалардың бірі - Бригидтің Ленстер патшасынан жер сұрауы. Ол патшаға тұрған жері монастырь үшін өте қолайлы екенін айтты. Бұл жер орманның жанында, отын мен жидек жинауға болатын, жақын жерде сумен қамтамасыз ететін көл бар және жер өнімді. Патша оған күліп, жер беруден бас тартты. Бригид патшаның жүрегін жұмсартуды сұрап Құдайға дұға етті. Содан кейін ол патшаға күлімсіреп: "Маған шапанымның жабатын жерін бердің бе?" деді. Патша оны әзіл деп ойлап, келісті. Ол төрт апасына шапанды ұстап тұруға бұйырды, бірақ оны жерге жатқызбай, әр апасы компастың әртүрлі бағытына қарап, тез жүгіре бастады. Шапан барлық бағытта өсіп, көптеген гектар жерді жапты. "Ой, Бригид!" - деді қорқып қалған патша, "сен не істедің?" - деді. "Мен, немесе менің шапаным, кедейлерге ашкөздік танытқаның үшін жазалау үшін бүкіл провинцияңды жабуға тырысып жатырмын". "Қыздарыңды қайтар. Саған лайықты жер беремін". Қасиетті әйел көндірілді, егер патша болашақта ақшасын қысыммен ұстаса, оны ақылға салу үшін оның шапанына ғана сілтеме жасауы жеткілікті болды. Біршама уақыттан кейін патша христиан болып, кедейлерге көмектесе бастады және монастырь салуды тапсырды. Бұл оқиға Дидоның оқиғасынан шабыттанған болуы мүмкін. Бір әңгімеде Бригид әйелді абыройлы адамнан қорғады, ол әйелге күміс брошканы сақтауға сеніп, кейін оны теңізге жасырын тастаған. Ол оны ұрлықпен айыптады, егер судья оның пайдасына шешім шығарса, оны құл ретінде алатынын білген. Әйел қашып, Бригидтің қауымына пана іздеді. Кездейсоқ, оның балықшыларының бірі балық ұстады, оны кесіп ашқанда, ол брошканы жұтып қойғаны анықталды. Асыл адам әйелді босатып, күнәсін мойындап, Бригидке мойынсұнады. Коннолли мен Пикард (1987) Когитостың толық аудармаларында, негізінен бірдей аударма береді. Инні өзенінің жағасында Бригидке алма мен тәтті долана сыйлық ретінде берілді. Кейін ол көптеген арашалаушылардың осы алмаларды сұрап жалбарынған үйге кірді, ол оларды сәулелендіріп берді. Бригидке сыйлық берген әйел бұған ашуланып, оны арашалаушыларға бермегенін айтты. Бригид арашалаушылардан жасырған әйелге ашуланып, оның ағаштары енді жеміс бермейтіндей қарғыс айтты. Басқа әйел Бригидке де осындай сыйлық берді, Бригид оларды қайтадан арашалаушыларға берді. Бұл әйел өзіне және бақшасына бата беруді сұрады. Бригид бақтағы үлкен ағаш бұтақтарынан екі есе жеміс беретінін айтты, бұл орындалды. және Епископтық шіркеу. Ол Ирландияның қамқоршысы (және оның үш ұлттық қасиеттілерінің бірі), сондай-ақ емшілердің, ақындардың, теміршілердің, мал шаруашылығы және сүт өндірушілердің және басқаларының қамқоршысы. 12 ғасырдың соңында Джерелд Уэльский Бригид құрметіне Кильдардағы отты тоқтатпай, он тоғыз монахтың кезекпен күтіп отырғанын жазды, және бұл от Бригид заманынан бері жанған. Бригид күнінің салты бұл дәуірде ғана егжей-тегжейлі жазыла бастады. Бригидтің шағылыстары оның мерекесінде дәстүрлі түрде жасалады. Олар қамыстан тоқылған үш немесе төрт тармақты шағылыстар. Олар өрт, молния, ауру және зұлым рухтардан қорғау үшін есіктер мен терезелерге ілінеді. Бригид күнінің алдында Бригид ізгі үйлерге келіп, тұрғындарын баталайды деп айтылды.

It is said that Brigid was "veiled" or became a consecrated virgin either through Saint Mac Caille, Bishop of Cruachán Brí Éile, or by St Mél of Ardagh at Mág Tulach (the present barony of Fartullagh, County Westmeath), who gave her the powers of an abbess. According to tradition, around 480 Brigid founded a monastery at Kildare (Cill Dara, "church of the oak"). Brigid, with an initial group of seven companions, is credited with organising communal consecrated religious life for women in Ireland. She founded two monasteries; one for men, the other for women. Brigid became the first Abbess of Kildare and invited Conleth (Conláed), a hermit from Connell, to help her; he became the first Bishop of Kildare. It has often been said that she gave canonical jurisdiction to Conleth, but Archbishop Healy says that she simply "selected the person to whom the Church gave this jurisdiction", and her biographer tells us that she chose Saint Conleth "to govern the church along with herself". For centuries, Kildare was ruled by a double line of abbot bishops and abbess bishops, the Abbess of Kildare being regarded as superior general of the monasteries in Ireland. Her successors have always been accorded episcopal honour. Brigid's oratory at Kildare became a centre of religion and learning, and developed into a cathedral city. She then returned to bed. Brigid feigned sleep but was aware of Darlugdach's departure. The next day, Darlugdach revealed to Brigid the experience of the night before. Brigid reassured her that she was "now safe from the fire of passion and the fire of hell hereafter" and then healed her student's feet. Upon Brigid's death, Darlugdach became the second abbess of Kildare. Darlugdach was so devoted to her mentor that when Brigid lay dying Darlugdach expressed the wish to die with her, but Brigid replied that Darlugdach would die on the first anniversary of her (Brigid's) death. Dáithí Ó hÓgáin wrote that the melding of a pagan goddess and Christian saint can be seen in some of the miracles, where Brigid multiplies food, bestows cattle and sheep, controls the weather, and is associated with fire or thermal springs. One of the most well known stories is of Brigid asking the King of Leinster for land. She told the king that the place where she stood was the perfect spot for a convent. It was beside a forest where they could gather firewood and berries, there was a lake nearby that would provide water, and the land was fertile. The king laughed at her and refused to give her any land. Brigid prayed and asked God to soften the king's heart. Then she smiled at the king and said, "Will you give me as much land as my cloak will cover?" The king thought that she was joking and agreed. She told four of her sisters to take up the cloak, but instead of laying it flat on the turf, each sister, with face turned to a different point of the compass, began to run swiftly. The cloak grew in all directions and covered many acres of land. "Oh, Brigid!" said the frightened king, "what are you about?". "I am, or rather my cloak is about covering your whole province to punish you for your stinginess to the poor". "Call your maidens back. I will give you a decent plot of ground." The saint was persuaded, and if the king held his purse strings tight in the future, she had only to allude to her cloak to bring him to reason. Soon afterward, the king became a Christian, began to help the poor, and commissioned the building of the convent. This story was probably inspired by that of Dido. In one story, Brigid protected a woman from a nobleman who had entrusted a silver brooch to the woman for safekeeping but then secretly had thrown it into the sea. He charged her with stealing it, knowing that he could take her as a slave if a judge ruled in his favour. The woman fled and sought refuge with Brigid's community. By chance, one of her fishermen caught a fish which, when cut open, was found to have swallowed the brooch. The nobleman freed the woman, confessed his sin, and bowed in submission to Brigid. and Connolly & Picard (1987), in their complete translations of Cogitosus, give substantially the same translation
When on the bank of the River Inny, Brigid was given a gift of apples and sweet sloes. She later entered a house where many lepers begged her for these apples, which she offered willingly. The woman who had given the gift to Brigid was angered by this, saying that she had not given the gift to the lepers. Brigid was angry at the woman for withholding from the lepers and cursed her trees so they would no longer bear fruit. Another woman gave Brigid the same gift, and again Brigid gave them to begging lepers. This woman asked that she and her garden be blessed. Brigid said that a large tree in the garden would have twofold fruit from its offshoots, and this came true. and Episcopal Church. She is a patroness saint of Ireland (and one of its three national saints), as well as of healers, poets, blacksmiths, livestock and dairy workers, among others. In the late 12th century, Gerald of Wales wrote that nineteen nuns took turns keeping a perpetual fire burning at Kildare in honour of Brigid, and that this fire had been burning since Brigid's time. The customs of Saint Brigid's Day did not begin to be recorded in detail until the early modern era. Brigid's crosses are traditionally made on her feast day. These are three or four armed crosses woven from rushes. They are hung over doors and windows for protection against fire, lightning, illness and evil spirits. On St Brigid's Eve, Brigid was said to visit virtuous households and bless the inhabitants.

Иконография

Литургиялық иконографияда және мүсіндерде Киелі Бригида көбінесе Киелі Бригиданың айқасын, абаттар қолданатын сияқты таяқшаны және шамды ұстап тұрған күйінде бейнеленеді. Ертедегі агиографтар Бригиданың өмірі мен қызметін отпен байланыстырып сипаттайды. Патрик Уэстон Джойстің сөзіне қарағанда, дәстүр бойынша оның монастырындағы кесіптер мәңгілік отты жағып тұрған. Ол сондай-ақ көбінесе сиырмен немесе кейде қаздармен бейнеленеді. Киелі Бригидамен байланысты өсімдік мотивтері: орта ғасырдан бері Мадонна Лилиясы ретінде танымал ақ Лилиум кандидаты және 19 ғасырдың басынан бері "Бригида анемоны" деп аталатын жел гүлі – Анемона коронария. Heleborus niger augustifolius сонымен қатар "Киелі Бригиданың Рождество гүлі" деп те аталады. Кильдер, Quercus petraea еменінің шіркеуі, друидтерге қасиетті ағашпен байланысты.

Ирландия

Килбрид ("Бригида шіркеуі") – Ирландиядағы ең көп кездесетін жер-атаулардың бірі. Ирландияның 32 графтығының 19-ында 45 Килбрид орналасқан: Антрим (2), Карлоу, Каван, Даун, Дублин, Галвей, Килдар, Килкенни (3), Лаос, Лонгфорд, Лоут, Майо (5), Мит (4), Оффали (4), Роскоммон (2), Уотерфорд, Вестмит (2), Вексфорд (4) және Уиклоу (8). Сонымен қатар Типперриде екі Килбриди, Клэрде Килбридия және Тобербрида, Килкенниде Тобербридия, Дублинде Брайдсвелл Коммонс, Коркте Бридстаун және Темплбриди, ал Килдарда Ратбрид және Брайдсчерч бар. Көптеген жер-атаулар Cnoic Bhríde ("Бригидтің төбесі") атауынан туындаған, мысалы Лоуттағы Нокбридж және Кавандағы Нокбрид.

Уэльс

Уэльсте қасиеттімен байланысты көптеген дәстүрлер бар, олар елдің барлық аймақтарында табыну орындары мен халық ауыз әдебиетінде кездеседі. Сондықтан, ауылдар көбінесе Бриджитпен байланысты шіркеу немесе "Ллан" атымен аталады. Мұндай ауылдардың ішінде Пемброкширдегі Сент-Брайдс ауылы, қамалы және приходы (Сент-Брайдс шығанағының жанында), Гламорган аңғарындағы Сент-Брайдс Супер Эли және Сент-Брайдс-Майор шіркеулері мен ауылдары, Монмутширдегі Сент-Брайдс-Нетервент шіркеуі мен ауылы, Ньюпорттағы Сент-Брайдс шіркеуі, Конвидегі Ллансанфрайд Глан Конви ауылы, Цередигондағы Ллансанфрайд және Поуистегі Ллансанфрайд-им-Мехайн мен Ллансанфрайд ауылдары бар.

Шотландия

Шотландияда Шығыс Килбрайд және Батыс Килбрайд Бригидтің құрметіне аталған. Шотландияның Эльгин қаласына жақын орналасқан Ланбридтің атауы пиктік тілінде "Бригид шіркеуі" деген мағынаны білдіреді деп саналады. Глазгоның оңтүстік жағындағы Торйгленде Сент-Бригид католик приходы бар. Гебрид мифологиясы мен халық ауыз әдебиетінде этномузыколог Маргарет Фэй Шоудың 1955 жылғы "Оңтүстік Уист халық әндері мен фольклоры" атты танымал кітабында Кильдарлық Бригид қасиеттісінің бейнесі жиі кездеседі, оның туралы көптеген жергілікті әңгімелер, әндер мен салт-дәстүрлер жазылған.

Англия

Флит-стритте, Лондон қаласында Сент-Брайд шіркеуі тұр, ол 600-шы жылдарда (7 ғасырда) негізі салынғаннан бері көп рет қайта жаңартылған.

Мэн аралы

Мэн аралында "Бриши" есімі, оның мэн тіліндегі түрі, көп кездеседі, ал Брайд приходы осы әулиеге арналып аталған.

Басқа жерлер

АҚШ-та, Канзас штатының Маршалл округінде, кейбір мәліметтерде жойылған қала деп сипатталатын, тіркелмеген қауымдастық (немесе аудан) Сент-Бриджет орналасқан. Ньюфаундленд және Лабрадордағы Сент-Брайд, Авалон түбегінің оңтүстік-батыс ұшында орналасқан және Сент-Бригидтің құрметіне аталған, бұл Ирландияның оңтүстік-шығысымен тарихи байланысты көрсетеді. Антарктикадағы Сент-Бригид аралы Кильдердің Бригидасының есімімен аталған.

Басқа

Қасиетті Бригидтің танымалдылығы Бригид есімін (немесе оның Бригитта, Бриди және Бри сияқты түрлерін) ғасырлар бойы Ирландияда кең таратты. Бір автор бір кезде "әрбір ирланд отбасында Патрик пен Бригид болған" деп жазған. Гаити Водуында Қасиетті Бригид (Бригид қасиеттісі және Мария Магдалинамен бірге) Барон Самедидің жұбайы Маман Бригитте рухы ретінде құлшылыққа алынады.

Гластонберимен байланысы

Қасиетті Бригид көптен бері Гластонберимен байланысты. Оның бейнеленген орындарының бірі Гластонбери Тор, онда кіреберісінің бір жағында сиыр сауып жатқан бейнесі тасқа ойылған. Ол сондай-ақ Гластонбери аббаттығы аумағындағы Сент-Патрик шіркеуінің ішкі қабырғасын әсемдеген фрескада да бейнеленген, мұнда әулие тігіш құралы, от толы ыдыс және арқасында сиырмен көрсетілген. Уильям Малмсберидің жазбаларында былай делінген: «Сондықтан, әулие Индракт пен әулие Бригид, Ирландияның ең танымал тұрғындары бұл жерге келген деген кең тараған хабар бар. Бригид үйіне қайтқан ма, әлде Гластонбериде қайтыс болған ма, бұл толыққанды анықталмаған, бірақ ол мұнда өзінің кейбір заттарын қалдырған – яғни, оның әшекей мойын тағасы, сөмкесі және тігіс құралдары, олар әлі күнге дейін оның қасиеттігін еске алу үшін көрсетіліп, түрлі ауруларды емдеуге көмектеседі».

Гластонберидің бенедикттік монахы Джон XIV ғасырдың ортасында Бекериде қазылған шіркеу оның атымен аталыпты десе, былай жазды: «Бригид бірнеше жыл Гластонбериге жақын, Бекери немесе Кіші Ирландия деп аталатын аралда болды, онда Магдалина Марияның құрметіне арналған дұға үйі болды. Ол өзінен белгілі бір нәрселерді қалдырды – әмианын, жағасын, қоңырауын және тоқу құралдарын, олар оның қасиетті есіміне орай көрсетіліп, құрметтеледі. Ол Ирландияға оралды, көп ұзамай Иемізге демалды және Даун қаласында жерленді. Бұл аралдағы шіркеу қазір әулие Бригидке арналған; оның оңтүстік жағында есік бар, қарапайым халық сенімі бойынша, кім осы есіктен өтетін болса, барлық күнәлары кешіріледі».

Танымал мәдениетте

2024 жылғы Netflix фантастикалық романтикалық комедиялық фильмі «Irish Wish»-те қасиетті Бригидтің тілек орындайтын қияли бейнесі көрсетіледі.