Кіріспе
Сыртқы күштен мидың зақымдануы
A traumatic brain injury (TBI), also known as an intracranial injury, is an injury to the brain caused by an external force. TBI can be classified based on severity ranging from mild traumatic brain injury (mTBI/concussion) to severe traumatic brain injury. TBI can also be characterized based on mechanism (closed or penetrating head injury) or other features (e. g., occurring in a specific location or over a widespread area). Head injury is a broader category that may involve damage to other structures such as the scalp and skull. TBI can result in physical, cognitive, social, emotional and behavioral symptoms, and outcomes can range from complete recovery to permanent disability or death. Causes include falls, vehicle collisions and violence. Brain trauma occurs as a consequence of a sudden acceleration or deceleration within the cranium or by a complex combination of both movement and sudden impact. In addition to the damage caused at the moment of injury, a variety of events following the injury may result in further injury. These processes may include alterations in cerebral blood flow and pressure within the skull. Some of the imaging techniques used for diagnosis of moderate to severe TBI include computed tomography (CT) and magnetic resonance imaging (MRIs). Prevention measures include use of seat belts and helmets, not drinking and driving, fall prevention efforts in older adults and safety measures for children. Depending on the injury, treatment required may be minimal or may include interventions such as medications, emergency surgery or surgery years later. Physical therapy, speech therapy, recreation therapy, occupational therapy and vision therapy may be employed for rehabilitation. Counseling, supported employment and community support services may also be useful. TBI is a major cause of death and disability worldwide, especially in children and young adults. TBI is one of two subsets of acquired brain injury (brain damage that occur after birth); the other subset is non traumatic brain injury, which does not involve external mechanical force (examples include stroke and infection). All traumatic brain injuries are head injuries, but the latter term may also refer to injury to other parts of the head; however, the terms head injury and brain injury are often used interchangeably. Similarly, brain injuries fall under the classification of central nervous system injuries and neurotrauma. In neuropsychology research literature, in general the term "traumatic brain injury" is used to refer to non penetrating traumatic brain injuries. TBI is usually classified based on severity, anatomical features of the injury, and the mechanism (the causative forces). In general, it is agreed that a TBI with a GCS of 13 or above is mild, 9–12 is moderate, and 8 or below is severe. Damage from TBI can be focal or diffuse, confined to specific areas or distributed in a more general manner, respectively;
Diffuse injury manifests with little apparent damage in neuroimaging studies, but lesions can be seen with microscopy techniques post mortem, and in the early 2000s, researchers discovered that diffusion tensor imaging (DTI), a way of processing MRI images that shows white matter tracts, was an effective tool for displaying the extent of diffuse axonal injury. Types of injuries considered diffuse include edema (swelling), concussion and diffuse axonal injury, which is widespread damage to axons including white matter tracts and projections to the cortex. Focal injuries often produce symptoms related to the functions of the damaged area. Symptoms such as hemiparesis or aphasia can also occur when less commonly affected areas such as motor or language areas are, respectively, damaged. One type of focal injury, cerebral laceration, occurs when the tissue is cut or torn. Epidural hematoma involves bleeding into the area between the skull and the dura mater, the outermost of the three membranes surrounding the brain. Unconsciousness tends to last longer for people with injuries on the left side of the brain than for those with injuries on the right. Other symptoms of mild TBI include headache, vomiting, nausea, lack of motor coordination, dizziness, difficulty balancing, lightheadedness, blurred vision or tired eyes, ringing in the ears, bad taste in the mouth, fatigue or lethargy, and changes in sleep patterns. Alexithymia, a deficiency in identifying, understanding, processing, and describing emotions occurs in 60.9% of individuals with TBI. Cognitive and social deficits have long term consequences for the daily lives of people with moderate to severe TBI, but can be improved with appropriate rehabilitation. When the pressure within the skull (intracranial pressure, abbreviated ICP) rises too high, it can be deadly. Other signs seen in young children include persistent crying, inability to be consoled, listlessness, refusal to nurse or eat,]] too epidemiology? Pushes other imgs down >
The most common causes of TBI in the U. S. include violence, transportation accidents, construction site mishaps, and sports. Motor bikes are major causes, increasing in significance in developing countries as other causes reduce. The estimates that between 1.6 and 3.8 million traumatic brain injuries each year are a result of sports and recreation activities in the US. In children aged two to four, falls are the most common cause of TBI, while in older children traffic accidents compete with falls for this position. TBI is the third most common injury to result from child abuse. Abuse causes 19% of cases of pediatric brain trauma, and the death rate is higher among these cases. as are work related and industrial accidents. Firearms and blast injuries from explosions are other causes of TBI, which is the leading cause of death and disability in war zones. There is a promising technology called activation database guided EEG biofeedback, which has been documented to return a TBI's auditory memory ability to above the control group's performance
Мидың жарақаттануы, ішкі ми жарақаттары деп те аталады, – бұл сыртқы күштен мидың зақымдануы. Мидың жарақаттануы ауырлығына қарай, жеңіл ми жарақаттарынан (ЖМЖ/конкуссия) ауыр ми жарақаттарына дейін жіктелуі мүмкін. Мидың жарақаттануы сондай-ақ механизмге (жабық немесе тесілген бас жарақаттары) немесе басқа ерекшеліктерге (мысалы, белгілі бір жерде немесе кеңінен тараған аймақта пайда болған) қарай сипатталуы мүмкін. Бас жарақаттары – бұл бас терісі мен бас сүйегі сияқты басқа құрылымдарға зақым келтіруі мүмкін кеңірек санат. Мидың жарақаттануы физикалық, танымдық, әлеуметтік, эмоционалдық және мінез-құлықтық симптомдарға алып келуі мүмкін, ал нәтижелері толық жазылудан тұрақты мүгедектікке немесе өлімге дейін болуы мүмкін. Оларға құлау, көлік апаттары және зорлық-зомбылық себеп болады. Мидың жарақаттануы бас сүйегінің кенеттен жылдамдауы немесе баяулауы, немесе қозғалыс пен кенеттен соққының күрделі үйлесімі нәтижесінде пайда болады. Зақымдану кезінде туындаған зияннан басқа, жарақаттан кейінгі әртүрлі оқиғалар одан әрі зақымдануға әкелуі мүмкін. Бұл процестерге миға қан ағыны мен бас сүйегі ішіндегі қысымның өзгеруі жатады. Орташа ауыр ми жарақаттарын диагностикалау үшін қолданылатын бейнелеу әдістеріне компьютерлік томография (КТ) және магниттік-резонанстық томография (МРТ) жатады. Алдын алу шараларына қауіпсіздік белдіктерін және шлемдерді пайдалану, мас күйінде көлік жүргізбеу, егде жастағы адамдарда құлаудың алдын алу және балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету кіреді. Жарақатқа байланысты қажетті емдеу минималды болуы мүмкін немесе дәрі-дәрмектер, шұғыл хирургиялық араласу немесе жылдардан кейін жасалатын операцияны қамтуы мүмкін. Реабилитация үшін физиотерапия, логопедия, рекреациялық терапия, еңбек терапиясы және көру терапиясы қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, кеңес беру, жұмыспен қамту және қоғамдық қолдау көрсету де пайдалы болуы мүмкін. Мидың жарақаттануы – дүние жүзінде өлім мен мүгедектіктің маңызды себебі, әсіресе балалар мен жасөспірімдер арасында. Мидың жарақаттануы – туылғаннан кейін болатын мидың зақымдануының (алынған мидың зақымдануы) екі түрінің бірі; екінші түрі – сыртқы механикалық күшті қамтымайтын мидың жарақаттануы (мысалы, инсульт және инфекция). Барлық мидың жарақаттары бас жарақаттары болып табылады, бірақ соңғы термин бастың басқа бөліктеріне зақымдануды да білдіруі мүмкін; алайда бас жарақаттары мен мидың жарақаттары терминдері көбінесе бір-бірін алмастыра қолданылады. Сол сияқты, мидың жарақаттары орталық нерв жүйесінің зақымдануы және нейротравма жіктемесіне жатады. Нейропсихологиялық зерттеу әдебиеттерінде «мидың жарақаттануы» термині көбінесе тесілмейтін мидың жарақаттарына қатысты қолданылады. Мидың жарақаттануы әдетте ауырлығына, жарақаттың анатомиялық ерекшеліктеріне және механизмге (зақымдаушы күштерге) қарай жіктеледі. Жалпы алғанда, Глазго шкаласы бойынша 13 немесе одан жоғары көрсеткіші бар мидың жарақаттануы жеңіл, 9–12 – орташа, ал 8 немесе одан төмен – ауыр деп саналады. Мидың жарақаттануынан туындаған зақым ошақтық немесе диффузиялық болуы мүмкін, тиісінше белгілі бір аймақтармен шектелуі немесе жалпы түрде таралуы мүмкін. Диффузиялық зақым нейросуреттеу зерттеулерінде айқын зақымсыз көрінеді, бірақ микроскопиялық әдістермен постмортемде зақымдарды көруге болады, ал 2000 жылдардың басында зерттеушілер ақ зат жолдарының бейнесін көрсететін МРТ суреттерін өңдеу әдісі – диффузиялық тензорлық бейнелеу (ДТБ) диффузиялық аксоналдық зақымның ауқымын көрсетуде тиімді құрал екенін анықтады. Диффузиялық деп саналатын жарақаттардың түрлеріне ісік (мидың ісінуі), мидың дірілдеуі және диффузиялық аксоналдық зақым жатады, бұл аксондарға, соның ішінде ақ зат жолдарына және қабыққа шығатын проекцияларға кең таралған зақым. Ошақтық зақымдар көбінесе зақымдалған аймақтың функцияларымен байланысты симптомдарды тудырады. Геміпарез немесе афазия сияқты симптомдар моторлық немесе тілдік аймақтар сияқты жиі зақымдалатын аймақтар зақымдалған кезде де пайда болуы мүмкін. Ошақтық зақымның бір түрі – мидың жарылуы, ол тіндер кесілгенде немесе жыртылғанда пайда болады. Эпидуральді гематома – бұл бас сүйегі мен миды қоршап тұрған үш мембрананың ең сыртқысы – қатты қабық арасындағы қан кету. Мидың сол жағындағы жарақаттанған адамдардың есінен айырылуы мидың оң жағындағы жарақаттанғандарға қарағанда ұзаққа созылады. Жеңіл мидың жарақаттануының басқа белгілері: бас ауруы, құсу, жүрек айну, қозғалыс үйлестірудің жоқтығы, бас айналу, тепе-теңдікті сақтауда қиындық, басы ауырлау, көрудің бұрмалануы немесе шаршаған көздер, құлақтағы шу, ауыздағы жағымсыз дәм, шаршау немесе әлсіздік және ұйқы режимінің өзгеруі. Алекситмия – эмоцияларды анықтау, түсіну, өңдеу және сипаттау қабілетінің жетіспеуі, мидың жарақаттануы бар адамдардың 60,9%-ында кездеседі. Орташа және ауыр мидың жарақаттануы бар адамдардың күнделікті өміріне танымдық және әлеуметтік кемшіліктер ұзақ мерзімді әсер етеді, бірақ тиісті реабилитациямен жақсаруы мүмкін. Бас сүйегі ішіндегі қысым (ішкі ми қысымы, қысқартылған ICP) тым жоғары көтерілсе, ол өлімге әкелуі мүмкін. Кішкентай балаларда байқалатын басқа белгілерге ұзаққа созылатын жылау, тыныштандыруға келмейтін жағдай, әлсіздік, емшек сорудан немесе тамақтан бас тарту кіреді.
A traumatic brain injury (TBI), also known as an intracranial injury, is an injury to the brain caused by an external force. TBI can be classified based on severity ranging from mild traumatic brain injury (mTBI/concussion) to severe traumatic brain injury. TBI can also be characterized based on mechanism (closed or penetrating head injury) or other features (e. g., occurring in a specific location or over a widespread area). Head injury is a broader category that may involve damage to other structures such as the scalp and skull. TBI can result in physical, cognitive, social, emotional and behavioral symptoms, and outcomes can range from complete recovery to permanent disability or death. Causes include falls, vehicle collisions and violence. Brain trauma occurs as a consequence of a sudden acceleration or deceleration within the cranium or by a complex combination of both movement and sudden impact. In addition to the damage caused at the moment of injury, a variety of events following the injury may result in further injury. These processes may include alterations in cerebral blood flow and pressure within the skull. Some of the imaging techniques used for diagnosis of moderate to severe TBI include computed tomography (CT) and magnetic resonance imaging (MRIs). Prevention measures include use of seat belts and helmets, not drinking and driving, fall prevention efforts in older adults and safety measures for children. Depending on the injury, treatment required may be minimal or may include interventions such as medications, emergency surgery or surgery years later. Physical therapy, speech therapy, recreation therapy, occupational therapy and vision therapy may be employed for rehabilitation. Counseling, supported employment and community support services may also be useful. TBI is a major cause of death and disability worldwide, especially in children and young adults. TBI is one of two subsets of acquired brain injury (brain damage that occur after birth); the other subset is non traumatic brain injury, which does not involve external mechanical force (examples include stroke and infection). All traumatic brain injuries are head injuries, but the latter term may also refer to injury to other parts of the head; however, the terms head injury and brain injury are often used interchangeably. Similarly, brain injuries fall under the classification of central nervous system injuries and neurotrauma. In neuropsychology research literature, in general the term "traumatic brain injury" is used to refer to non penetrating traumatic brain injuries. TBI is usually classified based on severity, anatomical features of the injury, and the mechanism (the causative forces). In general, it is agreed that a TBI with a GCS of 13 or above is mild, 9–12 is moderate, and 8 or below is severe. Damage from TBI can be focal or diffuse, confined to specific areas or distributed in a more general manner, respectively;
Diffuse injury manifests with little apparent damage in neuroimaging studies, but lesions can be seen with microscopy techniques post mortem, and in the early 2000s, researchers discovered that diffusion tensor imaging (DTI), a way of processing MRI images that shows white matter tracts, was an effective tool for displaying the extent of diffuse axonal injury. Types of injuries considered diffuse include edema (swelling), concussion and diffuse axonal injury, which is widespread damage to axons including white matter tracts and projections to the cortex. Focal injuries often produce symptoms related to the functions of the damaged area. Symptoms such as hemiparesis or aphasia can also occur when less commonly affected areas such as motor or language areas are, respectively, damaged. One type of focal injury, cerebral laceration, occurs when the tissue is cut or torn. Epidural hematoma involves bleeding into the area between the skull and the dura mater, the outermost of the three membranes surrounding the brain. Unconsciousness tends to last longer for people with injuries on the left side of the brain than for those with injuries on the right. Other symptoms of mild TBI include headache, vomiting, nausea, lack of motor coordination, dizziness, difficulty balancing, lightheadedness, blurred vision or tired eyes, ringing in the ears, bad taste in the mouth, fatigue or lethargy, and changes in sleep patterns. Alexithymia, a deficiency in identifying, understanding, processing, and describing emotions occurs in 60.9% of individuals with TBI. Cognitive and social deficits have long term consequences for the daily lives of people with moderate to severe TBI, but can be improved with appropriate rehabilitation. When the pressure within the skull (intracranial pressure, abbreviated ICP) rises too high, it can be deadly. Other signs seen in young children include persistent crying, inability to be consoled, listlessness, refusal to nurse or eat,]] too epidemiology? Pushes other imgs down >
The most common causes of TBI in the U. S. include violence, transportation accidents, construction site mishaps, and sports. Motor bikes are major causes, increasing in significance in developing countries as other causes reduce. The estimates that between 1.6 and 3.8 million traumatic brain injuries each year are a result of sports and recreation activities in the US. In children aged two to four, falls are the most common cause of TBI, while in older children traffic accidents compete with falls for this position. TBI is the third most common injury to result from child abuse. Abuse causes 19% of cases of pediatric brain trauma, and the death rate is higher among these cases. as are work related and industrial accidents. Firearms and blast injuries from explosions are other causes of TBI, which is the leading cause of death and disability in war zones. There is a promising technology called activation database guided EEG biofeedback, which has been documented to return a TBI's auditory memory ability to above the control group's performance
Ең көп кездесетін себептер: зорлық-зомбылық, көлік апаттары, құрылыс алаңдарындағы апаттар және спорт. Мотоциклдер маңызды себептердің бірі болып табылады, басқа себептер азайған сайын дамушы елдерде маңыздылығы артып келеді. АҚШ-та спорт және демалыс іс-шараларынан туындаған мидың жарақаттарының саны жылына 1,6-3,8 миллионға жетеді деген есептер бар. Екі-төрт жас аралығындағы балаларда құлау мидың жарақаттануының ең көп кездесетін себебі болып табылады, ал үлкен балаларда жол апаттары құлаумен бәсекелеседі. Мидың жарақаттануы балаларға жасалған зорлық-зомбылықтан туындаған жарақаттардың үшінші орындағы себебі болып табылады. Зорлық-зомбылық педиатриялық ми травмасының 19%-ына себеп болады, ал бұл жағдайларда өлім көрсеткіші жоғары. Сонымен қатар, жұмысқа байланысты және өнеркәсіптік апаттар да осыған себеп болады. Оқ жаралары мен жарылыстардан туындаған жарақаттар мидың жарақаттануының тағы бір себебі болып табылады, бұл соғыс аймақтарында өлім мен мүгедектіктің басты себебі болып табылады. Мидың жарақаттануының естіту қабілетін қалпына келтіруге көмектесетін белсенді дерекқормен басқарылатын ЭЭГ биофидбек деп аталатын перспективті технология бар.
A traumatic brain injury (TBI), also known as an intracranial injury, is an injury to the brain caused by an external force. TBI can be classified based on severity ranging from mild traumatic brain injury (mTBI/concussion) to severe traumatic brain injury. TBI can also be characterized based on mechanism (closed or penetrating head injury) or other features (e. g., occurring in a specific location or over a widespread area). Head injury is a broader category that may involve damage to other structures such as the scalp and skull. TBI can result in physical, cognitive, social, emotional and behavioral symptoms, and outcomes can range from complete recovery to permanent disability or death. Causes include falls, vehicle collisions and violence. Brain trauma occurs as a consequence of a sudden acceleration or deceleration within the cranium or by a complex combination of both movement and sudden impact. In addition to the damage caused at the moment of injury, a variety of events following the injury may result in further injury. These processes may include alterations in cerebral blood flow and pressure within the skull. Some of the imaging techniques used for diagnosis of moderate to severe TBI include computed tomography (CT) and magnetic resonance imaging (MRIs). Prevention measures include use of seat belts and helmets, not drinking and driving, fall prevention efforts in older adults and safety measures for children. Depending on the injury, treatment required may be minimal or may include interventions such as medications, emergency surgery or surgery years later. Physical therapy, speech therapy, recreation therapy, occupational therapy and vision therapy may be employed for rehabilitation. Counseling, supported employment and community support services may also be useful. TBI is a major cause of death and disability worldwide, especially in children and young adults. TBI is one of two subsets of acquired brain injury (brain damage that occur after birth); the other subset is non traumatic brain injury, which does not involve external mechanical force (examples include stroke and infection). All traumatic brain injuries are head injuries, but the latter term may also refer to injury to other parts of the head; however, the terms head injury and brain injury are often used interchangeably. Similarly, brain injuries fall under the classification of central nervous system injuries and neurotrauma. In neuropsychology research literature, in general the term "traumatic brain injury" is used to refer to non penetrating traumatic brain injuries. TBI is usually classified based on severity, anatomical features of the injury, and the mechanism (the causative forces). In general, it is agreed that a TBI with a GCS of 13 or above is mild, 9–12 is moderate, and 8 or below is severe. Damage from TBI can be focal or diffuse, confined to specific areas or distributed in a more general manner, respectively;
Diffuse injury manifests with little apparent damage in neuroimaging studies, but lesions can be seen with microscopy techniques post mortem, and in the early 2000s, researchers discovered that diffusion tensor imaging (DTI), a way of processing MRI images that shows white matter tracts, was an effective tool for displaying the extent of diffuse axonal injury. Types of injuries considered diffuse include edema (swelling), concussion and diffuse axonal injury, which is widespread damage to axons including white matter tracts and projections to the cortex. Focal injuries often produce symptoms related to the functions of the damaged area. Symptoms such as hemiparesis or aphasia can also occur when less commonly affected areas such as motor or language areas are, respectively, damaged. One type of focal injury, cerebral laceration, occurs when the tissue is cut or torn. Epidural hematoma involves bleeding into the area between the skull and the dura mater, the outermost of the three membranes surrounding the brain. Unconsciousness tends to last longer for people with injuries on the left side of the brain than for those with injuries on the right. Other symptoms of mild TBI include headache, vomiting, nausea, lack of motor coordination, dizziness, difficulty balancing, lightheadedness, blurred vision or tired eyes, ringing in the ears, bad taste in the mouth, fatigue or lethargy, and changes in sleep patterns. Alexithymia, a deficiency in identifying, understanding, processing, and describing emotions occurs in 60.9% of individuals with TBI. Cognitive and social deficits have long term consequences for the daily lives of people with moderate to severe TBI, but can be improved with appropriate rehabilitation. When the pressure within the skull (intracranial pressure, abbreviated ICP) rises too high, it can be deadly. Other signs seen in young children include persistent crying, inability to be consoled, listlessness, refusal to nurse or eat,]] too epidemiology? Pushes other imgs down >
The most common causes of TBI in the U. S. include violence, transportation accidents, construction site mishaps, and sports. Motor bikes are major causes, increasing in significance in developing countries as other causes reduce. The estimates that between 1.6 and 3.8 million traumatic brain injuries each year are a result of sports and recreation activities in the US. In children aged two to four, falls are the most common cause of TBI, while in older children traffic accidents compete with falls for this position. TBI is the third most common injury to result from child abuse. Abuse causes 19% of cases of pediatric brain trauma, and the death rate is higher among these cases. as are work related and industrial accidents. Firearms and blast injuries from explosions are other causes of TBI, which is the leading cause of death and disability in war zones. There is a promising technology called activation database guided EEG biofeedback, which has been documented to return a TBI's auditory memory ability to above the control group's performance
Физикалық күштер
[[Файл:Контрекуп. Мидың бас сүйегіндегі қайшылық құбылысының себебін түсіндіруі мүмкін. Соққы күші бас сүйек пен ми арқылы шок толқындарын жіберіп, тінді зақымдайды. Қозғалмайтын басқа қозғалатын нысан соққанда, соққы жарақаттары жиі кездеседі, ал контрсоққы жарақаттары көбінесе қозғалатын бас қозғалмайтын нысанға соққанда пайда болады.
Емдеу
Жарақат алғаннан кейін "алтын сағат" деп аталатын кезеңде шұғыл емдеуді бастау маңызды. Орташа және ауыр жарақат алған адамдар көбінесе жансақтау бөлімінде емделіп, содан кейін нейрохирургиялық бөлімге түседі. Кейбір емдеу орталықтары басқаларына қарағанда бас жарақатын (ТЖ) жақсы емдей алады; алғашқы шараларға пациентті тиісті емдеу орталығына жеткізу кіреді. Адам жансақтау бөлімінде емделу кезінде бас жағын әртүрлі бұрыштарда (төсек биіктігінің градустары) орналастырудың тиімділігі мен клиникалық маңыздылығын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Нейросуреттеу жоғары ишемиелік қысымды (ИҚ) анықтауда көмектеседі, бірақ қатесіз емес. ИҚ-ны өлшеудің ең дұрыс тәсілі – мидың қарыншасына катетер енгізу. Маннитол, осмостық диуретик, де қолданылады, алайда, кейбір зерттеулерге қатысты алаңдаушылықтар туындады. Ауыр бас жарақаты бар балаларға гипертоникалық тұзды су да жарамды. Диуретиктер, жүйедегі артық сұйықтықты азайту үшін зәр шығаруды арттыратын дәрілер, жоғары ИҚ-ны емдеу үшін қолданылуы мүмкін, бірақ гиповолемияға (қан көлемінің жеткіліксіздігіне) әкелуі мүмкін, сондай-ақ ишемияға да себеп болуы мүмкін, сондықтан олар тек қысқа мерзімде қолданылады. Бас жарақатын емдеу үшін келесі фармацевтикалық араласулардың тиімділігін дәлелдеу жеткіліксіз: магний, моноаминергиялық және дофамин агонисттері, прогестерон, аминостероидтар, қоздырғыш амин қышқылының кері сіңуін тежегіштер, бета 2 антагонисттері (бронходилататорлар), гемостаздық және антифибринолитикалық препараттар. Эндотрахеальды интубация және жасанды тыныс алу пациенттің жеткілікті мөлшерде оттегімен қамтамасыз етілуіне және тыныс жолдарының қауіпсіздігіне көмектеседі. Дене температурасы қатаң түрде бақыланады, себебі температураның көтерілуі мидың метаболикалық қажеттіліктерін арттырады, бұл оны қоректік заттардан айыруы мүмкін. Тікелей ұстамалар жиі кездеседі. Оларды бензодиазепиндермен емдеуге болады, бірақ олар тыныс алуды басаңдатып, қан қысымын төмендетуі мүмкін болғандықтан, оларды сақтықпен қолдану керек, сондай-ақ нейрогенді өкпе ісінуіне де себеп болуы мүмкін. Бұл жағдайлардың барлығына тиісті ем беріліп, күтімнің негізгі бөлігі ретінде тұрақтандырылуы керек. Миға енген бөгде денелерді жою немесе массалық зақымдануларды (іріңді көкжиең немесе гематомалар) хирургиялық жолмен жою мүмкін. Массалық зақымданулар, мысалы, іріңді көкжиең немесе гематомалар, маңызды массалық әсерге (ми құрылымдарының ығысуына) әкелсе, шұғыл жағдай ретінде қарастырылады және хирургиялық жолмен алынады. Декомпрессивті краниектомия (ДК) бас жарақатынан кейін, гематомаларды емдеу операциялары кезінде жиі жасалады; бас сүйегінің бір бөлігі уақытша алынып тасталады (біріншілік ДК).
Созылмалы кезең
Физиотерапия көбінесе бұлшықет күшін арттыруға бағытталған жаттығуларды қамтиды. Науқастың жағдайы тұрақтанғаннан кейін, оны медициналық орталықтың субакуттық реабилитация бөліміне немесе жеке реабилитациялық ауруханаға жіберуге болады. Неврологиялық бұзылыстары бар кез келген адам үшін ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін көп салалы көзқарас маңызды. Физиатрлар мен неврологтар негізгі медициналық қызметкерлер болып табылады, бірақ науқастың жағдайына байланысты басқа медициналық мамандықтардың дәрігерлері де көмектесе алады. Физиотерапия, тіл және сөйлеу терапиясы, когнитивтік реабилитация және еңбек терапиясы сияқты қосымша медициналық қызметтер науқастың функционалдық жағдайын бағалау және оңалту шараларын жоспарлау үшін маңызды. Эмоционалдық стресс және депрессия сияқты нейропсихиатриялық симптомдарды емдеу үшін терапевттер, психологтар және психиатрлар сияқты психикалық денсаулық мамандарының көмегі қажет болуы мүмкін, ал нейропсихологтар когнитивтік бұзылыстарды бағалауға және басқаруға көмектеседі. Әлеуметтік жұмыскерлер, реабилитациялық қолдау қызметкерлері, диетологтар, емдік демалыс ұйымдастырушылар және фармацевттер де ми жарақатынан кейінгі оңалту тобының маңызды мүшелері болып табылады. Фармакологиялық емдеу психикалық немесе мінез-құлық проблемаларын басқаруға көмектеседі. Сонымен қатар, препараттар травмадан кейінгі эпилепсияны бақылау үшін қолданылады, бірақ эпилепсияға қарсы препараттарды профилактикалық түрде қолдану ұсынылмайды. Егер науқас санасының төмендеуіне байланысты төсекке жатса, қозғалыс қабілетінің шектелуіне байланысты коляскада отыруға мәжбүр болса немесе өзін-өзі күтіп-ұстау қабілетіне әсер ететін басқа да проблемалары болса, күтім мен медбикелік көмек өте маңызды. Зерттеулерде ең тиімді деп танылған әдіс – белсенділік дерекқорымен басқарылатын ЭЭГ биологикалық кері байланыс әдісі, ол ми жарақаты бар науқастардың есте сақтау қабілетін дәстүрлі әдістерге (стратегиялар, компьютерлер, дәрі-дәрмектер) қарағанда айтарлықтай жақсартады. 2,61 стандартты ауытқуға дейін жақсарулар тіркелген. Ми жарақаты бар науқастардың есту қабілеті емдеуден кейін бақылау тобынан жоғары болды. Осыған сүйене отырып, Амстердамдағы Эралық университеттің VU medisch centrum орталығында Амстердамдық жүріс жіктемесі жасалды. Бұл жіктеме жүріс үлгілерін анықтап көрсетуге мүмкіндік береді және бір немесе екі аяғы зардап шеккен науқастарда қолданылуы мүмкін. Амстердамдық жүріс жіктемесі церебральды параличі бар науқастарды бағау үшін әзірленген, бірақ оны ми жарақаты бар науқастарда да қолдануға болады. Амстердамдық жүріс жіктемесіне сәйкес, жүрістің бес түрі сипатталған. Жүріс үлгісін бағау үшін науқасты бағалауға жататын аяқтың бүйінен бейнежазба немесе визуалды түрде қарап бағалау керек. Бағалауға жататын аяқ орта тұру кезінде, ал бағалауға жататын емес аяқ орта шұңқырда тұрғанда, тізе бұрышы мен аяқтың жерге жанасуы бағаланады. Амстердамдық жүріс жіктемесі бойынша жүріс үлгісін жіктеу: 1-түрлі жүрісте тізе бұрышы қалыпты және аяқ толық жанасады. 2-түрлі жүрісте тізе бұрышы гиперэкстензияланған және аяқ толық жанасады. 3-түрлі жүрісте тізе бұрышы гиперэкстензияланған және аяқ толық емес (тек алдыңғы бөлігімен). 4-түрлі жүрісте тізе бұрышы бүгілген және аяқ толық емес (тек алдыңғы бөлігімен). 5-түрлі жүрісте, сонымен қатар, «құлақ жүрісі» деп те аталады, тізе бұрышы бүгілген және аяқ толық жанасады. Ортоз дұрыс моторлық импульстарды орнату арқылы физиотерапиялық емдеуге көмектеседі, соның арқасында жаңа ми байланыстары қалыптасады. Ортоз медициналық рецепттегі талаптарға сәйкес болуы тиіс. Сонымен қатар, ортопед ортотист жүріс үлгісіне сәйкес, физиотерапияның проприоцептивтік тәсілдерін қолдау үшін қажетті рычагтардың тиімділігін қамтамасыз ететіндей етіп ортозды жобалауы керек. Ортопедиялық емдеу әдістері церебральды параличі бар науқастар үшін жасалған әдістерге негізделген. Ортоз қабықтарының қаттылығы және тобық буынындағы реттелетін динамика ортозды қарастырудың маңызды элементтері болып табылады. Ортопедиялық емдеу әдістері церебральды параличі бар науқастар үшін жасалған әдістерге негізделген. Осы талаптарға байланысты соңғы жылдары, әсіресе 2010 жылдан бастап, ортоздардың дамуы айтарлықтай өзгерді. Сол уақытта церебральды параличі бар науқастардың төменгі аяқ-қолдарын ортопедиялық емдеумен айналысатын күтім тұжырымдамалары жасалды. Заманауи материалдар мен жаңа функционалдық элементтер науқастың жүріс үлгісіне сәйкес ортоздың қаттылығын қажеттіліктерге сәйкес реттеуге мүмкіндік береді. Қаттылықты реттеу жүріс үлгісіне және жүрудің энергиялық шығындарына шешуші әсер етеді. Ортоздың қаттылығын тобық буынының екі бағытындағы қозғалыс – дорсифлексия және плантарлық флексия – арқылы жеке-жеке реттеуге болатын болса, бұл үлкен артықшылық болып табылады.
Болжам
Жарақаттың ауырлығы артқан сайын болжам нашарлайды. Бас жарақаттарының (ТЖЖ) көпшілігі жеңіл болып келеді және тұрақты немесе ұзақ мерзімді мүгедектікке алып келмейді; алайда, ТЖЖ-ның барлық ауырлық деңгейлері айқын, ұзаққа созылатын мүгедектікке әкелуі мүмкін. Тұрақты мүгедектік жеңіл жарақаттардың 10%-да, орташа жарақаттардың 66%-да және ауыр жарақаттардың 100%-да кездеседі деп есептеледі. Көбінесе жеңіл ТЖЖ үш апта ішінде толыққандай жазылады. Жеңіл ТЖЖ-сы бар адамдардың көпшілігі дербес өмір сүре алады және жарақат алғанға дейін атқарған жұмысына оралады, бірақ шағын бөлігінде жеңіл танымдық және әлеуметтік бұзылыстар байқалады. Субдуральді гематома нашар нәтижемен және өлім-жітімнің жоғарылауымен байланысты, ал эпидуральді гематомасы бар адамдар операцияны жылдам жасаса, жақсы нәтиже күтілуде. Медициналық асқынулар нашар болжаммен байланысты. Мұндай асқынулардың мысалдары: гипотензия (қан қысымының төмендеуі), гипоксия (қандағы оттегінің төмендеуі), миға қан ағынының төмендеуі және жоғары интракраниальді қысыммен ұзақ уақыт өткізу. Бас жарақаттарынан кейін адамдардың өмірге қанағаттану деңгейі дереу төмендеуі мүмкін, бірақ зерттеулер өмірлік рөлдер, жас және депрессиялық белгілер уақыт өте келе өмірге қанағаттанудың өзгеру жолына әсер ететінін көрсетті. Бас жарақаттарынан кейін көптеген адамдар дене күшінің нашарлауына тап болады, бұл күнделікті іс-әрекеттерде қиындықтар туғызып, шаршау деңгейін арттыруы мүмкін.
Асқынулар
[[File:Pts ауырлығы бойынша штрих-графика. svg|thumb|Травмалық ми жарақатының ауырлығына қарай посттравматикалық ұстамалардың қаупі артады. Сонымен қатар, сананың минималды деңгейінде (пациент өзін және айналасын аз ғана сезінетін жағдай) да қаупі жоғарылайды. Ұзақ уақыт бойы қозғалмау салдарынан қысымнан жаралар, пневмония, басқа инфекциялар, бірнеше органдардың прогрессивті жеткіліксіздігі және терең веноздық тромбоз (өкпелік эмболияға әкелуі мүмкін) сияқты асқынулар туындауы мүмкін. Посттравматикалық ұстамалардың қаупі жарақаттың ауырлығына байланысты (суретте көрсетілген) және мидың контузиясы немесе гематомасы сияқты белгілі бір жарақат түрлерінде айқын байқалады. Адамдар көру, есту немесе иіс сезу қабілеттерін жоғалтуы немесе өзгеруі мүмкін. ТМЖ салдарынан туындайтын танымдық жетіспеушіліктерге назардың бұзылуы, түсінік, ойлау және шешім қабылдау қабілетінің төмендеуі, өңдеу жылдамдығының азаюы, алаңдаушылық және абстрактілі ойлау, жоспарлау, мәселелерді шешу және бірнеше іспен бірдей айналысу сияқты атқару функцияларының бұзылуы жатады. Жадының жоғалуы – бас жарақаты алған адамдардың арасында ең көп кездесетін танымдық бұзылу, және жабық бас жарақатының ауырлығына байланысты 20-79% жағдайда кездеседі. ТМЖ-ға ұшыраған адамдар сөйлеу немесе жазу тілін түсінуде немесе қолдануда, сондай-ақ дене тілі сияқты коммуникацияның нәзік аспектілерін түсінуде қиындықтарға тап болуы мүмкін. Боксшыларда кездесетін деменция пужилистика, CTBI-дың ауыр түрі, бокс карьерасынан кейін жылдар өткен соң дамиды. Ол көбінесе деменция, есте сақтау қабілетінің нашарлауы және паркинсонизм (тремор және координацияның жоғалуы) түрінде көрінеді. ТМЖ эмоционалдық, әлеуметтік немесе мінез-құлық проблемаларын және тұлғаның өзгеруіне әкелуі мүмкін. Бұған эмоционалдық тұрақсыздық, депрессия, уайым, гипомания, мания, әлеуметсіздік, ашушаңдық, әлеуметтік жағдайда дұрыс шешім қабылдау қиындығы және сөйлесу дағдыларының нашарлауы жатады. ТМЖ-дан аман қалғандарда обсессивтік-компульсивтік бұзылу, есірткіге тәуелділік, дистимия, клиникалық депрессия, биполярлық бұзылу және уайымдылық бұзылулары сияқты психикалық ауруларға бейімділік пайда болады. ТМЖ салдарынан депрессияға ұшыраған науқастарда суицидтік ойлар жиі кездеседі, және олардың арасындағы суицид деңгейі 2-3 есе артады. ТМЖ салдарынан туындайтын әлеуметтік және мінез-құлықтық симптомдарға тежеусіздік, ашуды бақылауға қабілетсіздік, импульсивтілік, бастамашылықтың жоқтығы, орынсыз жыныстық мінез-құлық, әлеуметтену және әлеуметтік оқшалану, сондай-ақ тұлғадағы өзгерістер жатады. ТМЖ отбасы жүйесінің жұмыс істеуіне де маңызды әсер етеді. ТМЖ-дан аман қалған отбасы мүшелері мен науқастар жарақаттан кейін отбасылық рөлдері мен жауапкершіліктерін өзгертеді, бұл отбасы жүйесіне елеулі өзгерістер мен қысым туғызады. ТМЖ-дан айыққан отбасылардың анықтаған жалпы қиындықтарына бір-біріне деген наразылық, бұрынғы өмір мен қарым-қатынастарды жоғалту, ақылға қонымды мақсаттарды қоюдағы қиындықтар, отбасы ретінде мәселелерді тиімді шеше алмау, стресс деңгейінің және үй ішіндегі шиеленістің артуы, эмоционалдық динамиканың өзгеруі және жарақат алғанға дейінгі жағдайға оралуға деген ұмтылыс жатады. Сонымен қатар, отбасылар өмір сүруге бейімделу, мәселелерді шешу және қарым-қатынас сияқты салаларда тиімді жұмыс істемеуі мүмкін. Психологиялық білім беру және кеңес беру моделі отбасылық бұзылыстарды азайтуда тиімді екені дәлелденген.
Эпидемиология
[[Файл:ТБЖ өлім себептері кестесі.svg|thumb|АҚШ-та бас жарақатынан болатын өлімнің себептері және бұл әлемдік әлеуметтік, экономикалық және денсаулық сақтау мәселесін құрайды. Травма салдарынан мүгедектікке әкелуде басты рөл атқарады.
Зерттеулерде қолданылған анықтамалар мен әдістерге байланысты әр түрлі ауырлық деңгейінің кездесу жиілігі әртүрлі болады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының зерттеуі бойынша, бас жарақаттарының 70-90% жеңіл, ал АҚШ-тағы зерттеу бойынша, орташа және ауыр жарақаттар бас жарақаттарының (ТБЖ) 10% құрайды, ал қалғаны жеңіл. Ирак соғысының сарбаздары арасындағы зерттеу көрсеткендей, ауыр бас жарақаттарының өлім-жітім көрсеткіші 30-50% құрайды. Өлім-жітімнің төмендеуі бас жарақаттарынан туындаған мүгедектікпен өмір сүретін адамдардың санының артуына алып келді. Биологиялық, клиникалық және демографиялық факторлар жарақаттың өлімге әкелу ықтималдығына ықпал етеді. АҚШ-та өлімге әкелетін бас жарақаттарының ең көп тараған себебі – ату қаруы, одан кейін көлік апаттары және құлаулар. Ату қаруынан болатын өлімдердің 75% суицид болып есептеледі. Жыл сайын шамамен 675 000 жарақат шұғыл көмек бөлімшелерінде қарастырылады, ал 500 000-ға жуық пациент ауруханаға жатқызылады. АҚШ-та бас жарақаттарының жылдық көрсеткіші 100 000 адамға шаққанда 180-250 құрайды. Бас жарақаттары ең көп 15-24 жас аралығындағы адамдарда кездеседі. Бас жарақаттары көбінесе жастарға тән болғандықтан, өлім мен мүгедектікке байланысты өнімді жылдардың жоғалтылуына байланысты қоғам үшін оның салдары зор. Дегенмен, жарақаттың ауырлығымен салыстырғанда әйелдердің жағдайы нашарлауы мүмкін. Әлеуметтік-экономикалық жағдай да бас жарақаттарының деңгейіне әсер етеді; білімі және жұмыс тәжірибесі төмен, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашар адамдар тәуекелге ұшырайды.
Диагностика
Сандық ЭЭГ және ТЖЖ-да нақты белгілі үлгілері жоқ ЭЭГ зерттеу мақсатында жеңіл ТЖЖ мен ТЖЖ-ның болмауы арасын ажырату үшін қолданылады.
Дәрі-дәрмектер
Бастапқы жарақаттан екінші жарақатқа өршуін тоқтатуға арналған ешқандай дәрілік препарат мақұлданбаған. Патологиялық оқиғалардың көп түрлілігі зақымдану процестеріне араласатын емдеулерді табуға мүмкіндік береді. Ми жарақатынан (ТЖ) кейін екінші жарақатты азайтуға бағытталған нейроқорғау әдістеріне қызығушылық болғанымен, осы жасушалық механизмдерді тоқтатуға қабілетті заттарды сынау бойынша жүргізілген сынақтар көбінесе сәтсіз аяқталды. Ми жарақатынан кейін бірден қалыпты температураны сақтау пайдалы болып көрінді, бірақ басқа екі шолуда бұл пайдалы емес деп табылған. Ми жарақатынан кейін бас сүйегі ішілік қысымын емдеу үшін қан тамырларын тарылтатын индометацин (индометацин) препаратын қолдануға болатынын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Сонымен қатар, NMDA рецепторларының антагонисттері сияқты препараттар, эксцитотоксикация сияқты нейрохимиялық тізбектерді тоқтатуға жануарлар үстіндегі сынақтарда үміттендіргенімен, клиникалық сынақтарда сәтсіздікке ұшырады. прогестерон, ксенон, барбитураттар, магний (нақты дәлелдер жоқ), кальций канал блокаторлары, PPAR γ агонисттері, куркуминоидтар, этанол, NMDA антагонисттері,
Іс-шаралар
Дәстүрлі бейнелеу әдістерінен басқа, мидың зақымдануын бақылауға және зерттеуді жеңілдетуге көмектесетін бірнеше құрылғылар бар. Микродиализ жасуша сыртындағы сұйықтықтың үлгісін алып, глюкоза, глицерин және глутамат сияқты ишемия немесе ми метаболизміне қатысты метаболиттерді талдауға мүмкіндік береді. Интрапараэнхималық ми тінінің оттегі мониторингі жүйелері (Licox немесе Neurovent PTO) АҚШ-та неврологиялық интенсивтік терапияда кеңінен қолданылады. "CerOx" деп аталатын инвазивті емес модель әзірленуде. Сондай-ақ, бас миының жарақаттануының (ТМЖ) салдарына байланысты факторларды анықтау және қандай жағдайларда КТ сканерлеу және хирургиялық араласулар тиімді екенін анықтау мақсатында зерттеулер жоспарлануда. Гипербариялық оттегімен терапия (ГВО) бас миының жарақаттануынан кейін қосымша ем ретінде қарастырылған. 2012 жылғы Кокрейн жүйелі шолуының нәтижелері бас миының жарақаттанғаннан кейін қалпына келу кезеңіндегі емдеу үшін гипербариялық оттегі терапиясын жүйелі түрде қолдануға негіз бермейді. Бұл шолуда сондай-ақ, шолу жасалған кезде аз ғана рандомизацияланған бақыланатын сынақтар жүргізілгені, олардың көпшілігі әдістемелік кемшіліктері мен нашар есеп берумен байланысты екені көрсетілді. 2010 жылға дейін, жеңіл бас миының жарақаттануын анықтау үшін болжамдық визуалды қадағалау өлшемі зерттелді. Визуалды қадағалау сынақтарында, көзді қадағалау мүмкіндігі бар басқа орнатылған дисплей құрылғысы нысанның үлгілі қозғалысын көрсетеді. Миы зақымдалмаған адамдар қозғалатын нысанды тегіс көз қозғалысымен және дұрыс траекториямен қадағалай алады. Бұл сынаққа назар және жұмыс жады қажет, бұл бас миының жеңіл жарақаттанған адамдары үшін қиындық тудыратын функциялар. Зерттеудің мақсаты – бас миы зақымдалған адамдарда қозғалатын нысанаға қатысты көздің қадағалау қателері бола ма, соны анықтау.
Бақылау қысымы
Қысымның реактивтілік индексі миға қан ағынының жай-күйі туралы ақпарат беру үшін артериялық қан қысымымен бас сүйегі ішіндегі қысымды салыстыруға қолданылады, соның арқасында емдеуді дұрыс бағыттауға және миға тым көп немесе тым аз қан ағынының түсуін болдырмауға болады. Дегенмен, 20 мм рт.ст. немесе одан кем интракраниалды қысымды бақылаудың осындай әдісі, неврологиялық жағдайды бақылайтын бейнелеу және клиникалық тексерулерге қарағанда, өмірді ұзартуда, психикалық немесе функционалдық жағдайды сақтауда жақсырақ емес.
Сенсорлық өңдеу
Жануарлар моделіндегі бас жарақатында (ТЖЖ) сезімталдық өңдеу кеңінен зерттелді, нәтижесінде жүйелі ақаулар пайда болатыны және олардың баяу, бірақ толыққанды емес қалпына келетіні анықталды. Бұл ерекшеленеді, әсіресе, жоғарғы қабық қабаттарындағы белсенділіктің бастапқы кезеңде төмендеуімен. Осы белсенділіктің төмендеу кезеңі сондай-ақ, осы жоғарғы қабаттардағы қабық белсенділігінің үлгілерінде, тұрақты сезімталдық тітіркендіргіштерге жауап ретінде нақты уақыт эффектілерімен сипатталады.