Кіріспе
Кейбір үкіметтердегі атқарушы билік. Парламенттік немесе жартылай президенттік үкімет жүйесінде резервтік билік, сондай-ақ дискрециялық билік деп аталатын, мемлекет басшысының (немесе оның өкілінің) үкіметтің басқа тармағының немесе бөлігінің келісімінсіз пайдалана алатын құқығы бар. Президенттік үкімет жүйесінен өзгеше, мемлекет басшысы (немесе оның өкілі) парламенттік жүйеде көбінесе кабинет немесе заң шығарушы органмен шектеледі, және көптеген резервтік биліктер тек қана ерекше жағдайларда қолданылуы мүмкін.
In a parliamentary or semi presidential system of government, a reserve power, also known as discretionary power, is a power that may be exercised by the head of state (or their representative) without the approval of another branch or part of the government. Unlike in a presidential system of government, the head of state (or their representative) is generally constrained by the cabinet or the legislature in a parliamentary system, and most reserve powers are usable only in certain exceptional circumstances.
Конституциялық монархиялар
Монархияларда кодталмаған немесе ішінара жазылмаған конституциясы (мысалы, Ұлыбритания немесе Канада) немесе қосымша конвенциялар, дәстүрлер, патенттер және т.б. сияқты қосымша мәтіннен тұратын толық жазылған конституциясы бар монархтар, әдетте резервтік билікке ие болады. Әдетте, бұл биліктерге: кешірім беру; премьер-министрді қызметтен босату; парламентті таратудан бас тарту; және заңға патшалық келісім беруден бас тарту немесе кейінге шегеру кіреді (патшалық келісім беруден бас тарту заңға вето салумен тең, ал патшалық келісімді сақтау, мәні бойынша, келісім беруден де, бас тартудан да бас тарту және шешім қабылдауды белгісіз мерзімге кейінге шегеру болып табылады). Мұндай биліктерді қашан қолдануға болатынына қатысты қатаң конституциялық конвенциялар бар, және олар қоғамдық қысым арқылы сақталады. Дәстүрге қайшы келіп, осы биліктерді қолдану, әдетте конституциялық дағдарысқа алып келеді. Көптеген конституциялық монархиялар жауапты үкімет принципін қамтитын жүйені қолданады. Мұндай жүйеде резервтік биліктер монарх пен оның вице-корольдік өкілдерінің «конституциялық сақшылар» немесе «төрешілер» ретінде заңды түрде өмір сүруіне мүмкіндік беретін құрал деп есептеледі, олардың міндеті – Кабинет пен парламенттің заң үстемдігі және жауапты үкіметтің негізгі конституциялық принциптерін сақтауын қамтамасыз ету. Джордж Винтертон сияқты кейбір конституциялық ғалымдар резервтік биліктердің мемлекет басшысына күтпеген дағдарысты шешуге мүмкіндік беретінін және резервтік биліктерді қолдануды шектеу үшін конвенцияны пайдалану, жазбаша конституцияны ресми түрде өзгертуге қарағанда, біртіндеп және нәзік конституциялық эволюцияға мүмкіндік беретінін айтты. Ал Герберт Эватт сияқты басқалары резервтік биліктердің пайдасыз қалдықтар екенін және оларды теріс пайдалануға болатынын сенді. Эватт резервтік биліктерді кодификациялауға болады және олар жауапты үкімет жүйесінде өздерінің мақсатты функцияларын орындай алады деп ойлады. Кэмпбеллдің парламенттік сенімсіздік дауысы болмаған кезде премьер-министрді қызметтен босатуға қатысты вице-корольдік резервтік билігін пайдалану мүмкіндігі туралы болжамдар болды. Ақырында, Кэмпбелл жағымсыз жағдайды шешкені үшін мақтау алды. Бұл 20 ғасырда Австралиядағы мемлекеттік және федералдық деңгейде резервтік биліктің көптеген қолданылған мысалдарының бірі.
Канада
Канададағы резервтік өкілеттіктер корольдік артықшылығына жатады және ерекше монархқа тиесілі, себебі 1867 жылғы Конституциялық акт елдің егемендігіне барлық атқарушы билікті береді. 1947 жылы король Георг VI генерал-губернаторға «Канадаға қатысты Өзімізге [монархқа] заңды түрде тиесілі барлық билік пен өкілеттіктерді жүзеге асыруға» рұқсат беретін патент хаттарын шығарды. Канадада жұмыстан босату резервтік өкілеттігі ешқашан қолданылмаған, бірақ басқа резервтік өкілеттіктер екі рет премьер-министрді отставкаға кетуге мәжбүрлеу үшін қолданылды: Біріншісі 1896 жылы болды, сол жылы сайлауда партиясы көпшілік дауысқа ие болмағаннан кейін премьер-министр сэр Чарльз Тэппер орнынан түсуден бас тартты, нәтижесінде генерал-губернатор Абердин графы Тэпперді премьер-министр ретінде танымай, ол ұсынған бірнеше тағайындауларды мақұлдамады. Екінші рет 1925 жылы болды, бұл оқиға Кинг-Бинг дауры деп танылды. Премьер-министр Уильям Лайон Маккензи Кинг, Халық қабылдауындағы сенімсіздік дауысына тап болған кезде, генерал-губернатор Вими виконты Бингке жаңа парламентті таратуға кеңес берді, бірақ Бинг бас тартты. Провинциялық деңгейде 2017 жылдың 29 маусымында Британдық Колумбияның лейтенант-губернаторы Джудит Гичон премьер-министр Кристи Кларктың заң шығарушы жиналысты таратып, жаңа сайлау шақыру туралы өтінішін қабылдаудан бас тартты. Кларк Гичонға заң шығарушы жиналысты таратуға кеңес берді, себебі оның пікірінше, спикер тағайындалса, жиі тең дауыс беруге және тұрақсыз жағдайға соқтырады. Гичон бұл кеңеске құлақ аспай, Джон Хорганнан үкімет құруды сұрады, ол жаңа премьер-министр болды. Қазіргі уақытта ешбір генерал-губернатор заң жобасын тоқтатып қойған жоқ, бірақ провинциялық лейтенант-губернаторлар мұндай жағдайды жасады. Конституциялық сарапшы Питер Хогг «жауапты үкімет жүйесі белгілі бір резервтік өкілеттіктерге ие ресми мемлекет басшысы болмаса жұмыс істей алмайды» деген пікір білдірді. Сонымен қатар, Юджин Форси «резервтік өкілеттік шын мәнінде біздің Конституциямыз бойынша демократияның өте маңызды кепілі болып табылады. Ол АҚШ-та жазба конституциялармен қамтамасыз етілген, сот арқылы орындалатын құқықтық және соттық кепілдіктердің орнын басады».
essential safeguard of democracy. It takes the place of the legal and judicial safeguards provided in the United States by written Constitutions, enforceable in the courts."
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландияның алғашқы губернаторлары, бүгінгі генерал-губернаторлардың ізашарлары, шетелдік және маори істері сияқты кейбір мәселелер бойынша айрықша билікке ие болып, айтарлықтай билік жүргізді. Олар премьер-министрлерді таңдауда да нақты таңдауға ие болды, өйткені сол кездегі парламенттер еркін және жиі өзгеріп отыратын фракциялар құраған тәуелсіз мүшелерден тұрды және әрқашан министрлерінің кеңесімен әрекет етуге міндетті болмады. Жаңа Зеландияның саяси жүйесі жетілген сайын, Отарлау кеңсесі губернаторларға жергілікті министрлердің кеңесін орындауды бұйырды және осы лауазымның өкілеттігі үнемі азайып келеді. Бұл ертедегі биліктің маңызды қалдықтары әлі де сақталған. Генерал-губернатордың бірқатар резервтік өкілеттіктері бар, оларды король Карл III атынан пайдалануға болады. Сэр Кеннет Кит осы өкілеттіктерді қолдану "Патшайым билік етеді, бірақ үкімет басқарады, егер Ұлыбританияның Өкілдер палатасы оны қолдаса" деген қағидаға негізделген деп сипаттайды. Ең көрінетін резервтік өкілеттіктер – премьер-министрді тағайындау және оның отставкасын қабылдау. Бұл өкілеттік жалпы сайлау нәтижесінде үкімет ауысқан сайын жүзеге асырылады, соңғы рет 2023 жылы орын алды. Егер премьер-министр Парламенттің сенімін жойса және Парламентті тарату туралы кеңес берудің орнына отставкаға кетсе де, осы өкілеттік қолданылуы мүмкін; соңғы рет мұндай жағдай 1911 жылы тіркелді. Сонымен қатар, егер премьер-министр өз партиясы тарапынан лауазымынан алынса, жеке себептермен зейнеткерлікке шықса немесе қызмет барысында қайтыс болса, мұндай жағдай туындауы мүмкін. Тағайындау өкілеттігі резервтік өкілеттіктердің қатарында болғанымен, генерал-губернатор қатаң конвенцияларды сақтайды және Өкілдер палатасындағы басым фракцияның көшбасшысын тағайындаған. Генерал-губернатор көпшілік депутаттардың қолдауына ие емес Өкілдер палатасының мүшесін премьер-министр етіп тағайындаудың теориялық өкілеттігін сақтайды, бірақ Жаңа Зеландия жауапты үкіметке ие болғаннан бері ешбір генерал-губернатор осы өкілеттікті пайдалануға тырыспады, алайда 19 ғасырдағы кейбір кабинеттердің өмір сүру мерзімі өте қысқа болды. Бұрынғы уақытта, егер премьер-министр қайтыс болса, денсаулығына қатысты мәселелер туындаса немесе күтпеген жерден отставкаға кетсе, генерал-губернатор үкіметтік партия жаңа басшыны таңдап, оны премьер-министр етіп тағайындағанша, бірнеше аға министрлердің ішінде уақытша премьер-министрді таңдауға мүмкіндік алған. Алайда, қазіргі таңда премьер-министрдің кеңесі бойынша тұрақты вице-премьерді тағайындау, ол қажет болған жағдайда премьер-министрдің міндетін атқарушы болады, генерал-губернатордың осы дискрециясын жойды. Генерал-губернатордың басқа да бірқатар заңдық өкілеттіктері бар. Олар "Корольдің қалауы бойынша" немесе "Генерал-губернатордың қалауы бойынша" қызмет ететін премьер-министрді және министрлер кабинетін, жеке министрді немесе кез келген басқа лауазымды тұлғаны қызметтен шеттетуге құқылы. Басқалар, мысалы, профессор Филип Джозеф генерал-губернатор демократияны жою сияқты ерекше жағдайларда заң жобаларына патшалық келісім беруден бас тарту құқығын сақтайды деп санайды. Үкімет немесе жеке министрлер ұсынған бұйрықтар мен ережелерді қабылдаудан бас тарту мүмкіндігі де ұқсас даулы өкілеттік болып табылады. Резервтік өкілеттіктерді пайдаланған немесе кем дегенде қарастырған бірнеше жағдай болды. 1890 жылдары премьер-министр Джон Балланс губернаторға (кейіннен жойылған) Заңнамалық кеңеске бірнеше жаңа тағайындаулар жасауды ұсынды. Екі губернатор, Онслоу графы мен Глазго графы, Колониялық кеңсе Баллансқа көмектеспейінше тағайындаудан бас тартты. Бұл оқиға губернатордың дискрециялық өкілеттігін айтарлықтай шектеді. Бұл заңдар сол кезде өзгермегенмен, кейінірек губернаторлар мен үкіметтер оларды қолдану орынды болатын сценарийлердің азайғанын есептеді. Бір ғасырдан кейін, 1984 жылы конституциялық дағдарыс туды. Шығып келе жатқан премьер-министр сэр Роб Малдун сайлауда жеңіліп қалды, бірақ генерал-губернатор сэр Дэвид Битиге жаңа премьер-министр Дэвид Лэнгтің ғана емес, сонымен қатар Малдунның партиясы мен кабинетіндегі көптеген адамдардың қалауымен шұғыл ережелер қабылдау туралы кеңес беруден бас тартты. Сол кезде Битидің Мулдунды жұмыстан босатып, оның отставкасын күтпей, оны ауыстыру мүмкіндігі талқыланды. Мулдун өз кабинетінің қысымымен ақырында мойынсұнып, Битидің резервтік өкілеттіктерін пайдалану қажеттігін жойды.
Сент-Китс және Невис
1981 жылы Сент-Китс пен Невисте конституциялық дағдарыс туды, сол кезде губернатор сэр Пробин Иннис өзінің резервтік өкілеттіктерін қолданып, елдің премьер-министрі сэр Кеннеди Симмондстың үкіметі қабылдаған заңға қол қоюдан бас тартты. Иннис бұл заңның конституцияға қайшы екеніне сенді және Вест-Индияның қауымдасқан мемлекеттерінің Жоғарғы соты оны жақын арада күштен шығарады деп ойлады. Жағдай Елизавета II Симмондстың өтініші бойынша Иннистің губернаторлық қызметін тоқтатқанда шешілді.
Тувалу
Тувалу Конституциясының 52-бабында генерал-губернатор өзінің өкілеттіктерін "а) Министрлер кабинетінің; немесе б) Премьер-министрдің [ ] кеңесіне сәйкес ғана жүзеге асырады, егер ол (с) кез келген басқа адамның немесе органның кеңесіне сәйкес әрекет етуі қажет болса, немесе (е) өзінің салмақты ойы бойынша (онда ол тәуелсіз шешім қабылдайды)" деп көрсетеді. 2013 жылы оппозиция генерал-губернатор сэр Якоба Италелиден премьер-министрдің кеңесінсіз (немесе тіпті қарсы) әрекет етуді сұрады. 28 маусымда премьер-министр Вилли Телавидің үкіметі маңызды қосымша сайлауда жеңіліске ұшырады, бұл оппозицияға Парламентте бір дауыс көпшілік берді. Оппозиция дереу үкіметтен Парламентті қайта шақырып, сенімсіздік білдіру жөніндегі ұсыныс енгізіп, жаңа үкімет құруды талап етті. Премьер-министр Телави Конституцияға сәйкес, оған жылына бір рет ғана Парламентті (бюджетті мақұлдау үшін) шақыру міндетті екенін және демек, желтоқсанға дейін шақыруға міндетті емес екенін мәлімдеді. Оппозиция генерал-губернаторға жүгінді. 3 шілдеде Италели өзінің резервтік өкілеттіктерін пайдаланып, премьер-министрдің қарсылығына қарамастан Парламентті 30 шілдеде шақыруға бұйрық берді. Нәтижесінде генерал-губернатор премьер-министрді қызметтен босатті.
(e) in his own deliberate judgment (in which case he shall exercise an independent discretion)". In 2013, Governor General Sir Iakoba Italeli was requested by the Opposition to act without (and indeed against) the Prime Minister's advice. On 28 June, Prime Minister Willy Telavi's government had lost a crucial by election, which gave the Opposition a majority of one in Parliament. The Opposition immediately called for the government to reconvene Parliament, so that a motion of no confidence could be introduced, and a new government formed. Prime Minister Telavi responded that, under the Constitution, he was only required to convene Parliament once a year (for a vote on the budget), and was thus under no obligation to summon it until December. The Opposition turned to the Governor General. On 3 July, Italeli exercised his reserve powers in ordering Parliament to convene, against the Prime Minister's wishes, on 30 July. In the end, the Governor General dismissed the Prime Minister from office.
Жапония
Көптеген басқа конституциялық монархтардан өзгеше, Жапония императорының қосалқы биліктері жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыста Жапонияның жеңілісінен кейін, императордың рөлі 1947 жылғы Жапония Конституциясының І тарауында, елді жеңген шетелдік державалар шешімімен белгіленген. Конституцияда егемендік императорда емес, жапон халқында болады, ал император – мемлекеттің және халықтың бірлігінің символы ғана екені айтылған.
Малайзия
Янг ди Пертуан Агонгтың (көбінесе "Патша" деп аударылатын, сайланған жоғарғы федералды билеушінің) қосалқы өкілеттіктері жоқ. Малайзия Конституциясының 40-бабы Агонгтың үш ғана өкілеттігін нақтылайды: Парламентті тарату туралы өтінішті қабылдамау, Билеушілер кеңесін шақыру және Премьер-министрді тағайындау, бірақ оны қызметтен босатуға құқығы жоқ.
Швеция
Жапония императоры сияқты, Швеция королі де мемлекетті басқаруға қатысты ешқандай конституциялық жауапкершілікке ие емес, тек рәсімдік және өкілдік функцияларын ғана сақтайды. 1974 жылғы «Үкімет туралы Ереже» бойынша, жоғары атқарушы билік – Үкіметке (Премьер-министр және басқа министрлерден құралған) тиесілі, ол Риксдагқа есепті. Алайда, Король Үкіметке бағынбайды, сондықтан моральдық авторитет ретінде тәуелсіз рөл атқара алады. Бірақ, 1974 жылғы «Үкімет туралы Ереже» дайындалған материалдарда көрсетілгендей, қалыпты тәжірибе бойынша Король, партиялық саясатқа немесе биліктегі Үкіметті сынауға ұқсас нәрселерден қашынуы тиіс.
Республикалар
Резервтік өкілеттіктер мемлекет басшысы мен үкімет басшысы лауазымдарын бөлетін республикалық конституцияға да жазылуы мүмкін. Мұндай жағдай Веймар Республикасы тұсында Германияда болды және қазіргі таңда Бесінші Франция Республикасында, Италия Республикасында және Ирландия Республикасында да сақталып тұр. Резервтік өкілеттіктерге, мысалы, қалыпты тәртіптерді айналып өтіп, төтенше жағдайларда заң шығару немесе реттеу құқығы кіруі мүмкін. Көптеген мемлекеттерде мемлекет басшысының резервтік өкілеттіктерді пайдалану мүмкіндігі конституция мәтінінде нақты көрсетіліп, реттеледі.
Бангладеш
Бангладеш президенті премьер-министр мен бас судьяны тағайындаудан басқа барлық шешімдер бойынша премьер-министрмен кеңесуге міндетті. Дегенмен, Президент үкіметті немесе парламентті таратуға, қылмыскерлерге кешірім беруге құқылы. Уақытша үкімет билігі кезінде Президенттің өкілеттігі күрт кеңейді; 1962 жылы Мемлекеттік кеңес Президенттің 16-бап бойынша шығарған заңнамалық сипаттағы шараларын қарауға өзін құзырсыз деп санады. Франсуа Миттеран өзінің "Тұрақты төңкеріс" (Le Coup d'État permanent) атты кітабында 16-бапты сынға алып, оның амбициялы саясаткерге диктатор болуға мүмкіндік беретінін айтты. Алайда ол өзі президент болғаннан кейін де өкілеттіктерін шектемеді.
During the regime of the caretaker government, the President's power expanded dramatically; In 1962, the Council of State ruled itself incompetent to judge measures of a legislative nature issued by the President under Article 16. In his book, Le Coup d'État permanent (The Permanent Coup), François Mitterrand criticized Article 16 for allowing an ambitious politician the opportunity to become a dictator. However, he made no move to put away his reserve powers after he himself became president.
Германия
Германия конституциясы президенттің өкілеттіктерін шектейді, Веймар республикасында болғандай, атқарушы биліктің заңнамалық бекітусіз тиімді билік ете алу жағдайына жол бермеу үшін. Атап айтқанда, президент жарлық арқылы билік жүргізе алмайды. Дегенмен, «заң шығарудағы төтенше жағдай» туғанда Германия президенті «Бундестагтың» (парламент) бекітуінсіз заңға қол қоюы мүмкін. Германия конституциясының 81-бабында президент Бундестагтағы конструктивті көпшілікті жоғалтқан жағдайда да үкіметті іс-қимылға қабілетті ұстау мүмкіндігі қарастырылған. Сонымен қатар, егер канцлер сенімсіздік дауысында жеңіліске ұшырап, президенттен оны таратуды сұраса, Германия президенті Бундестагты таратуға құқылы. Германия президенті Федеративтік Республика құрылған 1949 жылдан бері осы құқықты үш рет қолданды. 1972 жылы президент Густав Хайнеман канцлер Вилли Брандтың өтініші бойынша Бундестагты таратып жіберді, ал 1982 жылы президент Карл Карстенс канцлер Гельмут Кольдің өтінішімен осылай істеді. Бранд пен Коль екеуі де келесі сайлауда үлкен басымдықпен қайта сайланды. Соңғы рет 2005 жылдың 1 шілдесінде президент Хорст Кёлер канцлер Герхард Шредердің өтініші бойынша Бундестагты таратып жіберді. Шредер келесі сайлауда күтпеген жерден жеңіліске ұшырады. Президент парламент қабылдаған заңдарға қол қоюдан бас тартуға (вето) белгілі бір жағдайларда құқылы. Бұл заң шығару процесіндегі формальды қателіктер немесе жаңа заңға тән Конституциялық нормалардың бұзылуы болуы мүмкін. 2013 жылдың мамыр айына дейін осы резервтік құқық 8 рет қолданылған. Толық ақпарат үшін неміс тіліндегі Wikipedia бетіне қараңыз: de:Bundespräsident (Deutschland). Президент Бундестагта дауысқа салуға ұсынылған алғашқы канцлер кандидатын тағайындайды. Егер үш дауыс беруден кейін бірде-бір кандидат парламент мүшелерінің абсолютті көпшілігін жеңіп алмаса, президент Бундестагты таратуға құқылы. Президент федералдық қылмыстар үшін қылмыскерлерді, кабинет мүшесінің қосымша қолтаңбасымен кешіруге құқылы. Кешірім беруден бас тарту үшін қосымша қолтаңба қажет емес.