Кіріспе
Бұл Ауғанстан тарихының уақыт жолағы, Ауғанстан мен оның ізашар мемлекеттеріндегі маңызды құқықтық және аумақтық өзгерістерді, сондай-ақ саяси оқиғаларды қамтиды. Осы оқиғалардың контекстін білу үшін «Ауғанстан тарихы» бөлімін қараңыз. Сондай-ақ, «Ауғанстан мемлекет басшыларының тізімі» мен «Ауғанстандағы жылдар тізімі» бөлімдеріне де назар аударыңыз.
This is a timeline of Afghan history, comprising important legal and territorial changes and political events in Afghanistan and its predecessor states. To read about the background to these events, see History of Afghanistan. See also the list of heads of state of Afghanistan and the list of years in Afghanistan.
Б. з. б. 25 ғасыр
Жыл Күн Оқиға 2400 1900 б.з.д. Қазіргі Ауғанстанның солтүстігі, Түркменстанның шығысы, Өзбекстанның оңтүстігі және Тажикстанның батысындағы қола дәуірі Окс цивилизациясы.
Б. з. б . 16 ғасыр
Жыл Күн Оқиғасы 1500 б.з.д. Гандхара өркениеті туралы ең ерте мәтіндік деректер, ежелгі Үндістанның Ригведа және Зороастризмнің Авеста қолжазбаларында кездеседі.
7 ғасыр
Жыл Күн оқиғасы 678 549 б.з.д. Кабул алқабы Меди империясының құрамына кіреді.
Б. з. б . 6 ғасыр
550 ж.б.д. Кир II Кабулды жаулап алады, ол зороастризм және буддизмнің ғылым орталығына айналады. 516 ж.б.д. Дарий I Ауғанстанға шапқыны жасап, оны Әхеменид империясының құрамына қосады.
Б. з. б. 4 ғасыр
330 327 б.з.д. Македониялық Александр III Ауғанстанды бағындырады. 312 б.з.д. Александр III қайтыс болғаннан кейін және Македония империясы ыдырағаннан соң Ауғанстан Селевкид империясының құрамына кіреді. 305 303 б.з.д. Хиндукуш, Гандара, Арахозия (ежелгі Кандагар төңірегінде орналасқан) және Баграмның оңтүстігіндегі аймақтар Чандрагупта Маурья Селевки I-ді Селевкид-Маурьян соғысында жеңгеннен кейін Маурья империясының бір бөлігіне айналады. Аймаққа буддизмнің кіріп келуі, ол зороастризм және ежелгі индуизммен бірге басты діндердің біріне айналады.
б. з. д .
Жыл Күн Оқиға 15 б.з.д. Буддалық Апрахаражалар әулеті, оның территориясы Сват, Гандахара, Таксила және Ауғанстанның шығыс бөліктерінің бір бөлігін қамтиды. (50 ж. дейін)
Біздің заманымыздың 1 ғасыры
Жыл Күн Оқиғасы 19 б.з. Гондофар құрған Сурен патшалығы, астаналары Кабул және Таксила қалаларында, аумағы Оңтүстік Ауғанстан, Шығыс Иран және Үндістан субконтинентінің солтүстік-батыс аймақтарын қамтиды. (226 б.з. жылға дейін) 30 б.з. 27 қаңтар Құжула Кадфис Архандаб өзені аңғарында Құшан империясын құрды. (375 б.з. жылға дейін)
2 ғасыр
120 жыл Ұлы Канишка Кушан империясының императоры болады. Ол өзінің империясын қазіргі Оңтүстік Өзбекстан және Тәжікстаннан бастап, солтүстік-батыстағы Аму Дарья (Окс) өзенінен солтүстікке қарай Солтүстік Үндістанға дейін, Ганг жазығындағы Паталипутраға дейін кеңейтеді. Буддизмді ұстанатын ол буддистік ілімдерді, өнер мен архитектураны қолдайды. 151 жылы Канишка ступасы салынды. Қазіргі археологтар мен ежелгі қытай саяхатшысы Сюаньцзянның мәліметінше, оның диаметрі 87 метр, биіктігі 180–210 метр және ол қымбат тастармен әшекейленген. 191 жылы Васудева I Кушан империясының императоры болады. Оның билігі 232 жылға дейін созылады.
4 ғасыр
Жыл Күн Оқиға 320 Кидара ғұндар мемлекеті құрылды, шамамен 460 жылға дейін сақталды.
V ғасыр
Жыл Күн Оқиға 440 Ефталиттер (ақ хунндар) империясы құрылды, астанасы Кундуз қаласында орналасқан. Буддизм, манихейлік және зороастризм олардың басты діндері болды.
VI ғасыр
Жыл Күні Оқиғасы 570 Бамиян Буддаларының кішірек мүсіні, "Шығыс Буддасы" деп белгілі, (көміртекті талдау бойынша шамамен) Хефталиттер билігі тұсында салынған.
VII ғасыр
Жыл Күн оқиғасы 618 Бамиян Буддаларының ең үлкені, "Батыс Будда" деп аталатын мүсін, Хефталиттер билігі тұсында салынған (көміртекті талдауға сүйенген шамамен жыл). 630 Қытайлық монах, ғалым және саяхатшы Сюаньцзян Балхқа сапар шегіп, 100-ге жуық буддалық монастырь, 30 000 монах, көптеген ступалар және басқа да діни ескерткіштер туралы мәлімдейді. Ең танымал ступа – Будданың алып мүсіні орналасқан Навбахара болды. 665 Буддалық Түрк Шахи әулеті құрылды, оның астанасы Каписиде, қазіргі Баграм қаласының жанында орналасқан. 680 Қазіргі оңтүстік Ауғанстан аймағында Зунбил әулеті құрылды, оның астанасы Газниде болды. 683 Түрк Шахи патшасы Язид ибн Зияд басқарған Омейяд халифатының араб әскерін жеңіп, оларды талқандайды, Язид ибн Зияд шайқаста қаза табады және араб шабуылы шешулі түрде тойтарылды. 698 Зунбил патшасы Убайд Алла б. Әби Бакра басқарған араб "Қырып-жойғы әскерін" жеңеді. Әби Бакра көп мөлшерде сыйлық беруге, үш ұлын кепіл ретінде беруге және Зунбилге ешқашан шабуыл жасамауға ант беруге мәжбүр болады. Араб әскерінің 30 мың салдатының 25 мыңы қаза тапты.
9 ғасыр
Жыл Күн Оқиға 815 Араб Аббасид халифатының Түрік шаһиларын жеңілуі. Түрік шаһы ислам дініне өтуге және жыл сайын салық төлеуге мәжбүр болды. 850 Түрік шаһы Лагатурманның оның министрі Каллармен құлатылуы және индус шаһи әулетінің құрылуы.
10 ғасыр
964 жыл. Хинду Шахи әулетінің билеушісі Жаяпала Газнавилердің астанасы Газни қаласына бірнеше жорық ұйымдастырады.
13 ғасыр
Жыл Күн Оқиға 1219 1221 Моңғолдардың Ауғанстанға басып кіруі, Моңғол империясының Хорезм мемлекетін жаулап алуының бір бөлігі ретінде, Кабул, Кандагар және Джалалабад қалаларында мыңдаған адам қаза болды. 1221 жылы Қашып бара жатқан Хорезм шаһы Джалал ад-Дин Мингбурнуды қуған Шыңғыс хан, Бамиян қамалында сүйікті немересі Мутукан қаза тапқаннан кейін Бамиянның барлық халқын қырғынға ұшыратып, бірақ Бамиян Буддаларын зардапсыз қалдырды. 1259 жылы Шыңғыс ханның қайтысынан кейін Моңғол империясы бөлінді. Ауғанстан Шағатай хандығының құрамына енді.
XIV ғасыр
Жыл Күн Оқиға 1383 1385 Тимур көршілес Мауеранаһрдың (шамамен қазіргі Өзбекстан, Тәжікстан және іргелес аймақтар) басшысы ретінде Ауғанстанға жорық жасайды, ол Тимурид империясының бір бөлігіне айналады.
XVI ғасыр
1504 жылы Ферғана және Самарқанның тәуелсіз билеушісі Бабур Кабулды жаулап алады (Кабул қамалы (1504)).
18 ғасыр
1709 жыл 21 сәуір Мируайс Хотак, ықпалды ауған тайпа басшысы, парсы Сәфәүи әулетіне қарсы сәтті төңкерістен кейін Кандагарда тәуелсіздікке қол жеткізді. 1709–1713 жылдары Персия үкіметі Қандаһар провинциясын қайтару үшін екі үлкен әскер жіберді, бірақ ауғандардан жеңіліске ұшырады. 1725 жыл 22 сәуір Махмудты оның туысы Әшраф, Абдул Азиз ұлы өлтіріп, Персия шахы болып тақты иеленді. 1729 жыл 29 қыркүйек Дамған шайқасы: Надир Шах бастаған Афшарид әскерлері Әшрафты және оның әскерін жеңді. 1738 жылы Надир Кандагарға шабуыл жасап, қиратты және Абдали этностық паштун тайпаларының саяси ықпалын қайта жаңғыртты. 1747 жыл 19 маусымда Абдали паштун конфедерациясының Ахмад Шах Дуррани тәуелсіз Ауғанстан құрылғанын жариялады, оның астанасы Кандагар қаласы болды.
19 ғасыр
1809 жылы Дуррани Ұлыбританиямен одақ туралы келісімге қол қойды. 1819 жылы Шопиан шайқасы: Ранжит Сингхтің сикх халса әскері губернатор Джаббар Хан бастаған Дуррани күшін жеңіп, Кашмирді сикх империясына қосып алды. 1823 жылы Дост Мұхаммед хан Кабулда таққа отырды және өзін әмір деп жариялады. 1823 ж. Ноушера шайқасы: Ранжит Сингхтің сикх халса әскері Пешавар аңғарын басып алып, Азим Хан бастаған Дуррани күшін жеңді. 1837 ж. қарашада Гератты қоршау: Парсы әскері Гератты басып алуға тырысты, бірақ жеңіліп, 1838 жылы кетеді. 1839 ж. наурыз айында Бірінші ағылшын-афған соғысы: Британдық экспедициялық күш Кветтаны басып алды. 23 шілдеде Ғазни шайқасында британдықтар Ғазнит басып алып, Шужа Шах Дурраниді Ауғанстанның қуыршақ билеушісі етіп тағайындады. 1841 ж. қарашада Бірінші ағылшын-афған соғысы: Ауғанстандық халық британдық елшіні өлтірді. 1842 жылдың қаңтарында Эльфинстон әскерінің қырғыны: 16 мыңнан астам салдаты бар, көбінесе үнділіктерден құралған британдық әскер Ауғанстандықтар тарапынан қырғынға ұшырады. 1857 жылы Ауғанстан Персияға соғыс жариялады. Ауған әскерлері Гератты қайта басып алды. 1878 жылдың қаңтарында Екінші ағылшын-афған соғысы: Ауғанстан британдық дипломатиялық миссияны қабылдаудан бас тартты, бұл екінші ағылшын-афған соғысына себеп болды. 1879 ж. мамырда Екінші ағылшын-афған соғысы: Ауған үкіметі елдің көп бөлігін британдықтардың басып алуына жол бермеу үшін Гандамак келісімінде Ұлыбританияға көп билік берді. 1880 жылдың 22 шілдесінде Абдур Рахман хан Ауғанстанның әмірі ретінде ресми түрде танылды. 1893 жылдың 12 қарашасында Абдур Рахман мен Британдық Радж өкілі Мортимер Дюран Дюранд сызығын белгілеу туралы келісімге қол қойды.
20 ғасыр
1901 жыл 1 қазан Әбдір Рахманның ұлы Хабибулла хан Ауғанстан әмірі болды. 1919 жыл 20 ақпанда Хабибулла хан қаза тапты. Оның ұлы Аманұлла хан өзін Ауғанстанның патшасы деп жариялады. 1919 жылдың мамырында Үшінші ағылшын-афған соғысы: Аманұлла хан ағылшындарға қарсы күтпеген шабуыл жасады. 19 тамызда Ауғанстанның сыртқы істер министрі Махмуд Тарзи Равалпиндиде британдықтармен Равалпинди келісімін жасады. 1922 жылы Ауғанстанда Күндік Хижри күнтізбесі ресми түрде қабылданды. 1929 жылы халық көтерілісі кезінде Аманұлла хан Хабибулла Калаканидің пайдасына тақтан басқазуға мәжбүр болды. Бұрынғы генерал Мохаммед Надир Шах Ауғанстанды өз бақылауына алды. 1933 жыл 8 қарашада Надир хан қаза тапты. Оның ұлы Мұхаммед Захир Шах патша болып жарияланды. 1964 жылы жаңа конституция бекітіліп, демократиялық заң шығару органы құрылды. 1965 жыл 1 қаңтарда Ауғанстанның Марксистік Халықтық Демократиялық партиясы (АХДП) өзінің алғашқы съезін өткізді. 1973 жыл 17 шілдеде Мұхаммед Дауд Хан патшаға қарсы төңкеріс жасап, өзін президент деп жариялады. 1978 жыл 27 сәуірде Саур революциясы: ПДПА-ға адал әскери бөлімдер Ауғанстан президенттік сарайына шабуыл жасап, президент Мұхаммед Дауд Хан мен оның отбасын өлтірді. 1 мамырда Саур революциясы: ПДПА өзінің көшбасшысы Нұр Мұхаммед Таракиді Ауғанстан президенті етіп тағайындады. Шілдеде Ауғанстанның жаңа үкіметіне қарсы көтеріліс Нұристан провинциясында басталды. 5 желтоқсанда Ауғанстан үкіметінің өтініші бойынша Кеңес әскерін орналастыруға рұқсат беретін келісімге қол қойылды. 1979 жыл 14 қыркүйекте Таракиді премьер-министр Хафизулла Әминнің жақтастары өлтірді. 24 желтоқсанда Әмин режимінің құлауынан қорқып, Кеңес әскері Ауғанстанға шабуыл жасады. 27 желтоқсанда "Торнадо-333" операциясы: Кеңес әскерлері Кабулдағы ірі үкіметтік, әскери және БАҚ ғимараттарын, соның ішінде Таджбег сарайын басып алып, премьер-министр Әминды өлтірді. 1988 жыл 14 сәуірде Кеңес-Ауған соғысы: Кеңес үкіметі Женева келісімдеріне қол қойды, онда қарулы күштерін шығару кестесі қамтылған. 1989 жыл 15 ақпанда Кеңес-Ауған соғысы: Соңғы Кеңес әскерлері елден кетіп қалды. 1992 жыл 24 сәуірде Ауғанстандағы азаматтық соғыс (1989-1992): Ауған саяси партиялары Пешавар келісімін жасады, ол Ауғанстан Ислам мемлекетін құрды және Сибғатулла Моджаддиді оның уақытша президенті деп жариялады. Гүлбұддин Хекматиярдың "Хезби Ислами" тобы көршілес Пәкістанның қолдауымен, Ислам мемлекетіне қарсы Кабулда жаппай бомбалауды бастады. 28 маусымда Пешавар келісімінде келісілгендей, "Жамият-е-Ислами" көшбасшысы Бурхануддин Раббани президент лауазымына кірісті. Талибанның шабуылы мен Ауғанстанның Ұлттық мұражайының тоналуы Ауғанстанның 100 000 мәдени және тарихи жәдігерлерінің 70% жоғалуына әкелді. 1994 жылдың тамызында Лашкар-Га мен Кандагар арасындағы шағын ауылда Талибан үкіметі құрыла бастады. 1995 жылғы қаңтарда Пәкістанның қолдауымен талибандар Ауғанстанның Ислам мемлекеті мен оның астанасы Кабулға қарсы әскери науқан бастады. 1995 жылғы 13 наурызда Талибан хазара халқының көшбасшысы Абдул Али Мазариді азаптап өлтірді. 1996 жыл 26 қыркүйекте Ауғанстандағы азаматтық соғыс (1996-2001): Ислам мемлекетінің күштері Ауғанстанның солтүстігіне кері шегініп кетті. 27 қыркүйекте Ауғанстандағы азаматтық соғыс (1996-2001): Талибан Кабулды басып алып, Ауғанстан Ислам Әмірлігін құрды. Кабулда Біріккен Ұлттар Ұйымының қорғауында тұрған бұрынғы президент Мохаммад Наджибуллаға талибан күштері азап шекті, оны кастрациялады және өлтірді. 30 қыркүйекте Талибан барлық әйелдерге жұмыс істеуге тыйым салу туралы жарлық шығарды. 1998 жылдың тамызында Ауғанстандағы азаматтық соғыс (1996-2001): Талибан Мазар-е-Шәрифті басып алып, Абдул Рашид Достумды елден қууға мәжбүр етті. 11 тамызда Талибанның Пули Хумри қоғамдық кітапханасын қиратуы. Кітапханада 55000-нан астам кітап пен ескі қолжазбалар бар еді. Ауғандықтар оны өз халқы мен мәдениетінің ең құнды және әдемі жинақтарының бірі деп санайды. 20 тамызда "Шексіз жетістік" операциясы: АҚШ әскери-теңіз флоты Әфғанстанның Ислам әмірлігінде төрт әскери лагерьге зымыран атты.
21 ғасыр
2001 жыл, 2 наурыз Талибанның Бамиян Буддаларын басшысы Мулла Омардың бұйрығымен динамитпен жойғаны. 9 қыркүйекте қарсылық қозғалысының жетекшісі Ахмад Шах Масуд француз журналистері болып маскираланған екі арабтың жанкешті шабуылында қаза тапты. 20 қыркүйек АҚШ-та 11 қыркүйекте болған шабуылдардан кейін АҚШ президенті Джордж Буш Талибан үкіметінен «Әл-Қаида» ұйымының басшысы Усама бен Ладенді ұстап беруді және елдегі барлық террористік оқу лагерьлерін жабуды талап етті. 21 қыркүйек Талибан Буштың ультиматумын қабылдамады, себебі бен Ладенді 11 қыркүйек шабуылдарымен байланыстыратын ешқандай дәлел болған жоқ. 7 қазан «Тұрақты еркіндік» операциясы: АҚШ пен Ұлыбритания «Әл-Қаида» мен Талибанға қарсы әуе шабуылдарын бастады. Қазан Талибан елдегі Ұлттық мұражайдағы кем дегенде 2750 көне өнер туындысын жойғаны туралы хабарлар тарады. 5 желтоқсан Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі Ауғанстанда қауіпсіздікті сақтау және Карзай әкімшілігіне көмек көрсету үшін Халықаралық қауіпсіздікке жәрдемдесу күшін (ISAF) құруға рұқсат берді. 20 желтоқсан Германияда Ауғанстан жөніндегі халықаралық конференция: Хамид Карзай Ауғанстанның уақытша әкімшілігінің басшысы болып сайланды. 2002 жылдың шілдесінде 2002 жылғы Лоя Джирга: Хамид Карзай Ауғанстанның Кабул қаласында Ауғанстанның уақытша әкімшілігінің президенті болып тағайындалды. 2003 жылдың 14 желтоқсанында 2003 жылғы Лоя Джирга: 502 делегаттан тұратын Лоя Джирга жаңа Ауғанстан конституциясын қарастыру үшін өткізілді. 2004 жылдың 9 қазанында Хамид Карзай Ауғанстан президенттік сайлауында жеңіске жетіп, Ауғанстан Ислам Республикасының Президенті болып сайланды. 2005 жыл Талибан көтерілісі: Пакистанның Ауғанстанмен шекарадағы Дюранд сызығының жанында 80 000-ға жуық сарбазды орналастыру туралы шешімінен кейін көтеріліс басталды. 2006 жылдың 1 наурызында Буш әйелімен бірге Ауғанстанға барып, Кабулда Америка Құрама Штаттарының жаңартылған елшілігін ашып берді. 2007 жылдың 13 мамырында Ауғанстан мен Пәкістан шекарасындағы қақтығыстар: қақтығыстар Пәкістанмен басталды. 2010 жылы АҚШ президенті Барак Обама Ауғанстанға қосымша 33 000 АҚШ сарбазын жіберді, халықаралық әскерлердің жалпы саны 150 000-ға жетті. 2011 жылы Пакистанда Усама бен Ладеннің қазасынан кейін көптеген жоғары лауазымды ауғандық шенеуніктер қаза тапты, олардың арасында Мұхаммед Дауд Дауд, Ахмет Уәли Карзай, Жан Мохаммад Хан, Гулам Хайдер Хамиди және Бурхануддин Раббани болды. 2011 жыл Ауғанстан Ұлттық майданы Тәжікстанның басшысы Ахмад Зия Масуд, Хазаралардың басшысы Мұхаммед Мохакик және Өзбекстанның басшысы Абдул Рашид Достуммен құрылды. 2020 жылдың 29 ақпанында АҚШ Талибанмен бейбіт келісімге қол қойды, АҚШ-ты әскерлерді тартуға және 2021 жылдың 1 мамырына дейін шартты түрде толық шығаруға міндеттеді. Келісім бойынша, Ауғанстан үкіметі 5000 тұтқынға алынған Талибан мүшесін 1000 ауғандық сарбазға алмастыруға тиіс болды. 2021 жылдың 15 қаңтарында АҚШ Трамп әкімшілігінің Ауғанстандағы әскерлер санын 2500-ге дейін азайтты. 2021 жылдың 14 сәуірінде АҚШ президенті Джо Байден 2021 жылдың 11 қыркүйегіне дейін Ауғанстаннан АҚШ әскерлерін толықтай шығаруға бұйрық берді (кейін 2021 жылдың 31 тамызына дейін қайта қарастырылды). 2021 жылдың 1 шілдесінде АҚШ әскерлері 20 жылға жуық уақыттан кейін Ауғанстандағы ең ірі базасы Баграм әуежайын тастап кетті. 2021 жылдың 15 тамызында Кабул Талибанның бақылауына өтті (Кабулдың құлауы).