Кіріспе

Адан мак Габрайн (; Aodhán mac Gabhráin), сондай-ақ Адан деп те жазылады, 574 жылдан шамамен 609 жылға дейін Даль-Риатаның патшасы болды. Даль-Риата патшалығы қазіргі Шотландиядағы Аргилл мен Бьют және Ирландиядағы Антрим графлығының бір бөлігінде орналасқан. Шежірелерде Аданның Габран мак Домангарттың ұлы екені айтылады. Ол Әулие Колумбаның замандасы болды және оның өмірі мен мансабы туралы көптеген мәліметтер Әулие Колумбаның өмірі сияқты агиографиялық еңбектерден, мысалы, Адоманнан Ионаның еңбегінен алынған. Адан ежелгі ирланд және орта ирланд тілдеріндегі проза мен поэзия туындыларындағы кейіпкерлердің бірі, олардың кейбіреулері қазір жоғалып кеткен. Ирландия жылнамалары Аданның Ирландияда және Солтүстік Британиядағы көршілеріне қарсы жорықтарын, соның ішінде Оркней аралдарына, Мэн аралына және Шотландияның шығыс жағалауына жасаған шабуылдарын тіркеген. Беденің жазбаларына сәйкес, Адан Дегстан шайқасында Берникияның Этельфритінен жеңіліске ұшырады. Бұл жеңілістен кейін Адан тақтан алынып немесе өз еркімен орнынан бас тартқан болуы мүмкін. Бір дерек көзінде оның қайтыс болған күні 609 жылдың 17 сәуірінде Килкерранда деп көрсетілген.

Көршілері

Аэдан – Даль-Риатаның кішігірім тайпалық патшаларына билік жүргізген бас патшасы. «Сенхус ферн Альбан» VII-VIII ғасырларда Даль-Риатаның бөліністерін тіркеген, бірақ Аэданның заманынан ешқандай жазба қалмаған. «Сенхус» бойынша, Даль-Риата 7 ғасырда үш кіші патшалыққа бөлінген, әрқайсысын олардың атымен аталатын негізін қалаушысына есімделген туыстық топ басқарған. Бұл – Кинтайр, Коваль және Бютті билеген Аэданның әкесінің құрметіне аталған Cenél nGabráin; Солтүстік Аргиллдің Cenél Loairn; және Ислайдың Cenél nÓengusa. Олардың ішінде «Сенхус» атаған кішігірім бөлімдер немесе тайпалар болған. Патшалықтың ирландиялық бөлігі туралы мәліметтер одан да аз. Сыртқа қарағанда, Даль-Риатаның Солтүстік Британиядағы көршілері – пиктілер мен бриттер, атап айтқанда, қазіргі Солтүстік Англия мен Оңтүстік Шотландияның төмендігіндегі бриттік тілді халықтар болған. Аймақтағы ең қуатты бриттік патшалық – Альт Клут, кейін Стратклайд және Камбрия деп аталған. Аэданның өмірінің соңында Берниция англосаксон патшалығы Солтүстік Британиядағы ең ірі күшке айналды. Ирландияда Даль-Риата Ольстердің бір бөлігін құрады, оны Даль-Фиатахтың Баетан мак Карилл басқарды. Ольстердегі тағы бір ірі топ – кейін Даль нАраиди деп аталған, бірікпеген Круитннің тайпаларынан тұрды. Аэдан заманындағы ең маңызды Круитни патшасы – Фиахнаэ мак Баетайн. Ольстер патшалығынан тыс, оған қарсы тұрған Уи Нейллдің түрлі патшалықтары мен тайпалары, сондай-ақ олардың қолдаушылары мен одақтастары болды. Уи Нейлл патшаларының ішінде Аэданның тұсында ең маңыздысы – Cenél Conaill-дің Аэд мак Айнмуирх, Колумбаның туысы болған.

Билік

Адоман, Сенхус фер н Албан және ирланд жылнамалары Аэданды Габран мак Домангарттың ұлы деп жазады (шамамен 555–560 жылдары қайтыс болды). Аэданның інісі Еоганан Адомнанға белгілі және оның өлімі 597 жылы тіркелген. Сенхус Габранның тағы үш ұлын – Куилдах, Домналь және Домангартты атап көрсетеді. Куилдах пен Домангарт туралы немесе олардың ұрпақтары туралы ештеңе белгілі болмаса да, Адоман «Cenél nGabráin-нің патшалық тегіне жататын» Домналдың ұлы Коналлдың ұлы Иоанды еске алады, бірақ бұл көбінесе Иоанның Cenél nGabráin-нің туысы болғанын білдіреді, ал оның әкесі Домнал Аэданның інісі Домналь емес деп есептеледі. Аэдан 574 жылы оның ағасы Коналл мак Комгайл қайтыс болғанда шамамен қырық жаста болған. Оның патшалыққа мұрагерлігі күмәнді болуы мүмкін; Адоман Колумба Аэданның інісі Эогананның кандидатурасын қолдағанын айтады. Адоман Аэданды Колумба патша етіп тағайындағанын мәлімдейді, бұл Британия мен Ирландияда белгілі болған тұңғыш тағайындалу саналады. 574 жылы Коналлдың өлімі туралы хабардан кейін, Ольстер және Тигернах жылнамалары Кинтайрдағы Телох немесе Дельгу шайқасы туралы жазады. Шайқастың нақты орны анықталмаған. Жылнамалар «Дунхад, Коналлдың ұлы, Комгаллдың ұлы, және Габран ұлдарының одақтастарының көптеген басқалары қаза тапты» деген келісімде болады. 575 жылы Ольстер жылнамасында «Друим Кеттің үлкен жиыны» туралы айтылады, ол Лимавадиге жақын Муллаг немесе Дейзи Хиллде Аэд мак Айнмуирх пен Колумбаның қатысуымен өтті. Адоманның мәлімдемесіне сәйкес, Аэдан да бұл жиынға қатысқан. Жиынның мақсаты толыққанды белгілі емес, бірақ онда жасалған келісімдердің бірі Аэдан патшалығының мәртебесіне қатысты болды. Аэдан мен Аэд Даль-Риата флоты Уи-Нейлге қызмет ететініне келісті, бірақ оларға ешқандай салық төленбеді және жауынгерлер тек Ирландиядағы Даль-Риата жерлерінен ғана берілді. Бұл келісімнің себебі – Баетан мак Кайрилдің Аэданға және Аэдке төнген қауіп-қатер деп есептеледі. Баетан Даль-Риата патшасын Роснариде (Арал-Маги) өзіне бағынуға мәжбүрлеген. Бұл патша Аэдан болған деп саналады, ал Ольстер деректері Баетан Шотландиядан салық жинағанын көрсетеді. 581 жылы Баетан қайтыс болғаннан кейін, ульстерліктер Ман аралын тастап кетті, оны Баетан кезінде басып алған, және бұл аралдан Аэдан, шамамен 583 жылы соғысқан, оларды қуған болуы мүмкін. Бұрын, шамамен 580 жылы, Аэдан Оркниге шабуыл жасады деп хабарланады, ол бұрын пикттер патшасы Маэльхонның ұлы Брайдейге бағынышты болған. Аэданның Мэн аралындағы жорықтары кейде Адоманның Миатхиге қарсы соғысымен шатастырылады. Миатхилер – Форт өзенінің жоғарғы ағысындағы Маеатея тайпасы. Бұл жорық сәтті аяқталды, бірақ Адоманның айтуынша, Аэданның ұлдары Артур мен Эохайд Финд шайқаста қаза тапты. Бұл шайқас шамамен 590 жылы болған болуы мүмкін және Лейтрейд немесе Лейтриг шайқасы деп тіркелген. Берчанның болжамында Аэдан туралы былай делінген: «Ол пиктер әскерімен он үш жыл (бірінен кейін бірі) шайқасады (тегерақты жеңіп алу үшін)». Аэдан мен пиктер арасындағы жалғыз тіркелген шайқас 599 жылы немесе одан кейін Цирциннде болған, онда Аэдан жеңілді. Оның ұлдарының өлімі туралы да хабар берілген. Бұл шайқас 584 жылы Цирциннде өткен және Брайдейдің ұлы Маэльхонның қаза тапқан «Асрет шайқасымен» шатастырылған болуы мүмкін. Бұл шайқас «пиктердің өзара соғысы» деп сипатталған. Уэльс дәстүрлерінің бірқатары Аэдан мен Альт Клут патшасы Риддерх Хейл арасындағы соғысқа нұсқау береді, бұл солтүстік бритон патшалығы кейіннен Стратклайд деп аталды. Гектор Мунро Чадвик және кейінгі тарихшылар Аэданның бастапқыда Риддерх және оның алдыңғыларымен ұзақ мерзімді одақта болғанын, бірақ ол ақырында қақтығысқа ұшырағанын болжайды. Жоғалған ирланд эпосы Orgain Sratha Cluada көбінесе 870 жылы викингтердің Альт Клутқа шабуыл жасағанын көрсетеді деп есептеледі, бірақ Маккуарри бұл Аэданның Риддерхке шабуыл жасағанын білдіруі мүмкін деп санайды.

Degsastan және одан кейінгі

Дегсастан Аедан мен Бернисиандар арасындағы алғашқы шайқас болмаған сияқты. Адоманнан оның ұлы Домангарттың саксон жерінде қаза тапқанын айтады, сондай-ақ Бран да сол, басқаша жазбада қалған шайқаста қаза тапқан деген болжам бар. Осы қақтығыстың себептері туралы Беда Аеданның Этельфриттің ілгерілеуінен қорқып қалғанын ғана айтады. Дегсастан шайқасы қай жерде болғанына қарамастан, Беда оны Нортумбрияның құрамында деп есептейді. Бұл шайқас Этельфрит үшін шешуші жеңіс болды, және Беда сақтықпен былай дейді: «Осы күннен бастап бүгінгі күнге дейін Британиядағы ирланд патшаларының ешқайсысы ағылшындармен шайқасуға батылдық танытпады». Жеңіске жеткенімен, Этельфрит те шығынға ұшырады; Беда оның бауыры Теодольд барлық серіктерімен бірге қаза тапқанын хабарлайды. Ирландиялық дереккөздерде Теодольдты Эанфрит деп атайды, ал оны өлтірген адам – Cenél nEógain тайпасынан Маэл Умай мак Баэтан, Жоғарғы патша Баэтан мак Ниннедоның ұлы. Ирландиялық «Комперт Монгайн» поэмасында Ольстер патшасы Фиахнаэ мак Баэтан, Дал нАраиди, Аеданға сакстарға қарсы, мүмкін Дегсастан шайқасында көмектескендігі айтылады. Англо-саксон жылнамасында Берникия патшасы Хуссаның ұлы Херингтің де сол жерде болғаны, әрине, Аеданмен бірге шайқасқа қатысқандығы жазылған. Дегсастан шайқасында жеңілгеннен кейін, жылнамаларда Аедан туралы алты жыл бойы ештеңе айтылмайды, ол шамамен 609 жылдың 17 сәуірінде, 800 жыл шамасында жазылған Талагт мартирологиясында көрсетілген күні қайтыс болған болуы мүмкін. Тигернах жылнамасында оның жасы 74 деп көрсетілген. Берханның болжамы оның өлімін Кинтайрге орналастырады және «өлімінде патша болмайды» дейді, ал 12 ғасырғы Acta Sancti Lasriani оның патшалықтан қуылғанын мәлімдейді. 14 ғасырда жазған Фордундық Джон Аеданның Кинтайрдағы Килкерранда жерленгеніне сенген.

Аданның ұрпақтары

Аэданның орнын ұлы Эхоид Буид басты. Адоман Колумбаның Еохайдтің үлкен ағаларының (Артур, Эохайд Финд және Домангарт есімдерімен тізілген) әкесінен бұрын қайтысы туралы болжамын айтады. Аэданның басқа ұлдары Сенхус фер н Альбан кітабында Эохайд Финд, Туатал, Бран, Байтéне, Конаинг және Гартнаит деп аталған. Адоман сондай-ақ Сенхуста Конаингтің ұлы деп көрсетілген Артурды және Сенхуста тізілмеген Домангартты есімдерімен атады. Домангарт та Аэданның ұлы емес, немересі болуы мүмкін, Конаингтің тағы бір ұлы болған жағдайда. Cenél nGabráin патшаларының тікелей ұрпақтары Эхоид Буидтің ұлы Домналл Бректен тарады, бірақ Конаингтің ұрпақтары 7-шы ғасыр бойы және 8-шы ғасырға дейін таққа үміткер болып күресті. Гартнаит, Аэданның ұлы, 601 жыл шамасында қайтыс болған пиктің патшасы Домельхтың ұлы Гартнаитпен бір адам болуы мүмкін деген пікір бар, бірақ бұл пиктің аналық желісіне негізделген, ол сынға ұшырады. Одан да аз сенімді, Гартнаиттың пиктік патшалар тізіміндегі ізбасары Нехтан оның немересі болған, демек Аэданның шөбересі болған деген болжам бар. Аэданның қыздары туралы көп мәлімет жоқ. Майтгемм, сондай-ақ Джемма деп те жазылған, Дал Фиатахтың ханзадасы Кайреллға үйленді. Аэданның әйелдерінің есімдері сақталмаған, бірақ біреуі бриттік болса, екіншісі Домельк есімді пиктік әйел болуы мүмкін, егер Домельхтың ұлы Гартнаит пен Аэданның ұлы Гартнаит бір адам болса.