Кіріспе

Гүлдің еркек мүшесі – гүлдің тозаң түзетін репродуктивті мүшесі. Жалпы алғанда, тозаңдықтар андроэциумды құрайды.

Морфология және терминология

Стамэн әдетте сүтқоры деп аталатын сабақтан және микроспорангияны қамтитын антерден тұрады. Көбінесе антерлер екі бөліктен (әр бөлігі локул деп аталады) тұрады және филаментке антердің түбінде немесе ортаңғы бөлігінде бекітіледі. Бөліктердің арасындағы стерильді тінді жалғау деп атайды, ол өткізгіш талшықтарды қамтитын филаменттің жалғасы. Оны антердің жоғары жағындағы кеңейтім ретінде көруге болады. Микроспорангиумдағы микроспорадан тозаң түйіршігі пайда болады және ол еркек гаметофитті қамтиды. Антерлердің мөлшері кең ауқымда өзгереді: Wolfia spp-де миллиметрдің бір бөлігінен бастап, Canna iridiflora және Strelitzia nicolai-де 13 сантиметрге дейін жетеді. Гүлдегі стамендер жиынтығы андроэций деп аталады. Андроэций Canna түрлеріндегідей жарты стаменнен (яғни бір локулден) немесе сагуарда (Carnegiea gigantea) санаған 3482 стаменге дейін құралуы мүмкін. Өсімдіктердің әртүрлі түрлеріндегі андроэций әртүрлі пішіндерді құрайды, олардың кейбіреулері өте күрделі. Ол гинециумды қоршап, периантпен қоршалған. Triuridaceae тұқымдасының кейбір өкілдері, әсіресе Lacandonia schismatica және Lacandonia braziliana, сондай-ақ Trithuria (Hydatellaceae туысы) түрлерінің бірнешеуі гинециумдары андроэцийді қоршауымен ерекшеленеді.

Этимология

Стамен – латын тілінде "жіп" деген мағынаны білдіреді (алғашқыда тоқымадағы жіптің тігісі). Антера француз тіліндегі anthère сөзінен, ал ол классикалық латын тіліндегі anthera сөзінен шыққан, яғни "гүлден алынған дәрі" дегенді білдіреді, бұл өз кезегінде ежелгі грек тіліндегі ἀνθηρά (anthērá) сөзінен, ἄνθος сөзінен туындаған. Стамендердің бірігуінің ең жоғары дәрежесі кейбір Cyclanthera түрлерінде (Қабақ тұқымдасы) және Phyllanthus туысының Cyclanthera бөлімінде (Эуфорбия тұқымдасы) кездеседі, онда стамендер гинецейдің айналасында сақина құрайды, бір камерасы бар. Бір стамені бар өсімдіктер "моноандрлы" деп аталады.

Ағза тозаңы өндірісі

Әдеттегі антерде төрт микроспорангия болады. Микроспорангиялар антерде (антер қапшықтары немесе тозаң қапшықтары) қапшықтар немесе қалталар (локулдар) құрайды. Антердің екі жағындағы екі бөлек локуль бір локульге қосылуы мүмкін. Әрбір микроспорангиум тапетум деп аталатын қоректік тін қабатымен қапталған және бастапқыда диплоидты тозаң аналық жасушаларын қамтиды. Бұл жасушалар мейоз процесінен өтіп, гаплоидты спораларды құрайды. Споралар мейоздан кейін тетрада түрінде бірігіп немесе бөлініп шығуы мүмкін. Әрбір микроспора митоздық бөлініс арқылы тозаң түйіршігі деп аталатын жетілмеген микрогаметофитті құрайды. Тозаң түйіршіктері антер ашылғанда (дехисценция) шығарылады. Бұл ашылу бойлық жарықтар, сортаң тұқымдастар (Ericaceae) сияқты тесіктер немесе шұбар тұқымдастар (Berberidaceae) сияқты жапырақшалар арқылы болуы мүмкін. Кейбір өсімдіктерде, әсіресе Орхидеялар (Orchidaceae) және Асклепиадоидтар (Asclepiadoideae) тұқымдастарында, тозаңдар масса түрінде сақталады, оларға поллиния деп аталады және құстар немесе жәндіктер сияқты нақты тозаңдаушы агенттерге жабысуға бейімделген. Көбінесе, жетілген тозаң түйіршіктері бөлініп, жел, су, тозаңдаушы жәндіктер, құстар немесе басқа тозаңдаушылар арқылы таратылады. Гүлді өсімдіктердің (ангиоспермалардың) тозаңы сәбізге, гүлдің аналық бөлігінің қабылдағыш бетіне, үйлесімді гүлге жеткізілуі тиіс, тозаңданудың сәтті болуы үшін. Тозаң түйіршігі (жетілмеген микрогаметофит) жеткеннен кейін әдетте дамуын аяқтайды, тозаң түтігін өсіріп, екі спермий ядросын құру үшін митозға түседі.

Өсімдіктердегі жыныстық көбею

Типтік гүлде (яғни гүлді өсімдіктердің көпшілігінде) әр гүлде карпельдер мен аталықтар болады. Алайда, кейбір түрлерде гүлдер бір жынысты болады, яғни тек карпельдері немесе тек аталықтары ғана болады. (моноэцисті = бір өсімдікте екі типтегі гүлдер кездеседі; диоэцисті = екі типтегі гүлдер тек әртүрлі өсімдіктерде кездеседі). Тек аталықтары бар гүл андроэцисті гүл деп аталады. Тек карпельдері бар гүл гинекоэцисті гүл деп аталады. Пстиль бір немесе бірнеше карпельден тұрады. Функционалды аталықтары бар, бірақ функционалды пстилі жоқ гүл аталық гүл немесе (дәл емес) еркек гүл деп аталады. Функционалды пстилі бар, бірақ функционалды аталықтары жоқ гүл карпельді гүл немесе (дәл емес) әйел гүл деп аталады. Дамымай қалған немесе жетілмеген аталық стаминодий немесе стаминод деп аталады, мысалы, Scrophularia nodosa-да. Орхидеялардың карпельдері мен аталықтары бір бағанаға біріктірілген. Бағананың жоғарғы бөлігін тозаңдық құрайды, ол тозаңдық қақпағымен жабылған.