Кіріспе

Француз төңкерісі кезіндегі саяси клуб Конституцияның достары қоғамы, 1792 жылдан кейін Якобиндер қоғамы, бостандық пен теңдік достары (Société des Jacobins, amis de la liberté et de l'égalité) деп аталды және көбінесе Якобиндер клубы (Club des Jacobins) немесе жай ғана Якобиндер (/dʒ//æ//k//ə//b//ɪ//n/; ʒakɔbɛ̃) деп танылды. Бұл клуб 1789 жылғы Француз төңкерісі кезіндегі ең беделді саяси клуб болды. Оның саяси билікке көтерілген кезеңі Террор билігін қамтиды, оның барысында Францияда 10 000-нан астам адам сотталып, өлім жазасына кесілді, олардың көпшілігі саяси қылмыстар жасады деп айыпталды. 1789 жылы Бретань аймағынан шыққан корольға қарсы депутаттар құрған бұл клуб бүкіл елде республикалық қозғалысқа айналып, мүшелерінің саны жарты миллионнан асып кетті деп есептеледі. 1792-93 жылдары Жирондистер Францияны басқарғанда Австрия мен Пруссияға соғыс жариялады, король Людовик XVI-ны құлатып, Француз Республикасының бірінші республикасын құрды. 1793 жылдың мамырында Максимилиан Робеспьер басқаратын Тау фракциясы Жирондистер фракциясын ықпалдан шығарып, 1794 жылдың шілдесіне дейін үкіметті бақылады. Олардың үкіметтегі кезеңі саяси зорлық-зомбылықтың күшеюімен еректелді, осы себепті Якобиндер/Тау үкіметінің кезеңі Террор билігі деп танылды. 1793 жылдың қазан айында 21 көрнекті Жирондист гильотинаға алынды. Тау билігі бүкіл елде 17 000-ға жуық қарсыласты Вендея көтерілісі мен Федералистер көтерілісін басу және олардың қайталануын болдырмау мақсатымен жазалады. 1794 жылдың шілдесінде Ұлттық конвент Робеспьер мен оның одақтастарын биліктен қуғызып, Робеспьер мен 21 серігін өлім жазасына кесті. 1794 жылдың қарашасында Якобиндер клубы жабылды. Британ империясында Якобиндер аталымы негізінен француз төңкерісі үкіметтерінің Тауымен байланысты болды және белгілі және кәсіпкерлік топтар арасында радикалды солшыл төңкерісшіл саясатты сынайтын, әсіресе догматизм мен зорлық-зомбылық көрсеткенде, жағымсыз сипаттама ретінде кеңінен таралды. Ұлыбританияда бұл термин Якобитизмнің теріс коннотацияларын еске түсірді, бұл католиктік, монархистік және сирек болатын көтерілісшіл саяси қозғалыс, ондаған жылдар бұрын Англияның құлатылған королі II Джеймс және оның ұрпақтарымен байланысты болды. Якобиндер Ресей революциясына дейін ескіріп, қолданыстан шықты, сол кезде (радикалды) марксизм, анархизм, социализм және коммунизм терминдері оны басып озды. Францияда Якобиндер қазіргі таңда орташа авторитарлыққа, тең құқықтарға және орталықтандыруға бейім. Бұл термин сонымен қатар қоғамды өзгерту үшін үкіметтің кең ауқымды араласуын жақтаушыларды да білдіреді. Ол азаматтық құндылықтарды белсенді түрде насихаттайтын және тәрбиелейтін мемлекеттік білім беру жүйесін жақтаушылар тарапынан да кеңінен қолданылады. Бұл термин сонымен қатар шетелдік араласуға қарсы тұра алатын күшті ұлттық мемлекетті жақтаушылар үшін де қолданылады, бірақ бұл қолдану азырақ және әлсіз.

Қор

1789 жылы Францияда мамыр-маусым айларында Версаль сарайында шақырылған 1789 жылғы Генералдық Штаттар отырысында, бастапқыда Бретон клубы ретінде құрылған Якобин клубы, сол Генералдық Штаттарға қатысқан Бретань өкілдерінен ғана тұрды.

Парижге ауысу

1789 жылдың қазан айында Версальға жасалған шабуыл кезінде клуб, әлі де толығымен депутаттардан тұрған, Бреттаниядан Ұлттық құрылтай жиналысының депутаттары үшін провинциялық фракция ретінде қайта құрылды. Клуб 1789 жылдың қараша айында Лондон Революциялық қоғамының француз халқын бостандықтарын қайта алғандарымен құттықтаған хатының ықпалымен Société de la Révolution ретінде қайта құрылды. Мүшелер санының өсуіне байланысты, топ жиналыстары үшін Ассамблея орнына жақын, Rue Saint Honoré көшесіндегі “Якобиндер” доминикан монастырының асханасын жалға алды. 1790 жылдың 8 ақпанында қоғам Барнаве жасаған ережелерді қабылдау арқылы ресми түрде осы кең негізде құрылды, олар президент герцог д’Айгильонның қолтаңбасымен жарияланды. Париждегі орталық қоғамға қатысты алғанда, ол негізінен кәсіби мамандық иелерінен (мысалы, заңгер Робеспьер) және жақсы жағдайдағы буржуазиядан (мысалы, сыра қайнатқыш Сантер) тұрды. Алайда, бастапқыда басқа да топтар да болды. Орлеан герцогының жас ұлы, Францияның болашақ королі Людовик Филипп, герцог д’Айгильон, принц де Бролье және виконт де Ноаль сияқты аристократтар мен буржуазия мүшелердің көп бөлігін құрады. Клубқа сондай-ақ “пәре” Мишель Жерар да кірді, ол Бриттаниядағы Тюэль-ан-Монгермонттан шыққан шаруа, оның қарапайым, салауатты ақылы халықтық даналықтың көрінісі ретінде бағаланды, ал оның туған жерлік жилеті мен өрілген шашы кейіннен якобин сәнінің үлгісіне айналды. 1791 жылдың шілдесінде Якобин клубының консервативті мүшелері өздерінің Фейянт клубын құру үшін кеткені, Якобин клубын белгілі бір дәрежеде радикалдандырды. 1792 жылдың наурыз айында Австриямен соғысқа қарсылық көрсеткендері үшін Фейянт министрлері Жирондистер тарапынан қызметтен алынды. 1792 жылдың сәуір айында Ассамблея соғыс жариялау туралы шешім қабылдады, осылайша «Жирондист» бағытын ұстанды, бірақ Робеспьердің Якобиндер арасындағы орны одан әрі маңыздырақ болды. 1791 жылдың қазанынан 1792 жылдың қыркүйегіне дейін Францияны басқарған Заң шығарушы Ассамблеяда Бриссо, Иснар және Ролан сияқты адамдар басым болды: Жирондистер. Бірақ 1792 жылдың маусымынан бастап Жирондистер Якобин клубына сирек келе бастады, өйткені олардың қатал қарсыласы Робеспьердің ықпалы күшейді.

Ұлттық конвенцияда Монтаньарлар мен Жирондиндердің қарсыласы

1792 жылғы 21 қыркүйекте монархия құлағаннан кейін, Якобин клубы 1791 жылғы конституция жарияланғаннан кейін алған атауы (Société des amis de la constitution seants aux Jacobins à Paris) Société des Jacobins, amis de la liberté et de l'égalité деп өзгертілді. Бұл шатастыру тудыруы мүмкін, себебі барлық Монтаньярлар Якобин емес еді, ал олардың басты қарсыластары Жирондистер бастапқыда Якобиндер болып табысқан. 1792 жылғы қыркүйек айына қарай Робеспьер Якобин клубындағы ең ықпалды дауысқа айналды.

Монтанардтар билігі мен азаматтық соғыс

1793 жылдың маусым айында Максимилиан Робеспьер және оның кейбір серіктестері (Монтаньярдтар) Францияда үлкен билікке ие болды. Олардың көпшілігі, Робеспьердің өзі сияқты, якобиндер болатын: Фуше, Колло д’Эрбуа, Марат, Сент-Жюст. Тағы үш күшті Монтаньярд – Хеберт пен Кутон. Бірақ 1793 жылдан кейінгі «мәдени соғыстарда» және тарих жазуда 1793 жылдың маусымынан 1794 жылдың шілдесіне дейін француз саясатына үстемдік еткен Робеспьердің айналасындағы топ жиі «якобиндер» деп аталды. Сент-Жюст мамыр айында Комитетке кірді, Робеспьер шілдеде, қыркүйекте, ал Било Варенне осы арада Монтаньярд үстемдігіндегі үкімет контрреволюциялық деп санайтын нәрселерді, яғни қастандықтарды басу үшін қатал шаралар қолданды. 1794 жылдың маусым айының соңында Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің үш мүшесі – Било Варенне, Колло д’Эрбуа және Карно – Робеспьерді диктатор деп айыптады. 10 Термидор, II жыл (1794 жылдың 28 шілдесі) кешкі уақытта Луи Лежендр әскерлерімен Монтаньярдтардың жетекші мүшелерін Хотель-де-Вилльде және Якобиндер клубында тұтқындауға жіберілді, мұнда мүшелер әр сенбі сайын жиналатын. Робеспьер және оның 21 серіктесі, оның ішінде якобин Сент-Жюст және Монтаньярд Кутон Ұлттық конвенттің үкімімен өлім жазасына кесіліп, гильотинаға алынды.

Жабылу

Робеспьер мен басқа да жетекші Монтанарлар мен Якобиндердің өлім жазасын алуымен Термидор реакциясы басталды. Якобиндер термидориялық және анти-якобиндік газеттердің мақсатына айналды, ал Якобиндер контрреволюциялық үнқағаздардың "халық пікірін улайтынын" айтып шағымданды. Якобиндер 9 Термидорда Робеспьерге көрсеткен қолдауларынан бас тартты, бірақ Террорға қайта оралуды қолдады, бұл халыққа ұнамады. Осы уақытта ұйымның қаржысы шатаққа түсіп, мүшелерінің саны 600-ге дейін азайды. Сонымен қатар, олар Нант қаласындағы зұлматтарға қатысқан Террордың көрнекті мүшелерінің, әсіресе Жан Батист Карьердің сотталуымен байланысты болды. Ұйымдасқан топтар пайда болды, "жас алтын" немесе Muscadins деп аталатын олар Якобин мүшелерін мазалап, шабуылдады, тіпті Париждегі Якобин клубының ғимаратына шабуыл жасады. Бір жыл ішінде ел бойынша Якобин клубтарының 93%-ы жабылды.

Якобиндер қауымының кездесуі

Якобиндік ұстанымдарды қайта ұйымдастыруға жасалған әрекет 1799 жылдың шілдесінде «Réunion d'amis de l'égalité et de la liberté» ұйымын құруға әкелді. Оның штаб-пәтері Тюильри сарайындағы Манёж залында орналасқандықтан, ол «Манёж клубы» деп аталды. Баррас осы ұйымды қолдады, сондай-ақ заң шығарушы органның екі кеңесінен екі жүз елуге жуық мүше тіркелді, олардың ішінде көптеген танымал бұрынғы якобиндер де болды. Клуб «Journal des Libres» атты газет шығарды, Робеспьер мен Бабефтің қадір-қасиетін жоғары қойды және Директорияны «пентархиялық монархия» деп сынады. Алайда, қоғамдық пікір көбінесе орташа немесе роялистік болғандықтан, клубқа баспасөз бен көшеде шабуылдар жасалды. Үкімет күдікке түсті, клуб Тюильриден Рю-дю-Бак көшесіндегі Якобиндер шіркеуіне (Тыныштық ғибадатханасы) көшуге мәжбүр болды және тамыз айында, құрылғанына бір ай өткен соң таратылды. Оның мүшелері Директориядан кек алу үшін Наполеон Бонапартты қолдады.

Саяси ықпал

Якобиндер қозғалысы халық арасында патриотизм мен бостандық сезімін оятуға ықпал етті. Бұл қозғалыстың замандастары, мысалы, Людовик XVI патша, революциялық қозғалыстың тиімділігін "әскерлердің күші мен 1789 жылғы штыктары, қарулары, зеңбіректер мен снарядтары емес, саяси биліктің белгілерінде" көрді. Нәтижесінде, якобиндер бірнеше маңызды саяси органдарды бақылады, әсіресе Қоғамдық қауіпсіздік комитетін және оның арқылы Ұлттық конвентті, ол жай ғана заң шығарушы орган ғана емес, сонымен қатар атқарушы және сот функцияларын да өз мойнына алды. Якобиндер саяси күш ретінде "өзімшілдікке бой алдырмайтын, патриоттыққа толы және Париж халқына көбірек жаны риза" болып есептелді. Якобиндер клубы француз республикашылдығы мен революциясы үшін бюроға айналды, бұрынғы еркін экономикалық саясаты мен экономикалық либерализмнен бас тартып, экономикалық араласушылықты қолдады. Билікке келгеннен кейін, олар Франциядағы феодализмді толық жойды, ол 1789 жылдың 4 тамызында ресми түрде шешілген болатын, бірақ феодалдық жеңілдіктерді жою үшін өтемақы талап ететін ережемен тежеліп тұрды. Робеспьер революцияның басында саяси аренаға қадам басты, ол Артуадан Эстейттер Генералына сайланды. Робеспьер Якобин қозғалысының маңызды саяси тұлғасы ретінде қарастырылды, ол монархияның зұлымдығына еркіндіктің қанжарын одан да тереңірек сіңірді. Руссоның шәкірті ретінде Робеспьердің саяси көзқарастары Руссоның "адам құқықтарын" жақтаған әлеуметтік келісім туралы тұжырымына негізделген. Робеспьер, мысалы, жеке саудагерлердің құқықтарынан гөрі, жалпы халықтың тамақтанып, күн көру құқығын жоғары бағалады. "Мен халықтың қырғыншыларын сіздерге жария етемін, ал сіздер: "Олар қалағандай істесін" деп жауап бересіздер. Мұндай жүйеде барлығы қоғамға қарсы, барлығы астық саудагерлерін жақтайды", - деді ол. Робеспьер 1792 жылдың 2 желтоқсанындағы сөйлеуінде осы идеяны кеңінен жеткізді: "Қоғамның бірінші мақсаты қандай? Адамның бұрынғыдан бергі құқықтарын сақтау. Осы құқықтардың біріншісі қандай? Өмір сүру құқығы". Якобиндер қозғалысының соңғы саяси құралы – Республиканы тазарту және біріктіру үшін атқарушы билікке ие болған Қоғамдық қауіпсіздік комитеті бақылаған Террор билігі болды. Комитет жаңа азаматтық армияны құру үшін реквизиция, нормалау және әскерге шақыруды енгізді. Олар террорді өздерінің ішкі жау деп санайтындарға қарсы күрес құралы ретінде пайдаланды: Робеспьер: "Сіздердің саясатыңыздың бірінші қағидасы – халықты ақылмен, ал халықтың жауларын террормен басқару болуы керек" деп мәлімдеді. Бірінші итальяндық емес фашистік партия "Faisceau" партиясының негізін қалаушы Жорж Валуа фашизмнің тамыры Якобин қозғалысынан бастау алатынын мәлімдеді. Бұл пікірге қарсы шықты, себебі Якобиндер әлеуметтік және саяси либералды, консерватизмге қарсы және республикашылдықты жақтады. Якобин қозғалысы солшыл деп есептеледі.

Солшыл саясат

Якобиндер қолдаған саяси риторика мен популистік идеялар 19 және 20 ғасырларда қазіргі заманғы солшыл қозғалыстардың дамуына әкелді. Якобиндік – анархизм, коммунизм және социализмді қоса алғанда, барлық солшыл ойлау мектептерінің саяси негізі болды. Париж Коммунасы якобиндердің революциялық жалғасы ретінде қарастырылды. Якобиндер қолдаған және іске асырған радикалды және популистік тенденциялар Еуропаның дәстүрлі және консервативті үкіметтерінде толық мәдени және әлеуметтік дүрбелең туғызып, қоғамның жаңа саяси идеяларының пайда болуына әкелді. Якобиндердің риторикасы 1800 жылдар бойы Еуропа үкіметтеріне деген сенімсіздік пен секуляризацияның күшеюіне себеп болды. Якобиндердің тудырған саяси, әлеуметтік және мәдени құрылымдағы бұл күрделі және толыққанды революция Еуропа бойынша ұзақ мерзімді әсер етті, ал 1800 жылдардағы қоғамдық революциялар 1848 жылғы революцияларда тоңи берді. Якобиндердің популизмі және ескі тәртіптің толық құрылымдық қирауы Еуропа бойынша революциялық рухтың күшеюіне алып келді, ал осы өзгерістер жаңа саяси негіздердің қалыптасуына үлес қосты. Солшыл ұйымдар Якобиндердің негізгі қағидаларынан әртүрлі элементтерді алды. Анархистер Якобиндердің бұқаралық қозғалыстарды, тікелей демократияны және солшыл популизмді пайдалануынан әсер алды. Якобиндердің ескі жүйені толық жою, жаңа және радикалды құрылымдар құру философиясы қазіргі заман тарихындағы ең революциялық және маңызды қозғалыстардың бірі ретінде тарихта сақталды. Якобиндер өздерін конституционалистер деп санады, Адам құқықтарына, әсіресе Декларацияның «бостандық, меншік, қауіпсіздік және қанаушылыққа қарсы тұрудың табиғи құқықтарын сақтау» принципіне (Декларацияның II бабы) адал болды. Конституция француз қоғамында жеке бостандық пен әлеуметтік прогрестің қорғалуын қамтамасыз етті. Якобиндер қозғалысының мәдени ықпалы осы қағидаларды нығайтып, революциялық ортаны дамытты. Конституция көптеген Якобиндер үшін жаңадан пайда болған республиканың және азаматтықтың өсуінің негізі ретінде құрметтелді. Якобиндер шіркеуді де, атеизмді де қабылдамады. Олар католицизмді алмастыру үшін Ақыл-ой культін, кейіннен Жоғарғы болмысқа табынушылық сияқты жаңа діни культтар құрды. Олар билікке келген кезде революцияның өмір сүруіне қауіп төндірген соғыстың мұрагерлері ретінде заң үстемдігі мен халықтың зорлық-зомбылығының орнын басатын мемлекеттік ұйымдастырылған дінді жақтады. Билікке келгеннен кейін Якобиндер Ескі Режимді құлатты және революцияны әскери жеңілістен сәтті қорғады. Олар Францияда республикашылдықты нығайтып, бүгінгі күнге дейін барлық француз республикалық режимдерін белгілеген зайырлылық пен ұлттық сезімді дамытуға үлкен үлес қосты. Алайда олардың қатыгездік пен әділетсіздіктері көптеген адамдардың көзінде революцияның беделін түсірді. Нәтижесінде Термидориялық реакция барлық Якобин клубтарын жапты, барлық Якобиндерді биліктен алып тастады және көптеген адамдарды, тіпті Таудан тыс адамдарды өлімге немесе жер аударылуға соттады.

Сайлау нәтижесі

Сайлау жылыЖалпы дауыс саныЖалпы дауыстың %Жалпы жеңілген орын саны+/–Лидер1791774,000 (3-ші)18.3Жаңа Жак Пьер БриссоҰлттық конвент1792907,200 (2-ші)26.7Максимилиен РобеспьерЗаң шығару органы1795ҚатыспадыҚатыспады