Кіріспе

Оранж өзенінің саласы, Оңтүстік Африка

Вaal өзені (/v//ɑː//l/; Khoemana: ǀHaiǃarib) – Оңтүстік Африкадағы Оранж өзенінің ең ірі саласы. Өзеннің бастауы Мпумаланга провинциясындағы Брейтен қаласының жанында, Йоханнесбургтен шығысқа қарай және Ермелодан шамамен солтүстікке қарай, Үнді мұхитынан да шамалы қашықтықта орналасқан. Одан кейін ол батысқа қарай ағып, Солтүстік Кейп провинциясындағы Кимберлидің оңтүстік-батысында Оранж өзеніне құяды. Өзеннің ұзындығы шамамен километрге жетеді және солтүстік жағалауында Мпумаланга, Гаутенг және Солтүстік-Батыс провинцияларының, ал оңтүстік жағалауында Эркін Мемлекет провинциясының шекарасын құрайды. Оранж өзенінен (2200 км) және Лимпопо өзенінен (1750 км) кейін Оңтүстік Африкадағы үшінші ең ұзын өзен болып табылады. 19 ғасырдағы алтын асығынан кейін Витсуотерсранд аймағының негізгі су көзі ретінде пайда болды. Ваал су қоймасы Гаутенг және Эркін Мемлекет провинцияларының шекарасынан оңтүстікке қарай орналасқан Денисвилл қаласында орналасқан. Ваал өзені – Оңтүстік Африканың шекараларында толығымен орналасқан ең ұзын өзен. "Вaal" атауы голланд тілінен (кейіннен африкаанс тілінен) аударылған, бұрынғы Кора Хоэхоэ немесе !Оракобаб тілдеріндегі атаулардан шыққан, кейде "Тки Гарип" деп те жазылады (Хоэхоэговаб орфографиясында ǀHai!garib, "суы аз өзен"). "Вaal" және "Тки" (қазіргі орфографияда ǀHai) сөздерінің екеуі де "суы аз" немесе "бозғылт" мағынасын білдіреді, бұл өзен суының түсіне сілтеме жасайды, әсіресе тасқын кезінде, суға көп мөлшерде шөгінді жиналғанда айқын байқалады. Жоғарғы ағысында Хойхой тайпалары өзенді iLigwa (Синдебеле), Ikwa немесе Igwa (изизулу), ilikwa (сиСвати), lekwa (Сесото) немесе cuoa деп атаған, бәрі де өзен өтетін жазықты білдіреді. Су тасқынының өсуіне байланысты туындаған қажеттілікті қанағаттандыру үшін бастапқыда жеке сектор су жүйелерін құрды. Олардың қатарында 1893 жылғы Браамфонтейн Су Компаниясының Виерфонтейн синдикаты және 1887 жылғы Йоханнесбург Су Жұмыстары және Барлау Компаниясының Сиврайт концессиясы бар. Су қымбатқа түсті және көптеген тұрғындар үшін қол жетімсіз болды.

Рэнд су басқармасы

Рэнд Су басқармасы 1903 жылы жеке сектордың қызметін қабылдау және тұрақты сумен жабдықтау және санитариялық қызметтерді зерттеу мандатымен құрылды. Ұйым 1905 жылы толыққанды жұмыс істей бастады, Витватерсранд аймағына көлемді су жеткізді. Ұйым құрамына Йоханнесбург қалалық кеңесінің, Кеншілер палатасының және Витватерсранд аймағындағы басқа да жергілікті билік органдарының өкілдері кірді. Тугела-Вал су тасқыны схемасы 1974 жылы Квазулу-Наталдағы Тугела өзенінен каналдар, құбырлар және тоғандар арқылы Вал өзені жүйесіне су жеткізу үшін аяқталды.

Өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы

Ваал өзенінен су Жоханнесбургтің үлкен қалалық аймағының және Фри-Стейттің үлкен бөлігінің өнеркәсіптік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін алынады. 1881 жылы Кимберли су құбыры компаниясы Ваалдан Кейп Даймонд Филдс-ке суды бір шиллингке жеткізіп берді. Ваал-Хартц жобасының бір бөлігі ретінде суару үшін судың маңызды көзі болып табылады. Ваал өзенінен алынатын су Гаутенг және айналасындағы 12 миллион тұтынушыны қамтамасыз етеді.

Қазіргі қолданылулары

Ваал бөгетінен жоғары ағып жатқан Ваал өзенінің суының көп бөлігі кен өндіру және өнеркәсіптік қолдануда, мысалы, көмір шахталарында және Sasol компаниясының энергия және химиялық саласындағы қызметтерінде, сондай-ақ қалалық тұтыну мен электр энергиясын өндіруде пайдаланылады. Бөгеттен төмен ағында су көбінесе қалалық қажеттіліктерге жұмсалады, және пропорциясы аз болғанымен, осы бөлігінің де маңызды үлесі кен өндіру мен өнеркәсіп, суару және электр энергиясын өндіруге қолданылады. Өзеннің жоғарғы ағысы тұрақты түрде ластануға ұшырайды, бұл төмен ағындағы пайдаланушыларға әсер етеді. 2019 жылы Леква жергілікті муниципалитетіне қарасты Стандертон қаласындағы негізгі су тазарту қондырғысы жарамсыз күйде болды және созылмалы ластану проблемаларын тудырды. Төмен ағындағы пайдаланушыларға көмек көрсету үшін өзендегі тұздың жоғары концентрациясын сейілту мақсатында таза су сорғыланып құйылды, осылайша бұл тапшы ресурстың көп бөлігі зейінсіз кетіп қалды. 2021 жылы Оңтүстік Африка Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы жариялаған баяндамада өзеннің ластану деңгейі қалыпты шектен асып кеткені, соның ішінде өзенге тазартылмаған канализация ағызылғаны анықталды.

Туризм

Ваал өзенінің 50 шақырымға дейін қатар жүзе алатын су жолы бар. Сондықтан өзен алабы жыл бойы жергілікті және халықаралық туристерді қызықтыратын түрлі су спорты мен демалыс мүмкіндіктерін ұсынады. Осы іс-шараларға қайықпен жүзу, яхтинг және су шаңғысымен сырғанау кіреді. Денисвилл қаласы Ваал өзенінің Фри-Стейт жағында орналасқан және келушілерге жүзу, кайтсерфинг, яхтинг, қайықпен жүзу, катамаранмен саяхаттау, гидроциклмен жүзу, желкенмен серфинг, шнорхелинг және балық аулау сияқты су әрекеттерінен ләззат алуға мүмкіндік беретін танымал су орталығы болып табылады.