Кіріспе

Солтүстік аспан жарты шарсындағы шоқжұлдыз

Лысь – жануардың атымен аталатын шоқжұлдыз, көбінесе Солтүстік аспан жарты шарсында байқалады. Бұл шоқжұлдызды 17 ғасырдың соңында Иоганн Хевелиус енгізді. Шоқжұлдыз әлсіз, оның ең жарқын жұлдыздары зигзаг сызық құрайды. Қызғылт түсті алып жұлдыз Альфа Линцис – шоқжұлдыздағы ең жарқын жұлдыз, ал жартылай тұрақты өзгермелі жұлдыз Y Линцис – әуесқой астрономдардың зерттеу нысаны. Алты жұлдыз жүйесінде планеталар табылды. 6 Lyncis және HD 75898 жұлдыздары Доплер әдісімен, ал XO 2, XO 4, XO 5 және WASP 13 жұлдыздары өздерінің ана жұлдыздарының алдынан өтетіні байқалды. Шоқжұлдыздың шекарасында ерекше қашық шарлық шоқ NGC 2419, үш Іb типіндегі жаңа жұлдызды жарқындықтарды (суперноваларды) көрген NGC 2770 галактикасы, алдыңғы қатардағы галактиканың гравитациялық линза әсерінен жарығы күшейіп, бірнеше бейнеге бөлінген қашықтағы квазар APM 08279+5255 және 1999 жылы табылған кездегі ең қашық супершоқ Лысь супершоғы орналасқан.

Тарих

Польшалық астроном Йоханнес Хевелиус 1687 жылы Үлкен Аю мен Аурига шоқжұлдыздарының арасындағы 19 әлсіз жұлдыздан шоқжұлдыз жасады. Бұл жұлдыздар бұрын қолданыстан шығып қалған Жордан Флувиус шоқжұлдызының құрамына кірген еді. Ол оны өте әлсіздігі үшін "Линкс" деп атап, болашақ жұлдыз зерттеушілерді оны көруге шақырды, тек қана жақсы көру қабілетіне ие адамдар ғана оны тани алатынын мәлімдеді. Хевелиус өз каталогында "Тигр" (Tigris) атауын да қолданған, бірақ бұл атауды тек атласында ғана сақтап қалды. Ағылшын астрономы Джон Флэмстед 1712 жылы жарық көрген каталогында және одан кейінгі атласында осы шоқжұлдызды пайдаланды. 19 ғасырдағы әуесқой астроном Ричард Хинкли Алленнің сөзіне қарағанда, "Линкс" шоқжұлдызындағы басты жұлдыздар "қазіргі заманғы шоқжұлдыз жасаушы, кім болса да, Үлкен Аюды толықтыру үшін төрт аяқтың жиынтығын пайдалануға лайық болған".

Сипаттамалары

Lynx солтүстікке қарай Camelopardalis, батысқа қарай Auriga, оңтүстік-батысқа қарай Gemini, оңтүстікке қарай Cancer, шығысқа қарай Leo және солтүстік-шығысқа қарай Ursa Majorмен шектеседі. 545,4 шаршы градусқа және түнгі аспанның 1,322% -на жуық аумақты қамтитын бұл шоқжұлдыз 88 шоқжұлдыздың арасында 28-орында тұрады, бұл Жігіттер сияқты жақсы танымал шоқжұлдыздардан да үлкен. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ қабылдаған үш әріптік аббревиатурасы – "Lyn". Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы анықтаған шоқжұлдыздың ресми шекаралары 20 сегменттен тұратын көпбұрышпен белгіленеді (инфографикада көрсетілген). Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оңтүстік көтерілу координаттары +32.97° мен +61.96° аралығында жатыр. Аспаны қараңғы түндерде, жарқыраған жұлдыздарды Camelopardalis пен Leo арасында созылған ирек сызық ретінде көруге болады. Бұл K7III спектрлік типіндегі апельсин түсті алып жұлдыз, Жерден 203 ± 2 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Күннен екі есе салмақты, есімді жұлдыз – Альшаукат (араб тілінен аударғанда "қырғи"), сондай-ақ 31 Lyncis деп те аталады, Жерден 380 ± 10 жарық жылы қашықтықта. Альшаукат – өзгеретін жұлдыз, оның жарықтығы 25-30 күн ішінде 0,05 шамаға дейін өзгереді, негізгі шамасы 4,25. Lynx қос жұлдыздарға бай. 15 Lyncis – телескоп арқылы қарағанда қос жұлдыз жүйесі болып көрінетін тағы бір жұлдыз, ол 0,9 доға секунд қашықтықта орналасқан 4,7 және 5,8 шамасындағы екі сары жұлдыздан тұрады. Бұл жұлдыздар Жерден 178 ± 2 жарық жылы қашықтықта. Екі жарқыраған жұлдыз бір-бірінің айналасында өте ұзақ уақыт ішінде, шамамен 700-900 жылда айналады. 3,97 шамасында көрінетін телескоп F4V спектрлік типіндегі 4,11 шамасындағы сары-ақ негізгі тізбек жұлдызын және G5V спектрлік типіндегі Күнге ұқсас 6,18 шамасындағы жұлдызды көрсетеді. Екі жұлдыз бір-бірінен 10,6 астрономиялық бірлік (ау) қашықтықта орналасқан және 21,78 жылда бір-бірінің айналасында айналады. Жүйе Жерден 52,4 ± 0,6 жарық жылы қашықтықта. Бұл жарықтықтағы өзгерістер күрделі, жұлдыздың пульсацияларына байланысты 110 күндік қысқа мерзімді және жұлдыздың айналуына немесе конвекциясындағы циклдық өзгерістерге байланысты 1400 күндік ұзақ мерзімді қамтиды. Қызыл супергигант, диаметрі Күннен шамамен 580 есе үлкен, массасы 1,5-2 есе көп, ал жарықтығы Күннен шамамен 25000 есе артық. HD 75898 – 3,8 ± 0,8 миллиард жыл бұрын пайда болған, G0V спектрлік типіндегі сары жұлдыз, ол енді кеңейе бастады және негізгі тізбектен суып барады. Оның планетасы Юпитерден кемінде 2,51 есе салмақты, орбиталық периоды шамамен 418 күнге тең. Жүйенің массалық орталығы үдеп барады, бұл үшінші, одан да алыс, кемінде Юпитердің мөлшеріндегі компонент бар екенін көрсетеді. XO телескопы (Гавайи) үш жұлдыз жүйесінде планеталардың транзитін байқады. XO 2 – екі жұлдызы да Күннен сәл салмақты және суық, планеталық серіктері бар екі жұлдыздық жүйе: XO 2S-де Сатурн массасы бар планета 0,13 ау қашықтықта, шамамен 18 күндік орбиталық периодымен, ал 0,48 ау қашықтықта және 120 күндік орбиталық периодымен Юпитерден сәл салмақты планета бар, ал XO 2N-де Юпитер массасының жартысына жуық массасы бар ыстық Юпитер, оның орбитасы 2,6 күнге тең. XO 4 – F типіндегі негізгі тізбек жұлдызы, Күннен сәл ыстық және салмақты, оның айналасында 4,1 күндік орбиталық периодымен ыстық Юпитер айналады. XO 5 – Күнге ұқсас жұлдыз, оның айналасында Юпитер массасына шамамен тең ыстық Юпитер 4,2 күнде бір айналымды аяқтайды. WASP 13 – негізгі тізбектен кеңейе бастаған және суып бара жатқан Күнге ұқсас жұлдыз, 2009 жылы SuperWASP бағдарламасы арқылы транзиттік планетасы табылды. Бұл планетаның массасы Юпитер массасының жартысына тең және бір айналымды 4,35 күнде жасайды.

Терең аспан нысандары

Lynx-тің ең көрнекті терең аспан нысаны NGC 2419 болып табылады, ол "Галактикааралық саяхатшы" деп те аталады, себебі ол Күн жүйесінен тыс жерде орналасқан деп есептелген. Жерден 275 000-300 000 жарық жылы қашықтықта орналасқан, ол біздің галактикамыздағы ең алыс шарлы шоғырлардың бірі. NGC 2419 Күн жүйесінің айналасында өте эллипстік орбитамен қозғалуы мүмкін. Оның шамасы +9.06 және ол Шэпли VII класының шоғыры болып табылады. Алғашқыда жұлдыз деп ойланған NGC 2419 американдық астроном Карл Лэмплендтің зерттеулерінде шарлы шоқ екені анықталды. NGC 2537, "Аюдың табаны" галактикасы ретінде белгілі, 31 Lyncis-тен солтүстік-батысқа қарай шамамен 3 градусқа орналасқан. Бұл көк түсті, ықшам кәріз галактикасы Жерден 17-30 миллион жарық жылы қашықтықта жатыр. Жақын жерде Жерден 26-40 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан, өте жазық және жұқа спиральді галактика IC 2233 орналасқан. Жұлдыздардың пайда болуы төмен деңгейде (әр жиырма жылда бір күн массасынан кем) болатын салыстырмалы түрде тыныш галактика, ол ұзақ уақыт бойы "Аюдың табаны" галактикасымен өзара әрекеттеседі деген күдік тудырды. Алайда, қазіргі зерттеулер мұны екіұшты деп санайды, себебі үлкен телескоптардың бақылаулары екі галактиканың әртүрлі қашықтықта екенін көрсетті. NGC 2841 тобы – Lynx және оның көршісі Үлкен Аю шоқжұлдызында орналасқан галактикалардың тобы. Оған Lynx-те орналасқан NGC 2541, NGC 2500 және NGC 2552 үштігі кіреді. NGC 2541-дегі цефеидтерді стандартты шамдар ретінде пайдаланып, осы галактикаға (және топқа) дейінгі қашықтық шамамен 40 миллион жарық жылы деп есептелді. NGC 2841 өзі Үлкен Аюда орналасқан. NGC 2770 – 88 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан SASc типіндегі спиральді галактика, онда Ib типіндегі суперновалар: SN 1999eh, SN 2007uy және SN 2008D тіркелген. Соңғысы, жарылыстың алғашқы сәттерін байқауға мүмкіндік берген, кейінгі кезеңдердегі оптикалық жарық емес, оның пайда болуының алғашқы кезеңінде шығарылған рентген сәулелері арқылы анықталған алғашқы супернова ретінде танымал. Бұл жағдай NGC 2770-тің күдікті серіктес галактикасымен өзара әрекеттесуінен туындаған, осы белсенділіктің себебі болуы мүмкін. UGC 4904 – Жерден шамамен 77 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан галактика. 2004 жылдың 20 қазанында жапондық әуесқой астроном Коичи Итагаки осы галактикада суперновалық құбылысты байқады. Оның спектрін зерттеу нәтижесінде, екі жыл ішінде LBV жұлдызынан Wolf-Rayet жұлдызына айналып, 2006 жылдың 11 қазанында SN 2006jc гиперновасы ретінде жарылғандығы анықталды. APM 08279+5255 – 1998 жылы ашылған, өте алыстағы, кең сіңіру жолағы бар квазар. Алғашқыда ол табылған ең жарқын нысан деп есептелді. Оның жарығы алдындағы галактиканың гравитациялық линза әсерінен кеңейіп, бірнеше суретке бөлінеді. Бұл алып эллипстік галактика, оның супермассивті қара тесігі Күннен 23 миллиард есе салмақты, ал диаметрі 3600 жарық жылы болатын аккрециялық дискісі бар. Галактикада ыстық шаң мен молекулалық газдың үлкен аймақтары, сондай-ақ жұлдыздың қарқынды пайда болу белсенділігі бар аймақтар кездеседі. Оның космологиялық қызыл ығысуы 3,911-ге тең. 2008 жылы квазарды бақылаған астрономдар ЕКА-ның XMM-Newton және Аризонадағы Үлкен бинокулярлық телескопын (LBT) пайдаланып, 2XMM J083026+524133 атты үлкен галактика шоғырын тапты. Lynx суперкластері – 1.26-1.27 қызыл ығысуымен қашықта орналасқан суперкластер. Ол екі негізгі галактика шоғырынан – RX J0849+4452 немесе Lynx E және RX J0848+4453 немесе Lynx W – және бірнеше кіші шоғырлардан тұрады. Одан әрі, 12 миллиард жарық жылы қашықтықта орналасқан (қызыл ығысуы 3,357) Lynx Arc жатыр. Бұл өте ыстық, жас көк жұлдыздардың миллиондаған саны бар алыс аймақ, олардың беткі температурасы 80 000-100 000 K, бұл Күн жүйесіндегі ұқсас жұлдыздардан екі есе жоғары. Тек галактикалар шоғырының жақын орналасқан жері арқылы пайда болған гравитациялық линза арқылы ғана көрінетін Arc, ғаламның алғашқы күндерінің ерекшелігі, ол кезде "жұлдыздардың тууының қаһарлы отты дауылдары" жиі кездесетін.

Метеорлар жауын

Қыркүйектің линцидтері - 6 қыркүйек шамасында көрінетін шағын метеор шашырауы. Бұрын олар көбірек көзге түскен, 1037 және 1063 жылдары қытай бақылаушылары, ал 1560 жылы корей астрономдары оларды сипаттаған. Альфа линцидтерін 1971 жылы Малкольм Кэрри ашқан, олар 10 желтоқсан мен 3 қаңтар аралығында көрінеді.