Кіріспе

Яхчилан (ʝaʃtʃiˈlan) – Мексиканың Чиапас штатында Усумасинта өзенінің жағасында орналасқан ежелгі майя қаласы. Кейінгі классикалық кезеңде Яхчилан Усумасинта өзені бойындағы ең қуатты майя мемлекеттерінің бірі болды, оның басты қарсыласы Пьедрас-Неграс еді. Усумасинта аймағындағы қарастырылған жерлердің сәулеттік стильдері екі патшалық арасындағы нақты шекараны көрсететін айқын айырмашылықтарды көрсетеді. Яхчилан 654 жылы соғысқан Паленкемен де, алдымен Пьедрас-Неграс және Тикалмен де ұзақ уақыт бойы қарсыластыққа түсті. Бұл орын, әсіресе, басты құрылыстардың есіктерінің үстіне орнатылған, жақсы сақталған мүсінді тас қалқаларымен танымал. Бұл қалқалар, сондай-ақ маңызды ғимараттардың алдына қойылған стелалар қаланың династиялық тарихын сипаттайтын иероглифтік мәтіндерді қамтиды. Алғашқы археолог Дезире Шарней, Майя аймалына жасаған экспедициясының шығындарын өтеуге үлес қосқан Пьер Лорилардтың құрметіне бұл қираған жерлерді "Лорилард қаласы" деп атады, ал Альфред Модслей оны "Менче" деп атады. menˈtʃe Біраз уақыт бойы эмблемалық глиф Сиядж Чан, яғни "Аспаннан туған" деп оқылды.

Орналасқан жері

Яхчилан өзеннің оңтүстік жағасында, жылқының басы тәрізді иілген өзеннің ең биік нүктесінде орналасқан. Бұл иілген өзен қаланың барлық жағын қорғайды, тек оңтүстіктен тар құрлық жолы арқылы өтуге мүмкіндік береді. Яхчилан Бонампак қираған жерінен алыс емес. Бұл орын Мексиканың Гватемаламен шектесетін Чиапас штатының Окосинго муниципалитетінде орналасқан, өзен бойымен жүргенде, бұл жер Гватемаламен халықаралық шекараның мексикалық жағында жатыр. Бұл жер Алтар де Сақрифисиос майя қаласынан өзен бойымен төмен орналасқан. Кейбір ретроспективті жазбалар Яхчиланның әулеттік тарихын патша Көк Ягуар IV-тің қалауынша қайта жазу үшін қолданылған сияқты. 681-742 жылдар аралығында билік еткен патша Ицманай Балам II билікке келгенге дейін қала салыстырмалы түрде кішкентай болған. Ол ұзақ әулеттің негізін қалады және Яхчилан әлі кішкентай орын болған кезде таққа отырды. Пьедрас-Неграспен ұзақ жылдарға созылған бәсекелестік біздің заманымыздың 5 ғасырында басталды, екі қала да Усумасинта сауда жолына үстемдік ету үшін күресті. Яхчиланның келесі патшасы Көк Ягуар II шамамен 478 жылы Пьедрас-Неграс патшасының қарауындағы адамды тұтқынға алды. 514 жылы Пьедрас-Неграс билеушісі С К'инч Ити Ягуар I-ді тұтқынға алды, бұл оқиға сол қаладан табылған Lintel 12-де бейнеленген, онда ол жау патшасының алдында, қолы байланып, тізе бүгіп отырған күйде көрсетілген. Оның мұрагері К'инич Татб'у Череп II 526 жылдың 11 ақпанында таққа отырды. Бұл патша қаланың алғашқы патшалары туралы ақпарат беретін әулеттік тізімі бар, оның тапсырысымен жасалған ою-өрнектелген перделермен танымал.

Кейінгі классикалық

Бонапамқтағы Яхчилан қабырғалық суреттері Яхчиланның Чан Муванды өзінің бағынышты билеушісі етіп тағайындағанын еске салады. Яхчилан жерін Яхчиланға қарай қайта тұрғызу үшін қайта салды. 629 жылы Бёрд Ягуар III Яхчиланның патшасы болды. 646 немесе 647 жылы ол Усумасинтаның солтүстік жағындағы Хис Виц (мәнісі "Ягуар төбесі") жерінен бір қожайынды тұтқындады. 681 жылдың қазан айында Ицманай Б'алам II таққа отырды және ол алпыстан астам жыл билік жүргізді. Билік етуінің соңғы үштен бір бөлігінде ол монументалды құрылыс бағдарламасына жауапты болды, оның ішінде бай ою-өрнектелген перделер, иероглифтік баспалдақтар мен ою-өрнектелген стелалар бар керемет ғимараттар тұрғызылды, бұл қаланың орталығын өзгертті. Кейде Лаканья мен Бонамапк жерлері оның билігі астында болған көрінеді, дегенмен бұл аймақты 715 жылы Тонина басқарып отырды. 689 жылы, билігінің салыстырмалы түрде ерте кезеңінде, Ицманай Б'алам II Адж Сак Ичи Патты басып алған деп жазылған. 713 жылы ол Б'уктуннның иелігінде болған Адж Кан Уджаны басып алды. Осы кезеңнен кейін, Ицманай Б'алам II патшалық құрған қырық жылдан астам уақыттан кейін, бұл патша өзінің әсерлі құрылыс бағдарламасына кірісті. Бұл Яхчиланның осы уақытта бір кездегі қуатты көршілерінің үстемдігінен тәуелсіздікке ие бола алатынын және үлкен саяси тәуелсіздікке және өзен саудасының тиімді бақылауына ие бола алатынын білдіреді. Егер Иопат Балам II осы уақытта Яхчиланның патшасы болса, бұл оның Пьедрас-Неграс патшасына бағынышты болғанын білдіреді. Бұл оқиға Piedras Negras Panel 3 панелінде жазылған; Яхчиланның өзінде Иопат Балам II билігінің жазбалары жоқ, егер ол шынымен де сол жерде билік жүргізген болса, кез келген жазбалар кейіннен жойылғандығын көрсетеді. 790 жылы Яхчилан патшасы Shield Jaguar III Бонамапкта Chan Muwaan II орнатуды қадағалады және Яхчилан қолөнершілерін оны (және бұрынғы Chan Muwaan) "Structure I" қабырғалық кескіндемелерінде еске алу үшін жалдады. 808 жылы патша К'иних Татб'у III бас сүйегі Пьедрас-Неграстың соңғы патшасы К'иних Ят-Ахк II-ді қолға түсірді. Бұл оқиға Яхчиланның ұзақ уақыт бойына қарсыласын құлатуды білдірді, сол жерде династиялық билікті тоқтатты және қаланы астана ретінде жойды. Патша Ицманай Б'алам II шам ұстап тұрған, ал оның әйелі Леди К'аб'ал К'оок тілін тесіп кеткен тікенді арқан тартады, Британ мұражайы. Бұл жер туралы алғаш рет 1833 жылы Хуан Галиндоның Корольдік географиялық қоғам шығарған қысқаша мақаласында айтылған. Гватемаланың Ұлттық колледжінің профессоры Эдвин Роксто 1881 жылы келіп, тағы бір қысқаша баяндама жариялады. Теоберто Малер 1897 жылдан 1900 жылға дейін бірнеше рет осы жерді аралады. Оның қираған жерлер мен басқа да жақын маңдағы жерлердің егжей-тегжейлі екі томдық сипаттамасын Гарвард университетінің Пибоди мұражайы 1903 жылы жариялады. Содан бері Питер Мэтьюс және басқалар оның алғашқы жұмысын кеңейтті.

Сайт

Бұл жерде таң қалдыратын қиратылыстар бар, сарайлар мен ғибадатханалар Usumacinta өзенінің үстіндегі террасадағы үлкен алаңмен шектеседі. Сайттан алынған түрлі ескерткіштерде 120-дан астам жазу анықталды. Оңтүстік Акрополис сайттың ең биік бөлігін құрайды. Сайт Usumacinta өзеніне қатысты бағытталған, кейде екі доп алаңы сияқты маңызды құрылымдардың дәстүрден тыс бағытына себеп болады.

Құрылыстар

6-шы құрылыс Орталық Акропольдегі Бас алаңның жанында орналасқан. Оның алты есігі бар, үшеуі алаңға, ал үшеуі өзенге қараған. 9-шы құрылыс – 7-ші құрылыстың солтүстік-батысында орналасқан, қалпына келтірілмеген үйінді. Бұл құрылыс Орталық Акропольде, бір баскетбол алаңының жанында орналасқан. Қаланың тоғыз ұрпақ билеушілері туралы мәліметтер осы жердегі линтелдерде жазылған. Кейбір линтелдер әлі де өз орнында сақталған. Ол Орталық Акрополистің Бас алаңында орналасқан. Мұнда бес мүсінді шар алаңының белгілері табылды, олардың үшеуі ойын алаңында, ал қалған біреуі әр жақтағы платформаларда орналасқан. Бұл құрылыстың үш есігі бұрын 12, 13 және 14-ші мүсінді линтелдерді ұстаған, бірақ қазір олардың тек екеуі ғана қалды. Бұл құрылыстағы есіктердегі үш линтел 15-тен 17-ге дейін нөмірленген, бірақ олар 19-шы ғасырда алынып тасталды және қазір Лондондағы Британ мұражайында сақталуда. 22-ші құрылыс Орталық Акрополистің Бас алаңының жанындағы террасада орналасқан. 23-ші құрылыс патшаның әйелі Кабал Кхукқа арналған. Бұл линтелдер қазіргі Мая аймағында сақталған ең әдемі рельефтік мүсіндердің бірі болып табылады. 24-ші құрылыс Орталық Акропольдегі Бас алаңның жанындағы террасада орналасқан. Орталық Акропольдегі 33-ші құрылыс тастан жасалған шедевр деп сипатталған және, мүмкін, 756 жылы Bird Jaguar IV арнайы салынған. Бұл құрылыс алаң мен өзенге қарап тұр, және 8-ші ғасырда өзен арқылы жүретін кемелерге жақсы көрінетін. Оның жанында бірнеше стелалар мен құрбандық тақтары орналасқан. 44-ші құрылыс Батыс Акропольде орналасқан. 67-ші құрылыс – Орталық Акропольде орналасқан оңтүстік-шығыс шар алаңы.

Иероглифтік баспалдақтар

1-ші иероглифтік баспалдақ Орталық Акропольдегі 5-ші құрылысқа дейін жетеді. Сондай-ақ, онда Bird Jaguar IV бейнеленген, бұл жолы оған одақтас еріп жүр. Lintel 10 – 808 жылға жататын Якшиландағы соңғы ескерткіш. Lintel 12 бастапқыда Орталық Акропольдегі 20-шы құрылысқа орнатылған. Ол бастапқыда орталық бөлменің оңтүстік-шығыс есігінің үстінде орналасқан. Онда Bird Jaguar IV найза ұстап тұрып, тізе бүгіп отырған тұтқынның үстінде тұр. Бұл Bird Jaguar IV билік құрған кезеңге жатады. Линтелде қызыл және көк пигменттердің іздері бар. Оның алдында тұрған Көру Жыланының екі басы бар, әр шетінен біреуінен жауынгер, екіншісінен Мексика алқабындағы алыс Теотиуакан мегаполисінің су құдайы Тлалоктың басы шығады. [[Сурет:Yaxchilan lintel 25.jpg|thumb|left|Якшиландағы 25-ші линтел, қазір Британ мұражайында. Lintel 50 Орталық Акропольдегі 13-ші құрылысқа орнатылған. Бұл Якшиланда табылған ең көне стела. 27-ші стела ерекше аталады, себебі ол ежелгі заманда зақымдалған және кейіннен Кеш Классикалық дәуірде қалпына келтірілген, стеланың төменгі үштен бір бөлігінде Bird Jaguar IV заманына жататын маңызды өзгерістер енгізілген. 31-ші стела 33-ші құрылыстың алдында орналасқан. Бұл ерекше ескерткіш, себебі ол сталактиттен жасалған. Онда дата көрсетілмеген, үш ойылған сурет және бірнеше иероглифтер бейнеленген. 33-ші стела – 3-ші стеланың негізін құрайтын платформаны қазу кезінде табылған сынық ескерткіш. 35-ші стела – 1983 жылы 21-ші құрылысты қазу кезінде табылған өте жақсы сақталған ескерткіш. Стела салыстырмалы түрде кішкентай және король Bird Jaguar IV-тің анасы, Lady Eveningstar (сонымен қатар Lady Ik Skull деп те аталады) бейнеленген.