Кіріспе

І бас сүйекті жүйке, иіс сезу үшін.

Иіс сезу жүйкесі, сондай-ақ бірінші бас сүйекті жүйке, I бас сүйекті жүйке немесе жай ғана CN I деп те аталады, иіс сезу сезімімен байланысты сезімтал жүйке талшықтарын қамтитын бас сүйекті жүйке. Иіс сезу рецепторлық нейрондарының афференттік жүйке талшықтары иіс туралы жүйке импульстарын орталық жүйке жүйесіне (иіс сезуге) жібереді. Ұрықтық мұрын плакодасынан пайда болған иіс сезу жүйкесі бас сүйек жүйкелерінің арасында ерекше, себебі ол зақымданған жағдайда белгілі бір деңгейде жаңаруға қабілетті. Иіс сезу жүйкесі сезімдік табиғатқа ие және мұрын қуысының жоғарғы бөлігіндегі иіс сезу шырышты қабығында басталады. Иіс сезу шырышты қабығынан жүйке (іс жүзінде көптеген кішкентай жүйке шоғырлары) этмоид сүйегінің крибриформды тесігі арқылы жоғары көтеріліп, мидың бетіне жетеді. Мұнда шоғырлар иіс сезу шарларына еніп, онда синапс жасайды; шарлардан (әр жағында біреуден) иіс ақпараты иіс жолдары арқылы миға беріледі. Иіс сезу жүйкесінің шоғырлары мәйіт миында көрінбейді, өйткені олар алынған кезде үзіліп қалады.

Құрылымы

Иіс сезу жүйкесінің иіс сезу рецепторлық нейрондары мұрын қуысының жоғарғы бөлігіндегі иіс сезу шырышты қабығында орналасқан. Иіс сезу жүйкелері иіс эпителийінен иіс түйіршігіне дейін созылатын көптеген сенсорлық жүйке талшықтарынан тұрады, олар этмоид сүйегінің сілем тәрізді құрылымы – крибриформды пластинканың көптеген саңылаулары арқылы өтеді. Иіс сезу сезімі, дем алған ауадағы әртүрлі кеңістіктік, химиялық және электрлік қасиеттері бар ұсақ молекулалардың рецепторларды ынталандыруынан туындайды, бұл молекулалар дем алған кезде мұрын қуысындағы мұрын эпителийіне жетеді. Бұл ынталандырғыштар иіс сезу нейрондарының электрлік белсенділігіне айналады, содан кейін олар осы импульстарды иіс түйіршігіне жібереді, ал одан иіс жолы арқылы мидың иіс аймақтарына жетеді. Иіс сезу жүйкесі – он екі бас сүйекті жүйкелердің ең қысқасы және көру жүйкесі сияқты ми сабасынан шықпайды. Иісқонушы заттар шеткі жақтағы иіс сезу рецепторлық нейрондарымен (ОРН) өзара әрекеттеседі және базальды беттегі аксондар арқылы иіс ақпаратын орталық жүйке жүйесіне жеткізеді. Сондықтан иіс сезу жүйкесі иісқонушы заттар түріндегі сенсорлық ынталандырғыштарды электрлік сигналдарға түрлендіріп, кодтайды, олар синапстық беріліс арқылы жоғары деңгейдегі орталықтарға жіберіледі. Сондықтан ОРН-лер дегенерация мен регенерацияның қалыпты циклін сақтайды. Ауаның ластануындағы көмір немесе магнетит бөлшектері зиянды болуы мүмкін. Наглериаз кезінде "ми жейтін" амеба мұрын тіндерінің иіс сезу шырышты қабығы арқылы кіріп, иіс сезу жүйке талшықтарымен иіс түйіршігіне, содан кейін миға өтеді.