Кіріспе
Папуа-Жаңа Гвинеяның Бугенвиль автономиялық аймағы (/b/oʊ/g//ən//v//ɪ//l/ BOHgənvil; Ток Писин: Bogenvil), ресми атауы Бугенвиль автономиялық аймағы (Ток Писин: Otonomos Region bilong Bogenvil) – Папуа-Жаңа Гвинеядағы автономиялық аймақ. Ең ірі арал – Бугенвиль аралы, ал аймаққа Бука аралы және көптеген шеткі аралдар мен атоллдар кіреді. Қазіргі астанасы – Бука аралында орналасқан Бука қаласы. 2011 жылы аймақтың халқы шамамен 250 000 адамды құрады. Бугенвильдегі жалпы тіл – Ток Писин, сонымен қатар түрлі аустронезиялық және аустронезиялық емес тілдер де қолданылады. Аймақта полинезия тілдерінде сөйлейтін бірнеше полинезиялық топтар да бар. Географиялық тұрғыдан Бугенвиль және Бука аралдары Соломон аралдары архипелагының бөлігі болып табылады, бірақ саяси жағынан тәуелсіз Соломон аралдары мемлекетінен бөлек. Тарихи тұрғыдан Бугенвиль және Бука аралдары, қазір Соломон аралдарының құрамына кіретін Шоисеул, Санта-Изабел, Шортленд және Онтонг-Ява аралдарымен бірге, Германияның Соломон аралдары протекторатын құрады, бұл географиялық аймақ кейіннен Солтүстік Соломон аралдары деп аталды. Бугенвильде адамдар кем дегенде 29 000 жылдан бері қоныстанған. Колониялық кезеңде аймақ әртүрлі уақыт аралықтарында немістер, австралиялықтар, жапондар және американдықтар тарапынан басылып алынып, басқарылды. Аймақтың аты 1768 жылы осы жерге жеткен француз адмиралы Луи Антуан де Бугенвильдің есімімен байланысты. Бугенвильдегі сепаратистік қозғалыс 1960 жылдарға дейін жетеді, ал Солтүстік Соломон Республикасы 1975 жылы Папуа-Жаңа Гвинеяның тәуелсіздігі алдында жарияланды, бірақ келесі жылы Папуа-Жаңа Гвинеяның құрамына енді. Пангуна кенішіне байланысты туған жанжал Бугенвиль азамат соғысының (1988–1998) басты себебі болды, нәтижесінде 20 000-ға жуық адам қаза тапты. Бейбіт келісімге қол жеткізілгеннен кейін Автономиялық Бугенвиль Үкіметі құрылды. 2019 жылдың соңында өткен міндетті емес тәуелсіздік референдумында сайлаушылардың 98%-ы Папуа-Жаңа Гвинея құрамында автономияны сақтаудың орнына тәуелсіздікті қолдады. Осыған байланысты, аймақтық билік 2025-2027 жылдар аралығында тәуелсіздікке қол жеткізуді жоспарлап отыр, бірақ бұл Папуа-Жаңа Гвинея үкіметінің ратификациясына байланысты. Егер ратификацияланса, астана Букадан бұрынғы орнына – Араваға көшірілуі мүмкін.
Bougainville ('/b//oʊ//g//ən//v//ɪ//l/ BOHgənvil; Tok Pisin: Bogenvil), officially the Autonomous Region of Bougainville (Tok Pisin: Otonomos Region bilong Bogenvil), is an autonomous region in Papua New Guinea. The largest island is Bougainville Island, while the region also includes Buka Island and a number of outlying islands and atolls. The current capital is Buka, situated on Buka Island. In 2011, the region had an estimated population of 250,000. The lingua franca of Bougainville is Tok Pisin, while a variety of Austronesian and non Austronesian languages are also spoken. The region includes several Polynesian outliers where Polynesian languages are spoken. Geographically the islands of Bougainville and Buka form part of the Solomon Islands archipelago, but are politically separate from the independent country of Solomon Islands. Historically, Bougainville and Buka, together with the islands of Choiseul, Santa Isabel, the Shortlands and Ontong Java, which are all now part of the country of Solomon Islands, formed the German Solomon Islands Protectorate, the geographical area later being referred to as the North Solomon Islands. Bougainville has been inhabited by humans for at least 29,000 years. During the colonial period the region was occupied and administered by the Germans, Australians, Japanese, and Americans for various periods. The name of the region originates from French admiral Louis Antoine de Bougainville, who reached it in 1768. Bougainvillean separatism dates to the 1960s, and the Republic of the North Solomons was declared shortly before the independence of Papua New Guinea in 1975; it was subsumed into Papua New Guinea the following year. Conflict over the Panguna mine became the primary trigger for the Bougainville Civil War (1988–1998), which resulted in the deaths of up to 20,000 people. A peace agreement resulted in the creation of the Autonomous Bougainville Government. In late 2019, a non binding independence referendum was held with 98% voting for independence rather than continued autonomy within Papua New Guinea. As a result, the regional authorities intend to become independent between 2025 and 2027, pending ratification by the Papua New Guinean government. If ratified, the capital may relocate from Buka back to the previous location of Arawa.
Тарихқа дейінгі дәуір
Бугенвильде адамдар кем дегенде 29 000 жылдан бері қоныстанған, мұны Бука аралындағы Килу үңгірінен алынған мәліметтер растайды. Шамамен 10 000 жыл бұрын, соңғы мұз дәуірінде "Ұлы Бугенвиль" деп аталатын жалғыз арал болды, ол Бука аралының солтүстік ұшынан Гуадалканалдың солтүстігіндегі Нгела аралдарына дейін созылған. Бугенвильдің алғашқы тұрғындары Австралия-Меланезиялықтар болған, олардың Бісмарк архипелагынан келгендігі болжанып тұр. Шамамен 3 000 жыл бұрын австронезиялық халықтар Лапита мәдениетін аралдарға әкеліп, керамика жасау, егін шаруашылығы және шошқа, итті, тауықты сияқты үй жануарларын енгізді. Бүгінгі күнге дейін аралдарда австронезиялық және австронезиялық емес тілдерде сөйлейді, бірақ халықтар арасындағы араласу соншалықты күшті болғандықтан, мәдени және генетикалық айырмашылықтар енді тілмен байланысты емес.
Отарлау тарихы
Қазіргі Бугенвильді алғаш көріп өткен еуропалықтар – 1616 жылы Такуу атоллы мен Нисан аралын шағылыстырып өткен голландиялық саяхатшылар Виллем Схаутен мен Якоб Ле Мэр болды. Британдық теңізші офицері Филип Картерет 1767 жылы Бука аралын көрді және кейін оның құрметіне аталған аралдарды да аралады. 1768 жылы француз адмиралы Луи Антуан де Бугенвиль қазір оның есімімен аталатын аралдың шығыс жағалауымен жүзіп өтті.
Германия әкімшілігі
Жаңа Гвинеяда әрекеттер бастаған Неміс империясы 1886 жылы Ұлыбританиямен Соломон аралдары архипелагын бөлісу туралы келісімге келгеннен кейін қазіргі Бугенвильді аннексиялады. Сол жылдың соңында солтүстік аралдарға қатысты неміс протектораты құрылды, бірақ Британдық Соломон аралдары протектораты 1893 жылға дейін құрылмады. Екі аумақ арасындағы алғашқы шекара оңтүстікке қарай орналасқан, және Шоисеул аралы, Санта-Изабель аралы, Онтонг-Ява, Шортленд аралдары мен Флорида аралдарының бір бөлігі неміс бөлігіне кірді. ПНГ мен Соломон аралдары арасындағы қазіргі шекара 1899 жылғы үш тарапты келісімнен туындады, осы келісім бойынша аталған аралдар Ұлыбританияға өткізілді. Неміс Соломон аралдары Германияның Жаңа Гвинеясы арқылы басқарылды, бірақ әкімшілік құру үшін шамамен екі он жыл уақыт кетті. 1905 жылы Киетада құрылған неміс әкімшілік бекетінен бұрын, арал тұрғындарының көпшілігін католицизм дініне өткізген маристік миссия жұмыс істеді. Алғашқы толыққанды коммерциялық плантация 1908 жылы құрылды, бірақ неміс аннексиясының экономикалық әсері шамалы болды.
Австралиялық әкімшілік
Австралияның әскери-теңіз және әскери экспедициялық күштері 1914 жылдың желтоқсанында Бугенвиллді басып алды, бұл Германияның Жаңа Гвинеясын австралиялықтардың басып алуының бір бөлігі болды. 1919 жылғы Версаль келісімшарты бұрынғы колонияны Ұлттар Лигасының мандатына айналдырды, оны Австралия Жаңа Гвинея территориясы ретінде басқарды. 1920 жылы азаматтық басқарма құрылды, одан кейін неміс азаматтары елден қуылды және олардың мүлігі тәркіленді. Неміс және австралиялық басқармалар кезінде "тыныштықты орнату" бағдарламалары аясында бірнеше жазалау экспедициялары жүргізілді. Колониялық кезең арал тұрғындарының мәдениетінде маңызды өзгерістер болды. 1942 жылы Жапония Бугенвиллді Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитындағы басқа операцияларды қолдау үшін база ретінде басып алды. Одақтастардың қарсы шабуылы 1943 жылдан бастап ауыр жәбірленуге алып келді, аралдардың толық бақылауы 1945 жылға дейін қайта орнатылмады. Соғыстан кейін Австралия үкіметі Бугенвиллді және мандаттың қалған бөлігін Папуа және Жаңа Гвинея территориясына қосты, бұл қазіргі Папуа-Жаңа Гвинеяның тікелей алдындағысы болды.
Қазіргі тарих
1975 жылы Папуа-Жаңа Гвинея Австралиядан тәуелсіздік алды. Бугенвиль мыс пен алтынға бай болғандықтан, 1970-ші жылдардың басында Рио Тинто компаниясының еншілес кәсіпорны – Бугенвиль Copper Limited Пангунада ірі кен орнын ашты. Аймақ тұрғындарының компаниямен қоршаған ортаға зиянды әсері, қаржылық үлестің болмауы және кен орнынан туындаған теріс әлеуметтік өзгерістерге байланысты туған дау-дамайлар бұрынғы сепаратистік қозғалысты қайта жандандырды. Белсенділер 1975 жылы және 1990 жылы Бугенвилдің (Солтүстік Соломон Республикасы) тәуелсіздігін жариялады, бірақ екі рет те үкіметтік күштер сепаратистерді басып тастады.
Азаматтық соғыс
1988 жылы Бугенвиль революциялық армиясы (БРА) өте белсенді болды. Премьер-министр сэр Рабби Намалиу Папуа – Жаңа Гвинея қорғаныс күштеріне (PNGDF) көтерілісті басуға бұйрық берді, соның салдарынан қақтығыс азамат соғысына ұласты. 1990 жылы PNGDF Бугенвильдегі бекінілген позицияларынан шегінді, бірақ әскери амалдарды тоқтатпады. Бұл қақтығысқа тәуелсіздік жақтастары мен үкіметке адал Бугенвильдік топтар, сондай-ақ PNGDF қатысты. Соғыста шамамен 15 000 – 20 000 адам қаза болды. 1996 жылы премьер-министр сэр Джулиус Чан көтерілісті басу үшін Sandline International жеке әскери компаниясын жалдады, бұл компания бұрын Сьерра-Леонедегі азамат соғысына жалдамалы әскерлерді жеткізуге қатысқан еді.
Бейбіт келісім және автономия
Бугенвиль қақтығысы 1997 жылы Жаңа Зеландияның делдалымен өткен келіссөздер нәтижесінде аяқталды. 2000 жылы бейбіт келісімге қол қойылды, ол қарусызданумен бірге Автономиялық Бугенвиль үкіметін құруды көздеді. Тараптар аралдың болашақта саяси тәуелсіздігі туралы референдум өткізуге келісті. 2005 жылдың 25 шілдесінде көтерілісшілердің жетекшісі Фрэнсис Она қысқа аурудан кейін дүние салды. Бұрын Бугенвиль мыс компаниясында геодезист болған Она, ажыратылушылық қақтығыстың маңызды тұлғасы болды және аралдың бейбіт процесіне ресми түрде қосылудан бас тартты. 2015 жылы Австралия Бугенвильде алғаш рет дипломатиялық өкілдік ашатынын мәлімдеді. 2016 жылы ол ПНГ үкіметінің келісімін алмағанын мойындап, бұл жоспарлардан бас тартты.
Тәуелсіздік туралы референдум
2019 жылы Папуа - Жаңа Гвинея құрамындағы автономияны жалғастырудың орнына тәуелсіздік үшін 98,3% дауыс берген, міндетті емес тәуелсіздік референдумы өтті. Осының нәтижесінде, аймақтық билік 2025-2027 жылдар аралығында тәуелсіздікке ие болуды жоспарлап отыр.
Дін
Бугенвиль тұрғындарының көп бөлігі христиан дінін ұстанады, олардың шамамен 70 пайызы римдік католиктер, ал 1968 жылдан бері Папуа – Жаңа Гвинеяның Біріккен протестант шіркеуінің айтарлықтай үлесін құрайды. Католик шіркеуінің бұл аймақта өз епархиясы бар (Бугенвиль епархиясы немесе Dioecesis Buganvillensis). Кафедралық собор мен бас шіркеу Біздің Ханымның Көкке Көтерілуіне арналған және оны Бука аралында табуға болады. Бұрын ол Тюбиананың бұрынғы миссиясындағы Архангел Михаил шіркеуі болған. Аймақта барлығы 33 католик приходтары және бір миссиялық орталық бар.
Тілдер
Бугенвильдің ағылшын тілінде жазылған конституциясы ресми тілді нақты анықтамайды, бірақ конституциялық әдебиетті ток-писин тіліне және мүмкіндігінше көп жергілікті тілдерге аударуды көздейді, сонымен қатар "барлық Бугенвиль тілдерін дамытуға, сақтауға және байытуға" шақырады.
Экономика
Өңір экономикасының шағын бөлігі кен өндірісінен түседі. Экономикалық өсімнің көп бөлігі ауыл шаруашылығы мен аквакультурадан келеді. Океаниядағы ең маңызды биоәртүрлілік орталықтарының бірі саналатын аймақтың биоәртүрлілігі кен өндірісінен қатты зардап шегуде. Кен өндірісіне байланысты аймақта бірнеше рет азаматтық наразылықтар туды. 2018 жылдың қаңтар айында Папуа-Жаңа Гвинея үкіметі аймақтағы кен өндірісіне қарсы наразылықты басу мақсатында бір кенге мораторий салды. Бугенвиль 1972 жылдан 1989 жылға дейін әлемдегі ең ірі ашық карьерлік мыс кенінің бірі – Пангунаминеге ие болды, ол көп жылдар бойы Папуа-Жаңа Гвинеяның жалпы ұлттық табысының үлкен бөлігін құрады. Кенді австралиялық Bougainville Copper (BLC) компаниясы басқарды, ол британдық-австралиялық Rio Tinto/CRA компаниясының еншілес компаниясы болып, компанияның басым бөлігіне иелік етті. Папуа-Жаңа Гвинея (PNG) мемлекеті Bougainville Copper компаниясының 19,1% үлесіне ие. Азамат соғысы және көтерілісшілердің кенді мәжбүрлеп жабуы салдарынан Папуа-Жаңа Гвинеяның мемлекеттік кірісі 20% төмендеді. Пангуна кенін қайта ашуға үміт бар. Пангуна кенін қайта ашу бойынша келіссөздер 2006 жылдың наурыз айының басында ПНГ-ның бұрынғы Кен министрі Сэм Акотай мен Лондон қаласындағы Rio Tinto корпорациясы арасында басталды. Пангуна ауданындағы жер иелерінің кейбір өкілдері кен өндірісін қайта бастауға келісім білдірді, бірақ кен операторы BCL-ден ірі өтемақы талап етті. 2007 жылы какао мен копраның екі негізгі экспорттық тауарының өндірісі соғысқа дейінгі деңгейге жетті. Көптеген жылдар бойы еуропалықтар, азиялықтар, шіркеулер мен корпорациялар басқарған, соғысқа дейін өндірістің маңызды бөлігіне жауапты болған ірі коммерциялық плантациялар қазір шағын жергілікті операторлар пайдаланады. AusAid қолдауымен шағын какао кептіргіштері қосымша өңдеуді жүзеге асырады. Бугенвиль аймағы PNG-де какао өндірісі бойынша ең өнімді аймақ болып табылады. Omuru және басқалардың 2001 жылғы зерттеуіне сәйкес, какао (Theobroma cacao) өсіретін үй шаруашылықтарының орташа жылдық табысы 215 АҚШ долларын құрайды, оның ішінде Шығыс Жаңа Британия да бар. Оның таралуын болдырмау үшін модельдеу және фитосанитарлық шараларға қызығушылық артты. Тинпуц ауданы, соның ішінде Наматоа бұл аймақтың ең өнімді бөлігі болды және көптеген шаруашылықтар тасталып, жартасқа айналды. Термиттер Бугенвильдегі кең таралған ауыл шаруашылығы зиянкестері болып табылады. Microcerotermes biroi және Nasutitermes novanimhebridarum кокос (Cocos nucifera) өсімдігінің зиянкестері болып табылады.
Спорт
Бугенвильдегі регби лигасы Бугенвиль регби футбол лигасы (BRFL) арқылы басқарылады, ол Папуа-Жаңа Гвинея регби футбол лигасына (PNGRFL) қатысты. Бугенвильдің бірнеше спортшысы Папуа-Жаңа Гвинеяның ұлттық регби лигасы құрама командасы сапында ойнады, олардың ішінде Бернард Вакатси, Джо Катси, Лаута Атои және Крис Сириоси есімдері бар. Ф.С. Бугенвиль 2019 жылдан бері Ұлттық футбол лигасында өнер көрсетуде, алайда ол Бугенвильде емес, Порт-Морсбиде орналасқан. Бұрын, 1977 жылы Бугенвильден шыққан команда ұлттық футбол чемпионатында Рабаулды жеңіп, чемпион атанған. Тарихи тұрғыдан алғанда, Бугенвиль футбол қауымдастығы Папуа-Жаңа Гвинея футбол қауымдастығымен түрлі мәселелер бойынша келіспеушіліктерге ұшыраған. 1970 және 1980 жылдары Бугенвильден келген командалар Австралиялық футбол, крикет және далалық хоккейден ПНГ ұлттық чемпионаттарында басқа аймақтармен жарысқан. Бугенвильде бокс өте танымал. Аймақ 2017 жылғы Ұлттық бокс чемпионатында жеңіске жетті, бұл чемпионат Арава қаласында өткізілді. Аймақтың белгілі боксшыларының қатарында Комонвелт бокс кеңесінің чемпионы Джонни Аба және Тынық мұхиты ойындарының алтын медалінің иегері Тадиус Катуа бар. Бугенвильдік нетболшы Малета Робертс Австралияда кәсіби деңгейде ойнап, Комонвелт ойындарында Папуа-Жаңа Гвинеяның ұлттық нетбол құрама командасының құрамында өнер көрсетті.