Жак Пьер Бриссо: Француз революционерінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Француз революционері (1754–1793)

Жак Пьер Брисо (ʒak pjɛʁ bʁiso, 15 қаңтар 1754 – 31 қазан 1793), сондай-ақ Брисо де Варвилл деп те белгілі, француз журналисі, аболиционист және революционер, Париждегі Ұлттық конвенцияда Жирондиндер фракциясының (алғашқыда Брисотиндер деп аталатын) жетекшісі болды. Жирондиндер революцияны таратуды жақтады және Парижде билікті шоғырландыруға қарсы болды. Ол Америка колонияларындағы көтерілісшілерге көңіл жасыған «Меркур де Франс» және «Курьер де л'Европа» газеттерінде жұмыс істеді. 1788 жылдың ақпан айында Бриссо құлдыққа қарсы «Қара нәсілділердің достастары» қоғамын құрды. 1789 жылы шілдеде революция басталғанда, ол оның ең белсенді қолдаушыларының біріне айналды. Заң шығарушы Ассамблеяның мүшесі ретінде Бриссо Францияның революциялық жемістерін сақтау үшін Австрияға және басқа да еуропалық державаларға қарсы соғыс жақтады, бұл 1792 жылы Бірінші коалиция соғысына әкелді. Ол Луи XVI-ны дереу өлім жазасына кесуге қарсы дауыс берді, бұл оны Монтаньярлар арасында ұнатпайтын етті. Ол Жан-Поль Маратпен достық қарым-қатынаста болды, бірақ 1793 жылы олар ең жақын жауларға айналды. 1793 жылдың 3 сәуірінде Максимилиан Робеспьер Конвенцияда бүкіл соғыстың Дюмурье мен Бриссоның Бірінші Француз Республикасын құлату үшін жасаған құпия ойыны екенін мәлімдеді. Робеспьер оны монархияны жақтағандықпен айыптады, бұл оның құлауына себеп болды. 8 қазанда Конвенция Бриссоны тұтқындауға шешім қабылдады. Мадам Роланд пен Петион сияқты Бриссо да әсем кештер ұйымдастырды (немесе оған қатысты) деген айып тағылды. 1793 жылдың қазан айының соңында оны 28 басқа Жирондинмен бірге Шарль Анри Сансон гильотинаға отырғызды.

Жас шағы мен отбасы

Бриссо Шартр қаласында бай сатушының 13-ші баласы болып дүниеге келді, бірақ оның тоғыз бауыры нәресте кезінде қайтыс болды. Ол ағасымен бірге ауылға дін қызметкері ретінде қоныс аударған туысының қамқорлығына алынды. 1762 жылы колледжге түсіп, латын тілін оқыды және Вольтер, Дидро және Руссоның еңбектеріне қызығушылық танытты. Мансаптық жолға көшкен ол 1769 жылы заң кеңсесінде, бастапқыда Шартрда, кейін 1774 жылдан бастап Париж Парламентінде жұмыс істеді. Заңгерлік амбицияларына қарамастан, Бриссо үкімет пен шіркеуді сынаған кейбір памфлеттерінің сыни сипатынан туындаған дау-дамайға қатысты. 1777 жылы мадам дю Барри оны Вольтермен таныстырды. Сол жылы шақыру бойынша Лондонға қысқа сапар жасады. "Courier de l'Europe" журналының редакторы болып тағайындалғаннан кейін Булонь-сюр-Мерге көшіп барды. Әкесінің меншігінде болған Уарвиль атынан тегін "англисше" ету үшін "Уарвиль" деп қосты. Бриссо әкесі қайтыс болғаннан кейін мол мүлікті мұраға алды. 1780 жылы оқуын аяқтау үшін Реймске көшіп барды. Оның алғашқы әдеби еңбектері, соның ішінде "Théorie des lois criminelles" (1781) және "Bibliothèque philosophique du législateur" (1782) заң философиясын зерттеді, бұл Жан-Жак Руссоның этикалық принциптерінің терең ықпалын көрсетті. Бір ай бойы қант және кофе плантаторы Пьер-Александр Дюпейрумен бірге болған кезде Бриссо өзін зияткерлік пікірталасқа батырған сезімде болды. 1747 жылы Нойшательге көшіп келген Суринамдық Дюпейру Руссомен тығыз қарым-қатынаста болды, оның толық шығармаларын жариялауға қаржылай қолдау көрсетіп, қадағалады. Бриссо Вольтерге қысқаша хат жолдады, ол оның стилін және күшін жоғары бағалады. Сонымен қатар, заңгерлік мансап оған қызығушылық тудырмады, Бриссо лингвистикаға көбірек қызығды және журналист болуды шешті. Маусым айында Женевадағы Клавьерге сапар жасады. Бриссо жазушы және журналист ретінде танымал болды, ол "Mercure de France", "Courier de l'Europe" және басқа да памфлеттерді таратумен айналысты. Адамзатқа адал Бриссо барлық еуропалық зиялылардың ынтымақтастығын ұсынды. Оның газеті "Journal du Lycée de Londres" 1784 жылдың қаңтарында Палл-Моллда басталған осы коммерциялық жобаның органы болды. Ол Шарль Тевено де Морандемен қақтығысқа түсті. Жоспар сәтсіз аяқталып, Бриссо инвестицияларын жоғалтты. Парижге оралғаннан кейін көп ұзамай Бриссо Франция королевасы Мария Антуанеттаға қарсы порнографиялық "Passe temps de Toinette" памфлетін жариялағаны үшін айыпталды. Бұл памфлет патшайымға қарсы болғандықтан, өте наразылық тудырды. 12 шілдеде Бриссо Бастилияға қамалды, бірақ екі айдан кейін автор емес екені анықталғаннан кейін босатылды. Ол "Confessions" еңбегін алты рет оқыды және Жан де Кревекердің "Америкалық фермердің хаттары" атты жаңа әлем туралы танымал еңбегімен танысты. Бостандыққа шыққаннан кейін Бриссо памфлеттер жазуға қайта оралды, ең белгілісі 1785 жылғы Австрия императоры Иосиф II-ге жазған ашық хаты, "Seconde lettre d'un défenseur du peuple a l'Empereur Joseph II, sur son règlement concernant, et principalement sur la révolte des Valaques", ол монархтың бассыздығына қарсы көтерілуге халықтың құқығын қолдады (Болгарияда). Осыдан туындаған дау-дамайға байланысты ол біраз уақытқа Лондонға кетті. Оған Ричард Прайс пен Джозеф Пристлидің ықпалы тиді. 1785 жылы британдық парламенттік жүйе мен конституциялық монархияны құрметтеген, француз абсолюттік монархиясына қарсы негізгі оппозиция болған Орлеан герцогы Бриссоның фехтовальщик Шевалье де Сен-Жоржды Лондонға жіберу жоспарын мақұлдады. Ол бұл Филипптің Францияның болашақ "регенті" ретінде қолдауын қамтамасыз етудің жолы деп сенді. Бірақ Бриссоның да құпия жоспары болды. Ол Сен-Жоржды "түсті адам" деп есептеді, ол Лондондағы аболиционистермен байланысып, "Les Amis des Noirs" (Қаралардың достары) жоспары туралы кеңес сұрау үшін идеалды адам деп санады, бұл Англияның құл саудасын жоюға арналған қоғамының үлгісі болды. Сен-Жорж аболиционистер Уильям Уилберфорс, Джон Уилкс және пастор Томас Кларксонның жарияланымдарын француз тіліне аудару туралы Бриссоның өтінішін жеткізді деп есептеледі. Бірінші сапарында Сен-Жорж Бриссоның өтінішін британдық аболиционистерге тапсырды, олар оның жаңадан құрылған "Société des amis des Noirs" үшін басылымдарын француз тіліне аудару арқылы орындады. Банат Сен-Жорж олармен қайта кездескенін болжайды, бірақ Адам Хокшильд "Бүгінгі тізбектерді жерлеуде" бұған ешқандай із таппады. Клавьермен бірлесіп, Бриссо "De la France et des Etats Unis ou de l'importance de la révolution de l'Amérique pour le bonheur de la France" еңбегін жариялады, бұл Америка революциясынан Францияға тиімді экономикалық пайдалар туралы маңызды жақтаушылық болды. 1787 жылдың жазында олар мен Клавьер Голландияның Оранье үйі мен Габсбургқа қарсы қарсылықты зерттеу үшін "демократиялық эльдорадо" болған Утрехтке сапар жасады. Голландияға пруссиялық шабуылдан аз уақыт бұрын олар Роттердамға сапар жасады, онда Аббат Сиеспен кездесті, содан кейін Амстердамға, онда голланд банкірі Питер Штаднитскимен кездесті. Қыркүйектің соңына қарай олар Парижге оралды. Бір кезде Штаднитски Бриссоны Филадельфияға жасырын агент ретінде жіберді.

Brissot was born in Chartres, the 13th child of a wealthy traiteur; but nine of his siblings died at infancy. Alongside his elder brother he was placed under the care of an uncle, residing in the countryside as priest. In 1762 he entered college, studying Latin and developing an admiration for the works of Voltaire, Diderot, and Rousseau. Transitioning to a career path, he began his tenure as a law clerk in 1769, initially in Chartres and later, from 1774, at the Parlement of Paris. Despite his legal aspirations, Brissot found himself embroiled in controversy due to the critical nature of some of his pamphlets, which scrutinized the government and the church. In 1777 Madame du Barry introduced him to Voltaire. In the same year he briefly visited London upon invitation. He relocated to Boulogne sur Mer when he was appointed editor of "Courier de l'Europe", a periodical that did not do well and failed. He decided to "anglicize" his last name by appending "Warville", after Ouarville, where his mother owned property. Brissot inherited a substantial amount of livres when his father died. In 1780 he moved to Reims to complete his studies. His initial literary endeavors, including Théorie des lois criminelles (1781) and Bibliothèque philosophique du législateur (1782), delved into the philosophy of law, demonstrating a profound influence of the ethical principles championed by Jean Jacques Rousseau. During a month long stay with the affluent sugar and coffee planter Pierre Alexandre DuPeyrou, Brissot found himself immersed in intellectual discourse. DuPeyrou, a Suriname native who relocated to Neuchâtel in 1747, had maintained a close relationship with Rousseau, providing financial support and overseeing the publication of his complete works. Brissot sent a summary to Voltaire, who praised his style and energy in a letter. Meanwhile, a law degree hardly charmed him, Brissot was more interested in linguistics and decided to become a journalist. In June he paid a visit to Clavière in Geneva. Brissot became known as a writer and journalist who was engaged on the Mercure de France, the Courier de l'Europe and other facilitating the distribution of libelles. Devoted to the cause of humanity, he proposed a plan for the collaboration of all European intellectuals. His newspaper Journal du Lycée de Londres, was to be the organ of this commercial enterprise starting at Pall Mall in January 1784. He was in conflict with Charles Théveneau de Morande. The plan was unsuccessful and Brissot lost his investments. Soon after his return to Paris, Brissot was on the charge of having published a pornographic pamphlet Passe temps de Toinette against the queen of France Marie Antoinette. The pamphlet was considered extremely provocative as it was perceived as opposing the queen. On 12 July Brissot was imprisoned in the Bastille but was released after two months as he was not the author. He read Confessions six times and a popular account of the New World, Letters of an American Farmer by Jean de Crèvecoeur. After gaining release, Brissot returned to pamphleteering, most notably his 1785 open letter to emperor Joseph II of Austria, Seconde lettre d'un défenseur du peuple a l'Empereur Joseph II, sur son règlement concernant, et principalement sur la révolte des Valaques, which supported the right of subjects to revolt against the misrule of a monarch (in Bulgaria). Because of the controversy, this generated, he went to London for a time. He was influenced by the dissenters Richard Price and Joseph Priestley. In 1785, the Duc d'Orléans, admirer of the British parliamentary system and the constitutional monarchy, the main opposition to the French absolute monarchy, approved Brissot's plan to dispatch the fencer Chevalier de Saint Georges to London. He believed it was a way to ensure the Regent in waiting's support of Philippe as the future "Regent" of France. But Brissot had a secret agenda as well. He considered Saint Georges, a "man of color", the ideal person to contact his fellow abolitionists in London and ask their advice about Brissot's plans for Les Amis des Noirs (Friends of the Blacks) modeled on the English Society for Effecting the Abolition of the Slave Trade. It is supposed Saint Georges delivered Brissot's request to translate the publications of the abolitionists MPs William Wilberforce, John Wilkes, and Reverend Thomas Clarkson into French. On his first trip Saint Georges passed Brissot's request to the British abolitionists, they complied by translating their publications into French for his fledgling Société des amis des Noirs. Banat assumes Saint Georges met with them again, but Adam Hochschild in Bury the Chains did not find any trace of this. In collaboration with Clavière, Brissot published De la France et des Etats Unis ou de l'importance de la révolution de l'Amérique pour le bonheur de la France, an important advocacy of possible economic benefits to France stemming from the American Revolution. In summer 1787 he and Clavière visited Utrecht, then a "democratic eldorado" to study the resistance against the House of Orange and Habsburg. Just before the Prussian invasion of Holland they travelled to Rotterdam, where they met Abbé Sièyes, and then to Amsterdam where they met with a Dutch banker Pieter Stadnitski. By the end of September they were back in Paris. At some time Stadnitsky decided sent Brissot as an undercover asset scout to Philadelphia.

Аболиционистер

Лондонға екінші сапарында, онымен бірге мадам де Генлистің ағасы Чарльз Луи Дюкрест болды, ол бірнеше көрнекті аболиционистермен танысты. 1788 жылдың 19 ақпанында Парижге оралғаннан кейін, ол Клавьермен бірге «Қаралардың достары қоғамы» (Société des amis des Noirs) деп аталған құлдыққа қарсы ұйым құрды және оның хатшысы болды. 1788 жылы Бриссоның орнына Филипптің штаб бастығы болған Ходерлос де Лаклос, Филиппті монархияға балама ретінде ілгерілету науқанын күшейтті. Жаңадан құрылған қоғамның өкілі ретінде Бриссо 1788 жылдың маусымынан 1789 жылдың қаңтарына дейін Америка Құрама Штаттарына сапар шегіп, ондағы аболиционистермен кездесті. Ел бірнеше жыл бұрын тәуелсіздік алғанмен, құлдар бар еді. Ол Филадельфиядағы конституциялық конвент мүшелерімен де кездесіп, Америка Құрама Штаттарының ішкі қарызы және Scioto компаниясындағы инвестициялық мүмкіндіктер туралы ақпарат жинауға тырысты. Бриссо АҚШ-қа эмиграцияны ынталандыру жоспарын бастады. Бір кезде ол отбасымен Америкаға көшіп кетуді де ойластырған. Парижге қайтып келген кездегі Америка елшісі Томас Джефферсон оны жеткілікті жақсы білгендіктен, «Уорвилл біздің елге қызығып оралды. Ол әйелі мен балаларын алып, онда қоныстанбақ» деп жазды. Бірақ бұл эмиграция ешқашан іске аспады. 1789 жылы ол француз депутаттарының француз колонияларындағы әрбір қара терілі француз және әрбір құлға, әрбір ақ адам сияқты «қасиетті құқықтары» бойынша міндетті екенін дәлелдейтін памфлет жариялады. 1789 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Бриссо 1789 жылы Америка философиялық қоғамына сайланды. Ол 1790 және 1791 жылдары «Қаралардың достары қоғамының» президенті болды. Революцияның күшеюі Бриссоны саяси журналистика арқылы өрлеу жоспарларына тартты, бұл оны көпке танымал есімге айналдырды.

Француз төңкерісі

1789 жылы Француз төңкерісі басталғаннан бастап Бриссо оның ең белсенді қолдаушыларының біріне айналды. Ол 1789 жылдан 1793 жылға дейін "Патриоте français" газетін шығарды және саясатта маңызды рөл атқарды. Якобин клубындағы сөздерімен әйгілі болған ол Париж коммунасына, содан кейін Заң шығарушы Ассамблеяға сайланды. Ол 1790 жылдың желтоқсанында Камиль мен Люсиль Десмулиннің неке тойына Петион де Вильнёв және Робеспьермен бірге куә болды. 1791 жылы Робеспьер Якобин клубтарын Дантон мен Бриссоның петициясын қолдамауға иландырды.

Сыртқы саясат

Пилниц декларациясының хабары (1791 жылғы 27 тамызда) Францияға жаңа Заңнамалық Ассамблея шақырылуынан аз уақыт бұрын жетті, оны Бриссо тез арада басып таба алды. Декларацияны Австрия мен Пруссия жасаған, онда Франция халқына Людовик XVI-ға зиян келтірмеу туралы ескертілді, әйтпесе бұл елдер Франция саясатына "әскери түрде араласады" деп мәлімдеді. Декларациядан қорқыған Бриссо Ассамблеяның қолдауын жинады, ол кейіннен 1792 жылғы 20 сәуірде Австрияға соғыс жариялады. Олар революцияны нығайтып, қорғауды мақсат етті. Бұл шешім бастапқыда апатқа ұшырады, себебі француз әскерлері алғашқы шайқастарда жеңіліске ұшырады, бұл ел ішіндегі саяси шиеленісті күрт арттырды. Заңнамалық Ассамблея кезінде Бриссоның шетел істері жөніндегі білімі, дипломатиялық комитет мүшесі ретінде, оған осы кезеңде Францияның сыртқы саясатының көп бөлігін бақылауға мүмкіндік берді. Бриссо 1793 жылғы 1 ақпанда Леопольд II-ге, Габсбург монархиясына, Голландия Республикасына және Ұлыбритания Корольдігіне қарсы соғыс жариялауда маңызды рөл атқарды. Сондай-ақ, Бриссо осы соғыстарды революциялық үгіт-насихаттың бір бөлігі деп сипаттады. Соғысқа қарсы болған Робеспьерді "Австрия комитетінің" құпия адамы деп айыптады. Жирондистер Робеспьердің якобиндер арасындағы беделін төмендету үшін стратегиялар жасады. 27 сәуірде Бриссо мен Гуадеттің өзіне тартқан айыптамаларына жауап ретінде сөйлеген сөзінде ол якобиндерден кетуге дайын екенін мәлімдеді, өйткені қарапайым азамат ретінде өзінің миссиясын жалғастыруды артық көреді. 17 мамырда Робеспьер өзінің апталық "Конституцияны қорғаушы" журналының бірінші нөмірін жариялады. Бұл басылымда ол Бриссоны сынап, соғыс қозғалысына деген күмәнін білдірді.

Сайлау

1792 жылдың тамызында Бриссо конституцияны сақтауға шақырды, патшаны тақтан түсіруге де, жаңа ассамблея сайлауға да қарсы болды. Робеспьер Брансвик герцогы мен Роланды қолдаған Бриссомен енді ынтымақтасуға дайын емес еді. 2 қыркүйек күні таңертең Коммуна мүшелері қала әкімдігінде жиналып, Ұлттық конвенцияға депутаттар сайлау рәсімін жалғастыруға ниеттеніп, өз орындарын сақтап, Ролланд пен Брисоны тұтқындауға шешім қабылдады. Парижде жирондист және фейян кандидаттарына бойкот жарияланды; Робеспьер Бриссоның (және оның серіктері Петион мен Кондорсе) Парижде сайланбауын қамтамасыз етті. Қала әкімі Петион де Вильнёв ("Roi Pétion") ақыры Бриссоны қолдады. Бриссо Якобин клубына енді бармады. Мадам Роланд досына: "Біз Робеспьер мен Мараттың кесірінде отырмыз, олар халықты қоздыруға тырысады", - деп хат жазды. 1792 жылдың қыркүйегінде ол Ұлттық конвенцияның депутаты болып сайланды. Ол француз революциясының анархистері мен орталықтандырылмаған, халыққа еліктеуші элементтеріне қарсы төңкеріс қажеттігін жариялады, тіпті Париж Коммунасын таратуды талап етті. Желтоқсан айында корольдің соты туралы есеп жариялады. 1793 жылдың наурыз айында Робеспьер Брисо мен Дюморие Бірінші француз республикасын құлатуды көздеп отырғанына көз жеткізді. Дюмориенің ертесі күні дезертир болуы Брисотиндер үшін жағдайды өзгертті. 6 сәуірде Қоғамдық қауіпсіздік комитеті құрылды; Филипп Эгалите тұтқындалды. Робеспьер Брисо, Иснар, Верниод, Гуадет және Генсоннелерді адал емес депутаттар деп айыптады.

Тұтқындау және өлтіру

1793 жылғы 6 сәуірде Максимин Иснардтың ұсынысы бойынша, Жорж Дантон қолдауымен Қоғамдық қауіпсіздік комитеті құрылды. Комитет Плейн мен Дантонистерден тоғыз депутаттан тұрды, бірақ Жирондистер мен Робеспьершілер жоқ еді. Комитеттің алғашқы әрекеттерінің бірі ретінде Якобин клубының президенті Марат жиырма екі Жирондисті қууды талап етті. Сайланбаған Робеспьер парламенттік әрекеттердің болашағына пессимистікпен қарады және Якобиндерге Парижді қорғау және сенімсіз депутаттарды тұтқындау үшін Сан-Кюлоттар армиясын құру қажет екенін айтты, сондай-ақ Бриссо, Иснард, Верньяуд, Гюаде және Генсонне есімдерін атап, оларды айыптады. Бриссо сотталды, содан кейін Парижден Нормандия мен Бретаньға қашып кетті, онда ол және басқа Жирондистер, мысалы Петион, Гаде, Барбару, Луве, Бузо және Ланжуэне Контрреволюциялық Вандея көтерілісін ұйымдастыруды жоспарлады. Бриссо мұнда конвент делегаттарын тұтқындап, қамауға алды, бірақ көтеріліс ұзаққа соқпады, өйткені халық көшелерде шеру тастап, Бриссоны және оның серіктерін құлатты. 28 мамырда әлсіз Робеспьер денсаулығына байланысты екі рет кешірім сұрады, бірақ Бриссоның роялистік көзқарастарына ерекше шабуыл жасады. Ол 1792 жылғы 25 шілдеде олардың пікірлердің айырылған күнін еске салды. 1793 жылғы мамыр айының соңында Монтаньярлар конвенциясында, Salle du Manège-де жиналып, Он екі комиссиясын таратуды талап етті. Конвент Париж Ұлттық гвардиясының Сан-Кюлоттары Бриссоны және бүкіл Жирондист фракциясын жоюды және тұтқындауды талап еткенінен одан әрі радикалданды, олар зеңбіректермен қаруланып, конвентті қоршады. Ұлттық гвардияға конвенттің мұндай асығыс шешім қабылдаудан бас тартуы туралы хабарлама жеткізілгенде, оның басшысы Франсуа Анрио былай деді: "Сіздің ақымақ президентіңізге айтыңыз, ол және оның Ассамблеясы құрылысқа тап болды және егер ол бір сағат ішінде маған жиырма екі адамды тапсырмаса, мен оны жарылқамын!" Осы зорлық-зомбылықпен конвент бас тартты және 1793 жылғы 2 маусымда Бриссо және басқа Жирондистер тұтқындалды. Бриссо тұтқынға алынған алғашқы Жирондистердің бірі болды. Ол туған қаласы Шартрден Нормандиядағы революцияға қарсы күштердің орталығы - Кан қаласына бара жатып, 10 маусымда жалған құжаттармен саяхаттап жүрген кезінде ұсталып, Парижге қайтарылды. 3 қазан күні Бриссо мен Жирондистердің соты басталды. Олар "контрреволюция мен шетелдік державалардың, әсіресе Ұлыбританияның агенттері" деп айыпталды. Бриссо өзінің қорғанысын жүргізіп, өзіне және басқа Жирондистерге қарсы айыптаулардың абсурдтығын бір-бірлеп жоққа шығарды. 8 қазанда конвент Бриссо мен Жирондистерді тұтқындауға шешім қабылдады. Робеспьер конвентті таратуға шақырды, олар ұрпақтарынан құрмет көретініне сенді. Пьер Жозеф Камбон бұл оның ниеті емес екенін айтты, содан кейін қолдау шуығы көтерілді және отырыс жабылды. Ол сәтсіз аяқталды, ал 30 қазанда Бриссо мен басқа 21 Жирондиске өлім жазасы берілді. Келесі күні сотталғандар "Марсельезаны" айтып, гильотинаға алып барады, шейіт паттриоттар рөлін қабылдады. Бриссо 1793 жылғы 31 қазанда 39 жасында өлім жазасына кесілді. Оның денесі Мадлен зиратына немесе Шапель-Экспиаторға гильотинаға ұшыраған серіктестерімен бірге жерленді. Сент-Жорж графы Мари-Антуанеттамен, Бриссомен және Филипп Эгалитемен достық қарым-қатынаста болды деген күдік туды, олар келесі апталарда өлім жазасына кесілді. Желтоқсанның басында 73 Жирондист конвентте өз орындарын қайтаруға рұқсат алды.

On 6 April 1793 the Committee of Public Safety was installed on the proposal of Maximin Isnard, supported by Georges Danton. The Committee was composed of nine deputies from the Plaine and the Dantonists, but no Girondins or Robespierrists. As one of the first acts of the Committee, Marat, president of the Jacobin club, called for the expulsion of twenty two Girondins. Robespierre, who was not elected, was pessimistic about the prospects of parliamentary action and told the Jacobins that it was necessary to raise an army of Sans culottes to defend Paris and arrest infidel deputies, naming and accusing Brissot, Isnard, Vergniaud, Guadet and Gensonné. Brissot was condemned and then escaped from Paris, going to Normandy and Brittany, where he and other Girondists, such as Pétion, Gaudet, Barbaroux, Louvet, Buzot, and Lanjuinais, had planned to organize Counter Revolutionary Vendée Uprising. Here Brissot had seized the delegates of the convention, having them arrested, but the uprising was short lived, as the masses marched through the streets and overthrew Brissot and his clique. On 28 May a weak Robespierre excused himself twice for his physical condition but attacked in particular Brissot of royalism. He referred to 25 July 1792 where their points of view split. In late May 1793, the Montagnards in the convention, meeting in the Salle du Manège, called for the removal of the Commission of Twelve. The convention was further radicalized by the call for the removal and arrest of Brissot and the entire Girondin faction made by the sans culottes in the Parisian National Guard, which had armed with cannons and surrounded the convention. When the refusal of the convention to make such a hasty decision was delivered to the National Guard, François Hanriot, its leader, replied: "Tell your stupid president that he and his Assembly are doomed and that if within one hour he doesn't deliver to me the twenty two, I'm going to blast it!" Under this threat of violence, the Convention capitulated and on 2 June 1793, Brissot and the other Girondins were arrested. Brissot was one of the first Girondins to escape but was also one of the first captured. Passing through his hometown Chartres on his way to the city of Caen, the centre of anti revolutionary forces in Normandy, he was caught travelling with false papers on 10 June and taken back to Paris. On 3 October, the trial of Brissot and the Girondins began. They were charged with being "agents of the counter revolution and the foreign powers, especially Britain." Brissot, who conducted his own defence, attacked point by point the absurdities of the charges against him and his fellow Girondins. On 8 October the Convention decided to arrest Brissot and the Girondins. Robespierre called for the dissolution of the Convention; he believed they would be admired by posterity. Pierre Joseph Cambon replied that was not his intention; applause followed and the session was closed. He was unsuccessful, and on 30 October the death sentence was delivered to Brissot and the 21 other Girondins. The next day, the convicted men were taken by tumbrel to the guillotine, singing La Marseillaise as they travelled, and embracing the role of martyred patriots. Brissot was executed on 31 October 1793 at age 39. His corpse was buried in the Madeleine cemetery or the Chapelle expiatoire
alongside his guillotined associates. The Chevalier de Saint Georges was suspected of having been friendly with Marie Antoinette, Brissot, and Philippe Égalité, executed in the following weeks. In early December, 73 Girondins were allowed to take their seats back in the Convention.

Жас шпион туралы айыптар

Робеспьер мен Марат Бриссоны түрлі контрреволюциялық қызметтерде айыптағандардың қатарында болды, мысалы, Орлеанизм, "федерализм", Ұлыбританияның жалақысына кіру, бұрынғы корольдің дереу өліміне дауыс бермеу және 5 сәуірде австриялықтарға өткеннен кейін сатқын деп танылған генерал Дюмориезбен байланыс. Брисоның Бастилия қоршауынан кейінгі әрекеттері мұқият зерттелді. Оның жақтастары Брисоны идеалист және мінсіз философ-революционер деп есептесе, қарсыластары оның сенімділігі мен моральдық келбетіне күмән келтірді. Олар 1780-ші жылдардың ортасында бизнес серігін алдап, порнографиялық және басқа да жалақпараттарды өндіріп, таратып, полиция үшін тыңшылық жасады деген заманауи айыптауларды қайталады. Айыптауларға Жан-Поль Марат, Камиль Десмулин, Максимилиан Робеспьер және ең бастысы, әйгілі жанжалшы, қарақшы және жалған куәлік беруші Шарль Тевено де Моранде бастамашылық етті. Бриссо айтқандай, оның жек көруі "өмірімнің азабы болды". Брисоға әсем кешкі ас ұйымдастырған (немесе қатысқан) деген айып тағылды. 1968 жылы тарихшы Роберт Дарнтон осы есептердің кейбіреулерін растады және 1980-ші жылдары қайта растады, Бриссоны көптеген философтардың өздерін жазу арқылы күтінуге тырысқан қиын жағдайларды түсінудегі оқулық ретінде қарастырды. Брисоның өмірі мен ойлауы жақсы құжатталған, оның жас кезінен бастап өлім жазасына кесілгенге дейін, көптеген тарихшылар оны француз революционерлерінің көптеген жетекшілерін қозғаған Ағартушылық көзқарасты көрсететін өкіл ретінде қарастырды. Осылайша, ол революцияны қолдаушылардың сенімдерін бейнеледі. Дарнтон оны осылай көреді, бірақ сонымен қатар ол "Граб-стрит" бизнесіне тығыз байланысты болғанын да айтты, ол он сегізінші ғасырда пайда табу үшін баспаның жарнамалық әлемі болды және Ағартушылық идеялардың таралуына маңызды болды. Сондықтан Дарнтон оның бизнес серіктестерімен, патша мен басқа да жетекші тұлғаларға қарсы жалақпарат жазған жалғандаушылармен және полициямен қарым-қатынасын зерттейді, Бриссо 1780-ші жылдардың ортасында қаржылық қиындыққа тап болғанда полиция тыңшысы ретінде жұмыс істеуге келіскен болуы мүмкін деп дәлелдейді. Тарихшы Фредерик Луна Дарнтон ақпаратын алған хаттар мен естеліктер оның болжамды жұмысынан он бес жыл өткеннен кейін жазылғанын және уақыт сызығы дұрыс емес деп мәлімдеді, өйткені Бриссо Бастилиядан босатылғаннан кейін Парижден кеткені құжатталған (ол жамандау жазғаны үшін ұсталған) және сондықтан полициямен сөйлесе алмады. Тарихшы Саймон Берроуздың жұмысы одан да сенімді, ол Бриссоның қағаздарына сүйене отырып (1982 жылы Ұлттық мұрағатқа жіберілді), Дартонның қаржылық проблемалары алаяқтық дәлелі емес екенін, ол кітаптармен сауда жасап, басқалар сияқты жалақпараттарды тасымалдаған болуы мүмкін, бірақ оларды жазғанына ешқандай дәлел жоқ екенін және көптеген басқалар сияқты Франциядағы қазіргі пікір туралы жалпы ақпаратты жинап, корольдік шенеуніктерге ұсынғанын, бірақ ол полиция тыңшысы ретінде жұмыс істегеніне ешқандай дәлел жоқ екенін көрсетті. Берроуз атап өткендей, Дарнтон өзінің бұрынғы болжамдарынан бірте-бірте бас тартты және ол Бриссоның 1780-ші жылдардағы және одан кейінгі мінез-құлқы, мансабын ілгерілету үшін билікпен келісімге келуге дайындығын көрсеткенмен, оны "саяси радикализміне қарамастан, режимге кеңес беруге және ойдағыдай қамқоршыларға қызмет етуге ұмтылған, заңсыз әрекеттерге араласудан аулақ болуға тырысқан, өзін ұстаған философ және реформатор" деп сипаттайды. Оның заң шығару жөніндегі алғашқы еңбектері, көптеген памфлеттері, Заң шығарушы Ассамблеядағы және конвенциядағы баяндамалары француз революциясының принциптеріне деген берілгендігін көрсетті. Брисоның әділ, демократиялық қоғам туралы идеясы, жалпыға бірдей сайлау құқығы, моральдық және саяси бостандықта өмір сүру, көптеген қазіргі бостандық идеологияларының көрінісі болды. Бриссо ғылымға да қатты қызығушылық танытты. Ол Секст Эмпириктің шәкірті болды және осы теорияларды қазіргі заманғы ғылымға қолданды. Брисоның 1780-жылдардағы әртүрлі әрекеттері, сондай-ақ, Ағартушылық Республикасының хаттары қалай революциялық Республикаға айналдырылуы туралы түсінік беруге көмектесті. Британ энциклопедиясының 11-ші басылымында: "Бриссо жылдам, құлшынып, импульсті және кең білімді адам болды. Алайда, ол шешім қабылдауға бейім емес және революцияның оянған күшті энергияларына қарсы күресуге лайық емес еді" делінген. Тарихшы және саяси теоретик Питер Кропоткин Бриссоны "мүлікті қорғаушылардың" және "мемлекеттік қайраткерлердің" өкілі деп сақтады, олар Жирондиндерге айналды, сондай-ақ "Соғыс партиясы" деп танылды. Олар осы атпен белгілі болды, өйткені корольді тақтан түсіруге мәжбүрлейтін соғыс талап етті (халық революциясына қарсы); Бриссо: "Бізге үлкен опасыздық қажет" деген сөзді айтқан. Оның "A sel commettants" ("Тұз басшыларына") памфлетінде жазылған пікіріне сәйкес, халықтың "басқару қабілеті" болмады және ол "жуындылардың" қолындағы қоғамнан қорқыды. 1793 жылдың 23 мамырында Бриссо былай деп мәлімдеді: "Конвенция басталғаннан бері Францияда республиканы таратуға ұмтылған ұйымдастырушылар партиясы бар екенін айттым, тіпті ол әлі бесікте жатыр. Бүгін дәлелдей аламын: біріншіден, бұл анархистер партиясы Конвенцияның барлық қарарларына және Атқару кеңесінің жұмысына үстемдік етті және оны әлі де жалғастыруда; екіншіден, бұл партия Францияны мазалаған барлық жамандықтардың, ішкі де, сыртқы да, жалғыз себебі болды және үшіншіден, республиканы осы фракцияның деспотизмінен құтқару үшін қатаң шаралар қабылдау қажет. Іске асырылмаған заңдар, күші жоқ және жек көрілетін билік, жазаланбаған қылмыс, шабуылға ұшыраған мүлік, жеке адамның қауіпсіздігі бұзылған, халықтың моралі бұзылған, конституция жоқ, үкімет жоқ, әділет жоқ, бұл анархияның ерекшеліктері!" Жирондиндер, немесе бастапқыда Брисотин деп аталғандар, көптеген мүшелері Жирондадан шыққан, бірақ ұйымдасқан партия емес, бірақ негізгі идеологиялық бағыт – революцияны болдырмау және жеке меншікті қорғау болды. Бұл топты алғаш рет Бриссо басқарды. Робеспьер, солшыл партияны ұсынып, Жирондиндерді жек көретін.

Robespierre and Marat were among those who accused Brissot of various kinds of counterrevolutionary activity, such as, Orléanism, "federalism", being in the pay of Great Britain, having failed to vote for the immediate death of the former king, and having been a collaborator with General Dumouriez, widely considered a traitor following his April 5 defection to the Austrians. Brissot's activities after the siege of the Bastille have been closely studied. While enthusiasts and apologists consider Brissot to be an idealist and unblemished, philosophe revolutionary, his detractors have challenged his credibility and moral character. They have repeated contemporary allegations that during the mid 1780s, he defrauded his business partner, was involved in the production and dissemination of libelles – pornographic and otherwise – and spied for the police. The accusations were led by Jean Paul Marat, Camille Desmoulins, Maximilien Robespierre, and above all the notorious scandal monger, extortioner, and perjurer Charles Théveneau de Morande, whose hatred, Brissot asserted, 'was the torment of my life'. Brissot was accused of organizing (or taking part in) conspicuous dinners. In 1968 historian Robert Darnton affirmed some of these accounts, and reaffirmed them in the 1980s, holding Brissot up as a case study in the understanding of the difficult circumstances many philosophes encountered attempting to support themselves by their writing. Brissot's life and thinking are so well documented, from his early age through to his execution, many historians have examined him as a representative figure displaying the Enlightenment attitudes that drove many of the leading French revolutionaries. Thus, he undoubtedly exemplified the beliefs of many supporters of the Revolution. Darnton sees him in this way, but also argued that he was intimately tangled in the business of "Grub Street", the scrappy world of publishing for profit in the eighteenth century, which was essential to the spread of Enlightenment ideas. Thus, Darnton explores his relationship to his business partners, to the libellistes who wrote scandalous accusations against the crown and other leading figures, and to the police, arguing that based on suggestive evidence it is probable that when Brissot fell on hard financial times in the mid 1780s he agreed to operate as a police spy. Historian Frederick Luna has argued that the letters and memoirs from which Darnton drew his information were written fifteen years after his supposed employment and that the timeline does not work out because Brissot was documented as having left Paris as soon as he was released from the Bastille (where he was held on suspicion of writing libelles) and therefore could not have talked with the police as alleged. More convincing still is the work of historian Simon Burrows who, drawing on the Brissot papers (deposited in the Archives Nationales in 1982), comprehensively engages each of Darnton's speculations demonstrating that Brissot's financial problems were not evidence of fraud, that while – like many others – he traded in books and may have transported libelles, there is no evidence that he wrote them, and that while like many others he collected and collated general information on contemporary opinion in France for royal officials, there is no evidence that he operated as a paid police spy. As Burrows further notes, Darnton has progressively retreated from his earlier speculations, and he argues Brissot's behaviour in the 1780s and after, while it demonstrates his willingness to compromise with authority to advance his career, also demonstrates him to be "a committed philosophe and reformer, keen to avoid unnecessary entanglements in illegal activities, who despite his political radicalism, aspired to advise the regime and serve like minded patrons." His early works on legislation, his many pamphlets, speeches in the Legislative Assembly and the convention, demonstrated dedication to the principles of the French Revolution. Brissot's idea of a fair, democratic society, with universal suffrage, living in moral as well as political freedom, foreshadowed many modern liberationist ideologies. Brissot was also very interested in science. He was a strong disciple of Sextus Empiricus and applied those theories to modern science at the time in order to make knowledge well known about the enlightenment of Ethos. The varying actions of Brissot in the 1780s also helped create a key understanding of how the Enlightenment Republic of letters was transformed into a revolutionary Republic of Letters. The Encyclopædia Britannica 11th edition, remarked: "Brissot was quick, eager, impetuous, and a man of wide knowledge. However, he was indecisive, and not qualified to struggle against the fierce energies roused by the events of the Revolution." Historian and political theorist Peter Kropotkin suggested that Brissot represented the "defenders of property" and the "states men", which would become the Girondins, also known as the "War Party." They were known for this name because they clamoured for a war that would ultimately force the king to step down (as opposed to a popular revolution); Brissot is quoted as saying, "We want some great treachery." His opinion, recorded in his pamphlet "A sel commettants" ("To Salt Principals"), was that the masses had no "managing capacity" and that he feared a society ruled by "the great unwashed." Writing on 23 May 1793, Brissot had commented

"I have declared, since the beginning of the Convention that there was in France a party of dis organizers, which was tending towards the dissolution of the Republic, even while it was in its cradle I can prove to day: first, that this party of anarchists has dominated and still dominates nearly all the deliberations of the Convention and the workings of the Executive Council; secondly, that this party has been and still is the sole cause of all the evils, internal as well as the external, which afflict France; and thirdly, that the Republic can only be saved by taking rigorous measures to wrest the representatives of the nation from the despotism of this faction Laws that are not carried into effect, authorities without force and despised, crime unpunished, property attacked, the safety of the individual violated, the morality of the people corrupted, no constitution, no government, no justice, these are the features of anarchy!" The Girondins, or Brissotins as they were initially called, were a group of loosely affiliated individuals, many of whom came from Gironde, rather than an organized party, but the main ideological emphasis was on preventing revolution and protecting private property. This group was first led by Brissot. Robespierre, representing the party of the extreme left, loathed the Girondins.