Кіріспе

Гардез (/ گردیز; Gardēz, орта парсы тілінде "тау бекінісі" деген мағынаны білдіреді) – Ауғанстанның Пактия провинциясының астанасы. 1979 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы шамамен 10 000 адамды құрады, ал 2008 жылы 70 000 адамға жететіні бағаланды. Қаланың көптеген тұрғындары – пуштундар. Гардез қаласының халқы 2015 жылы 70 641 адамды құрады. Қала 13 ауданнан тұрады және жалпы ауданы 7 849 үйді қамтиды. 2021 жылдың 14 тамызында Гардез талибандар бақылауына көшті, бұл 2021 жылғы талибандар шабуылының бөлігі ретінде талибандар басып алған он тоғызыншы провинциялық астана болды.

Тарих

Гардез – Ауғанстанның шығысындағы Сүлеймен тауларындағы ірі тауаралық ойысында орналасқан ежелгі елді мекен. Грек, Сасанид, Ефталит және индуист Шахи монеталары сияқты археологиялық жаңалықтар Гардездің бай тарихына шолу ұсынады. 8 ғасырда аймақтың Лавик билеушілері ислам дінін қабылдады. Олар бұрын индуизм немесе буддизмді ұстанған, себебі олар буддист Кабул Шахилерімен, кейіннен индуист Шахилерімен (қазіргі солтүстік-батыс Пәкістан аумағында) байланыста болған. Гардез кейіннен Хариджизмнің орталығына айналды және Хариджиттерге қарсы әскери сардарлардың бірнеше шабуылына ұшырады. Тарихшы Әбу Саид Гардези жазған «Зейн әл-Ахбар» еңбегінде айтылғандай, 877 жылы Әмір Яқуб ибн әл-Лайс әл-Саффар Гардезде Әбу Мансур Афлах Лавикті салық төлеуші мәртебесіне дейін төмендетті. Дегенмен, қала тағы бір ғасырға жуық Лавиктердің билігінде қалды. 975 жылы Саманидтер тағайындаған әкім Билгетегин Гардезді қоршады, бірақ шабуыл кезінде Лавиктер оны өлтірді. 1162 жылы қала Гуридтер әулетінің құрамына кірді. 16 ғасырда Гардез көп қабатты үйлерімен әйгір болды – Бабур өзінің «Бабурнамасында» осы туралы айтқан, және «Зурмут» моғол туманының бас штабы болды, оның халқы «Афған Шал» деп аталды. Бүгінде Гардез – Пактия провинциясының әкімшілік орталығы, оның аумағы 650 км² және 1979 жылы жалпы халқы 44 000 адамды құрады, бірақ Кеңес-Афған соғысы кезінде халқы көбінесе қырып тасталды. 1960 жылы Германия үкіметі Пактияны дамытуға 2,5 миллион неміс маркасы бюджетімен ең ірі ауылдық даму жобасын іске қосты («Пактия даму басқармасы», жоғарыда қараңыз). Бұл 1970-ші жылдарда экономикалық өркендеуге алып келді. Базардағы дүкендердің саны 1965 жылы 117-ден 1977 жылы 600-дан асып түсті. Жоба 1979 жылы коммунистік режим билікке келгеннен кейін сәтсіз аяқталды. Коммунистер 1980-ші жылдары Пактияның көп бөлігін бақылаудан шығарды, ел соғысқа батып, тек Гардез үкімет бақылауында қалды. 2002 жылы қала мен айналасына жергілікті соғыс басшысы Паша Хан Задран шабуыл жасады, оны Хамид Карзай әкімшілігі Пактия облысының губернаторы етіп тағайындады, бірақ ру ақсақалдары оны қабылдамады. 2020 жылдың 14 мамырында Гардездегі сот үйінің жанында жанкешті жүк көлігімен жасалған шабуыл салдарынан бес бейбіт тұрғын қаза тауып, кем дегенде 29 адам жарақаттанды. Талибан бұл шабуылды Ауғанстан үкіметіне қарсы кек алу әрекеті деп мәлімдеді, себебі президент Ашраф Гани екі күн бұрын Кабулдағы босандыру ауруханасына жасалған шабуыл үшін оларды кінәлі деп айыптаған, бірақ Талибан ауруханаға жасалған шабуылға жауапкершілікті мойындамады.

География

Гардез теңіз деңгейінен 2,308 метр биіктікте орналасқан, бұл Ауғанстанның үшінші ең биік провинциялық орталығы болып табылады және Тора-Бора үңгірлері мен туннельдер аймағына жақын жерде жатыр. "Ескі қала" Бālā Хесар бекінісінің етегінде орналасқан. Қала Гардез өзенінің жоғарғы ағысымен суарылады, ол Аби-Истада көліне құяды. Гардез екі маңызды жолдың тоғысқан жерінде орналасқан: біреуі Кабул мен Хостты, екіншісі Газниді Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясындағы Парачинармен байланыстырады. Гардез Хосттан солтүстік-батысқа қарай, ал Кабулдан оңтүстікке қарай орналасқан.

Климат

Гардестің суық, жартылай шөлді климаты (Кёппен климаттық жіктелуі BSk) бар, онда жаздар құрғақ, ал қыстар суық және қарлы болады. Жауын-шашын мөлшері аз, көбінесе қыс және көктем айларында жауады.

Жерді пайдалану

Гардез Ауғанстанның шығысында, Газни және Хост қалаларына жақын орналасқан. "Иран энциклопедиясы" 1979 жылы қаланың халқы 9 550 адамды құрағанын және "Олар негізінен Фарсиван таджиктері, Гардиз – Ауғанстанның оңтүстік-шығысында сирек орналасқан, пашту тілі әлі де бұл аймаққа жетпеген кездің қалдықтары болып табылатын ескі, оқшауланған таджик елді мекендерінің желісіне жатады. Базардағы дүкендердің 9%-ын индус және сикх саудагерлері басқарды, олар көбінесе зергерлік бұйымдар мен матаға маманданған." Корпус 2003-2005 жылдары таратылып, жаңа Ауған Ұлттық Армиясында 203-ші корпуске алмастырылды. Жергілікті полиция бастығы, бригад генерал Азиз Ахмад Вардак мәлімдемесіне сәйкес, 2009 жылғы 19 тамызда сайлауға қатысқандарға шабуыл жасаумен қорқытып, түнде хат тарату фактісі үшін алты адам тұтқындалды.