Кіріспе
Жаңа әлемдік қара күйкентай (Coragyps atratus), сондай-ақ американдық қара күйкентай, мексикалық күйкентай, зопилот, урубу немесе галлиназо деп те аталады, – Жаңа әлемдік күйкентайлар тұқымдасының бір құсы. Оның таралған аймағы АҚШ-тың оңтүстік-шығысынан бастап Перу, Орталық Чили және Оңтүстік Америкадағы Уругвайға дейін созылады. Бұл кең таралған түр болғанымен, Канадаға және оңтүстікке қарай Оңтүстік мұзды теңізге дейін таралған оның туысы – күйкентайдан аздап шектеулі таралған. Бұл – Cathartidae тұқымдасының Coragyps туысының жалғыз қазіргі кезде сақталған өкілі. Аты мен сыртқы түрі ұқсас болғанымен, бұл түр Еуразиялық қара күйкентаймен жақын туыс емес, ол Accipitridae тұқымдасына жатады (оның ішінде бүркіттер, шоқпарлар, қанағаттар және суырықтар сияқты жыртқыштар бар). Жануарлардың денелерін табуды жеңілдету үшін қара күйкентайлар көбінесе шашыраңқы ағаштармен аралас ашық жерлерде, мысалы, шапарральда, сондай-ақ субтропикалық орманды аймақтарда және Бразилия пантаналасының бөліктерінде мекендейді. Қанатының ұзындығы шамамен 2200 мм болатын қара күйкентай – едәуір ірі құс, бірақ күйкентайларға қарағанда кішкентай, ал жыртқыштарға қарағанда одан да кішкентай. Оның қауырсындары қара, басы мен мойны қауырсынсыз, сұрғылт қара, және қысқа, иілген тұмсығы бар. Бұл белгілердің барлығы – өлік жеуге бейімделудің нәтижесі; қара қауырсыны жарық түсті құстарға қарағанда көрінеу таза болады, жалаңаш басы жануарлардың денелеріне оңай кіруге мүмкіндік береді, ал иілген тұмсығы еттің қалдықтарынан тазалауға арналған. Басында қауырсын болмауы құстарды таза ұстауға және жануарлардың қаны мен дене сұйықтықтарынан (көп немесе аз) арылуға көмектеседі, бұл олар үшін проблема тудыруы және паразиттерді тартуы мүмкін; көптеген күйкентайлар тамақтанғаннан кейін, су көзі болған жағдайда, шомылады. Бұл су көзі табиғи немесе жасанды болуы мүмкін, мысалы, өзен немесе мал суаруға арналған резервуар. Қара күйкентай – өлік жейтін құс және өліктермен қоректенеді, бірақ сондай-ақ жұмыртқа, ұсақ бауырымен жорғалаушылар немесе жаңа туған жануарлармен (ірі қара мал, елік, кеміргіштер, қояндар және т.б.) қоректенеді, бірақ бұл өте сирек кездеседі. Олар сондай-ақ өте әлсіз, ауру, қарт немесе осал жануарларды мүмкіндігі келгенде жейді. Адамдар қоныстанған жерлерде ол қоқысқа толы контейнерлер мен қоқыс төгу орындарында өліктерді іздейді. Ол тамақты өткір көзінің көмегімен немесе басқа (Жаңа әлемдік) күйкентайларды бақылап, табады, олардың барлығында жақсы дамыған иіс сезу қабілеті бар. Дауыс шығару органы – сиринкс болмағандықтан, одан тек ыңғырау немесе төменгі ыңғырау естіледі. Ол жұмыртқаларын үңгірлерге, жартастардың жарықтарына, өлі және қуыс ағаштарға немесе жыртқыштар болмаған жағдайда, ашық жерге салады, әдетте жылына екі жұмыртқадан туады. Анасы балаларын өнімді қайтадан құсу арқылы тамақтандырады, бұл құстарға тән қосымша ас қорыту органы, артық тамақты сақтау үшін қолданылады; олардың «балалар сүті» деп аталатын нәрсесі осыдан тұрады. АҚШ-та күйкентай 1918 жылғы Көшпелі құстар туралы шарт бойынша заңмен қорғалады, бірақ ол мүлдем көшпейді. Бұл күйкентай майя кодекстерінде де бейнеленген.
The black vulture (Coragyps atratus), also known as the American black vulture, Mexican vulture, zopilote, urubu, or gallinazo, is a bird in the New World vulture family whose range extends from the southeastern United States to Perú, Central Chile and Uruguay in South America. Although a common and widespread species, it has a somewhat more restricted distribution than its compatriot, the turkey vulture, which breeds well into Canada and all the way south to Tierra del Fuego. It is the only extant member of the genus Coragyps, which is in the family Cathartidae. Despite the similar name and appearance, this species is not closely related to the Eurasian black vulture, an Old World vulture, of the family Accipitridae (which includes raptors like the eagles, hawks, kites, and harriers). For ease of locating animal corpses (their main source of sustenance), black vultures tend to inhabit relatively open areas with scattered trees, such as chaparral, in addition to subtropical forested areas and parts of the Brazilian pantanal. With a wingspan of , the black vulture is an imposing bird, though relatively small for a vulture, let alone a raptor. It has black plumage, a featherless, grayish black head and neck, and a short, hooked beak. These features are all evolutionary adaptations to life as a scavenger; their black plumage stays visibly cleaner than that of a lighter colored bird, the bare head is designed for easily digging inside animal carcasses, and the hooked beak is built for stripping the bodies clean of meat. The absence of head feathers helps the birds stay clean and remain (more or less) free of animal blood and bodily fluids, which could become problematic for the vultures and attract parasites; most vultures are known to bathe after eating, provided there is a water source. This water source can be natural or man made, such as a stream or a livestock water tank. The black vulture is a scavenger and feeds on carrion, but will also eat eggs, small reptiles, or small newborn animals (livestock such as cattle, or deer, rodents, rabbits, etc. ), albeit very rarely. They will also opportunistically prey on extremely weakened, sick, elderly, or otherwise vulnerable animals. In areas populated by humans, it also scavenges at dumpster sites and garbage dumps. It finds its meals either by using its keen eyesight or by following other (New World) vultures, which all possess a keen sense of smell. Lacking a syrinx—the vocal organ of birds—its only vocalizations are grunts or low hisses. It lays its eggs in caves, in cliffside rock crevasses, dead and hollow trees or, in the absence of predators, on the bare ground, generally raising two chicks each year. The parents feed their young by regurgitation from their crop, an additional digestive organ unique to birds, used for storing excess food; their “infant formula”, of sorts, is thus called “crop milk”. In the United States, the vulture receives legal protection under the Migratory Bird Treaty Act of 1918 despite the fact it does not migrate whatsoever. This vulture also appeared in Mayan codices.
Таксономия
Америкалық табиғатты зерттеуші Уильям Бартрам 1791 жылы жазған «Бартрамның саяхаттары» атты кітабында қара қарға туралы жазған, оны Vultur atratus деп, «қара қарға» немесе «өлікті жейтін қарға» деп атаған. Бартрамның еңбегі Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссиясы тарапынан номенклатуралық мақсаттар үшін қабылданбады, себебі автор екі атаулы номенклатура жүйесін тұрақты түрде қолданбаған. Неміс орнитологы Иоганн Маттеус Бехштейн 1793 жылы Джон Латхэмнің «Құстардың жалпы сипаттамасы» атты аудармасында осы атауды пайдаланып, түрді ресми түрде сипаттады. «Қарға» деген жалпы атау латын сөзі vulturus-тан шыққан, ол «жарғыш» дегенді білдіреді және оның тамақтану әдеттеріне сілтеме жасайды. Түрдің атауы ātrātus, латын сөзі āter 'қою қара' сөзінен шыққан «қараға киген» дегенді білдіреді. Веййо 1816 жылы Catharista туысын анықтады, оның типін C. urubu деп атады. Француз табиғатты зерттеуші Эммануэль Ле Маут 1853 жылы оны қазіргі туысы Coragyps (C. urubu ретінде) деп жіктеді. Исидор Джефруа Сент-Илаир бұрын автор ретінде көрсетілген, бірақ ол ешқандай ресми сипаттама жарияламаған. Туыс атауы «қарға қарғасы» дегенді білдіреді, грек тіліндегі corax/κόραξ және gyps/γὺψ сөздерінің қысқартылған түрінен алынған. Америка орнитологтар одағы бастапқыда Catharista atrata атауын қолданды, кейін үшінші басылымда Веййоның атауын (Catharista urubu) қабылдады. Төртінші басылымда олар қазіргі атауды қабылдады. Қара қарға – 12 миллион жыл бұрын бөлініп кеткен, түркия қарғасы және үлкен және кіші сарыбас қарғаларына бастау берген эволюциялық тарамның бастапқы бутағы. Мартин Лихтенштейн 1817 жылы Анд қара қарғасын (C. a. foetens) сипаттады, ал Чарльз Люсьен Бонапарт 1850 жылы Орталық және Оңтүстік Америкадан келген C. a. brasiliensis-ті кішірек мөлшері мен қауырсындағы шағын айырмашылықтар негізінде сипаттады. Алайда, үш түрдің арасындағы айырмашылық градиенттік (яғни, түрлер арасында нақты шекара жоқ) екені анықталды, сондықтан олар енді мойындалмайды. «Америкалық қара қарға» деген атау да жиі қолданылады.
Корагиптердің эволюциялық тарихы
Плейстоценнің ерте кезеңінен кейінгі кезеңіне дейін, қазіргі түрдің таралған ареалында, Плейстоцен қара бүркіті немесе кейде жаңылысқанда "батыс қара бүркіті" деп аталатын *C. occidentalis* қара бүркітінің ежелгі түрі кездесетін. Бұл құс бүгінгі қара бүркіттен көлемімен ғана ерекшеленетін, шамамен 10–15% үлкен және салыстырмалы түрде жалпақ және кең жұмсақ мүсігіне ие болған. Ол тірі түрмен ұқсас экологиялық нишаны толтырған, бірақ ірі жануарлармен қоректенген, және бұрын соңғы мұз дәуірінде кішірейіп, одан пайда болған деп есептелген. Алайда, 2022 жылғы генетикалық зерттеу *C. occidentalis*-тің Оңтүстік Америкалық қара бүркіттер кладының ішінде орналасқанын көрсетті; *C. occidentalis* шамамен 400 000 жыл бұрын қазіргі қара бүркіттен пайда болды және биік таулы жерлерді мекендеген кезде ірі және күшті дене бітіміне ие болды. *C. occidentalis* адамдармен байланыста болған болуы мүмкін; жойылған түрдің субфоссилді сүйегі Орегон штатындағы Даллес қаласының жанындағы Five Mile Rapids орнындағы Палеоиндиялықтан ерте архаикалыққа (9000–8000 ж.б.д.) дейінгі қоқыс жинағында табылды. Қазбаланған (немесе субқазбаланған) қара бүркіттерді Плейстоцендік немесе қазіргі түрге жатқызу үшін қосымша ақпарат қажет: тірі құстарда байқалатын өлшемнің өзгеруі оның ірі, ежелгі туысында да кездесетін. Сондықтан, 1968 жылы Хилдегард Говард мексикалық құстарды *C. occidentalis mexicanus* деп бөліп, солтүстікке қарай орналасқан жерлерден (мысалы, Ранчо Ла Бреа) алынған құстарды номинативті *C. o. occidentalis* түріне жатқызды. Оңтүстік құстар қазіргі солтүстік қара бүркіттермен бірдей өлшемде болды және оларды тек біршама жуан тарсометатарсус және жалпақ, кең жұмсақ мүсігімен ғана ажыратуға болады, тіпті қазба табылған жері белгілі болса ғана. Плейстоцендік және қазіргі қара бүркіттер екі немесе одан көп желіге бөлінбей, эволюциялық үздіксіздік құрағандықтан, кейбіреулері Плейстоцендік таксондарды *C. atratus*-қа қосады, бұл Оңтүстік Америкалық *C. atratus* кладының құрамында екенін көрсететін филогенетикалық зерттеулермен расталады.
Сипаттама
Қара күйреуіш – едәуір ірі қоқыс жегіш құс, ұзындығы және қанаттарының қанатымен өлшенген. Солтүстік Америка мен Анд тауларындағы қара күйреуіштердің салмағы аралығында, бірақ тропикалық жазықтардағы кішірек күйреуіштерде ол құрайды. Ұзартылған қанат сүйегінің ұзындығы , қысқа құйрығы , ал салыстырмалы ұзын табан сүйегі құрайды. Аяқтары сұрғылт ақ түсті. Қанаттары кең, бірақ салыстырмалы түрде қысқа. Бастапқы қауырсындардың түбі ақ, бұл қанат шетінің астыңғы жағында ақ дақты жасайды, ол ұшу кезінде көрінеді. Құйрығы қысқа және төртбұрышты, жиналған қанаттарының шетін мөлдіреп ғана басады. 2005 жылы Эквадордың Пинас қаласында леуцистік C. atratus brasiliensis байқалды. Оның қауырсыны толығымен ақ, тек табан сүйегі мен құйрығы, сондай-ақ кейбір құйрық асты қауырсындары қара болды. Ол альбино емес, себебі оның терісі қалыпты қара түсті болған және ол жиырмаға жуық қалыпты қауырсынды құстардан тұратын топтың бір бөлігі болды.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Қара қарғаның таралған ареалы - Жақын Арктика және Неотропик аймақтары. Оның ареалына Атлантикалық штаттардың орталық бөлігі, АҚШ-тың оңтүстік-батыс аймақтары, АҚШ-тың оңтүстігі, Мексика, Орталық Америка және Оңтүстік Американың көп бөлігі кіреді. Ол әдетте ареалының барлық жерінде жыл бойы тұрады, бірақ ареалының ең солтүстік бөлігіндегі құстар қысқа қашықтыққа көшіп қалуы мүмкін, ал басқалары қолайсыз жағдайларда жергілікті орын ауысымдарын бастан өткеруі мүмкін. Оңтүстік Америкада оның ареалы Перу, Орталық Чили және Уругвайға дейін созылады. Сондай-ақ, ол Кариб теңізі аралдарында да кездейсоқ кездеседі.
Экология және мінез-құлық
Қара қарға жоғары көтеріліп, азық іздейді. Жоғары көтерілгенде қанаттарын көлденең ұстайды. Ұшу кезінде қысқа соққылармен қанат қағады, одан кейін қысқа уақытқа сырғанап ұшады. Қанаттары басқа қарғаларға қарағанда ұзын болмағандықтан, қанат ауданы кішірек болғандықтан, оның ұшуы тиімді емес. Түркиялық қарғамен салыстырғанда, қара қарға ұшу кезінде қанаттарын жиірек қағады. Ол жақындағанда немесе мазаланғанда құсып жіберуі белгілі, бұл хищниктерден қорғануға және ұшу салмағын азайту арқылы көтерілуге көмектеседі. Жаңа әлемнің барлық қарғалары сияқты, қара қарға да көбінесе өзінің аяқтарына нәжіс тастайды, нәжістегі судың булануы және/немесе зәр арқылы суынады, бұл процесс урогидроз деп аталады. Ол қауырсынсыз табан мен аяқтардағы қан тамырларын салқындатады, нәтижесінде ақ зәр қышқылы аяқтарда із қалдырады. Дауыс қоры жоқ болғандықтан, қара қарға, басқа Жаңа әлем қарғалары сияқты, дауыстық қабілеті өте шектеулі. Түркиялық қарға сияқты, бұл қарға да көбінесе қанаттарын кең жайып тұрған күйде көрінеді. Екі ата-ана да жұмыртқаларды 28-41 күндей күтіп, шығарады.
Тамақтандыру
Табиғи ортада қара қарға тұрғыншылықпен азықтанады. Адамдар қоныстанған аймақтарда ол қоқыс жиналатын жерлерде қалдықтар, малдың ішек-қарыны және басқа да жеуге жарамды тасталған қалдықтарды іздейді, сонымен қатар жұмыртқа, жеміс (піскен және шіріген), балық, тыңайтқыш және піскен/ыдыраған өсімдік материалдарымен қоректенеді, сондай-ақ жаңа туған немесе әрекетке қабілетсіз сүтқоректілерді өлтіре немесе жарақаттай алады. Басқа қарғалар сияқты, ол экожүйеде маңызды рөл атқарады, өйткені аурулардың таралуына себеп болатын тұрғыншылықты жоюға көмектеседі. Бұл қарғалар – күріш қарғасы, кіші сарыбас қарға және үлкен сарыбас қарға – өлі жануарлардың шіруі барысында пайда болатын этил меркаптан газының иісін сезіп, азық іздейді. Олардың иіскеу қабілетінің жоғары деңгейі орман қапталындағы тұрғыншылықты табуға мүмкіндік береді. Қара қарға тамақтану кезінде агрессивті болып келеді және кейде сәл ірі күріш қарғасын өлекседен қууы мүмкін. Қара қарғалар кейде тынығып жатқан капибаралар мен Бейрд тапирінен (Tapirus bairdii) құтырларды алып жегені байқалған. Бұл қарғалар ұялаған орындардағы шағын сүйректері мен теңіз құстарын өлтіреді, сондай-ақ үй қаздарымен, кішкентай құстармен, скунстармен, опоссумдармен, басқа да кішкентай сүтқоректілермен, кесірткелермен, кішкентай жыландармен, жас тасбақалармен және жәндіктермен қоректенеді. Басқа тұрғыншылықпен азықтанатын құстар сияқты, қара қарға патогенді микроорганизмдер мен олардың токсиндеріне төзімділік көрсетеді. Бұл төзімділіктің себебін көптеген механизмдер түсіндіре алады. Микробқа қарсы заттар бауыр немесе асқазан эпителийімен шығарылуы немесе түрдің қалыпты микробиотасының микроорганизмдерімен өндірілуі мүмкін.
Құқықтық қорғау
Ол 1918 жылғы АҚШ-тағы Көшіп-қоныс жасайтын құстар туралы шарт бойынша, Канададағы Көшіп-қоныс жасайтын құстарды қорғау конвенциясы бойынша және Мексикадағы Көшіп-қоныс жасайтын құстар мен аңдарды қорғау конвенциясы бойынша арнайы құқықтық қорғауға ие. IUCN Қызыл тізімінде «Тәуекел аз» санатында тіркелген. Халық саны тұрақты болып қалып отыр және оның қауіп астындағы түрлерге енуіне дейін әлі жетпеді, мұндай мәртебеге ие болу үшін он жыл немесе үш буын ішінде 30%-дан астам қысқару қажет. Қара қарғаның нәжісі ағаштар мен басқа өсімдіктерге зиян келтіруі немесе оларды өлтіруі мүмкін. Өздігінен қорғану үшін қарғалар иіс шығаратын, жегіш құсқандыны шығарады. Бұл құс әуе трафигінің қауіпсіздігіне қауіп төндіруі мүмкін, әсіресе Рио-де-Жанейро Том Жобим халықаралық әуежайы сияқты қоқыс жиналатын жерлерге көптеп жиналғанда. Қара қарғаны тұтқында ұстауға болады, бірақ Көшіп-қоныс жасайтын құстар туралы шарт тек жараланған немесе жабайы табиғатқа оралуға мүмкіндігі жоқ жануарларға ғана рұқсат береді. Қара қарға Перудің Лима қаласында маңызды мәдени нысан болып табылады. Бұл қарға екі почта маркасында бейнеленген: Суринамның 1990 жылғы және Никарагуаның 1994 жылғы маркаларында.